Кіріспе

Құмран археологиялық орны (; خربة قمران Khirbet Qumran) – Израильдің Құмран ұлттық паркі басқаратын Батыс Жағалаудағы археологиялық орын. Ол Өлі теңізінің солтүстік-батыс жағалауынан шамамен алыс, ежелгі Иерихон қаласының оңтүстігінде және қазіргі Израильдің Калья елді мекені мен кибуцының жанында орналасқан құрғақ марльді үстіртте жатыр. Ежелгі грек кезеңінің қонысы Хасмонейлердің басшысы Иоанн Гирканның тұсында немесе одан кейін салынған. Құмранды екінші храм дәуірінің соңындағы яһуди сектасы мекендеген, көптеген ғалымдар оларды ессейлер деп санайды; алайда, басқа да яһуди топтары болған деген болжамдар бар. Ол бірінші еврей-рим соғысына дейін, шамамен 73 жылға дейін римдіктермен қиратылғанға дейін қоныстандырылған. Кейіннен Бар-Кохба көтерілісі кезінде яһуди көтерілісшілері оны пайдаланған. Бүгінде Құмран қаласы Өлі теңіздің құпиялары жасырылған Құмран үңгірлеріне ең жақын орналасқан елді мекен ретінде белгілі – бұл үңгірлер тік шөлді жартастарда және марльді үстірт астында жатыр. Құмрандағы негізгі қазба жұмыстарын 1950 жылдары Роланд де Во жүргізді, содан кейін бірнеше қазбалар салынды. 1967 жылғы алты күндік соғыстан бері Құмранды Израильдің табиғатты және саябақтарды қорғау басқармасы басқарады.

Тарих

1947–1956 жылдары Өлі теңіздің құпиялары табылғаннан бері Құмранда ауқымды қазба жұмыстары жүргізілуде. Шамамен 900 құпия жазба табылды. Көбінесе олар парқментке, ал кейбіреулері папирусқа жазылған. Су жинағыштар, еврейлердің ритуалдық мою орындары және зираттар, сондай-ақ тамақ ішетін немесе жиналатын бөлме және жоғары қабаттың қирандылары табылған, оның кейбіреулері жазу шеберханасы болған деген болжам бар. Сондай-ақ, қыш ыдыстарды пісіретін пештер мен мұнара да бар. Көптеген ғалымдар бұл жерде еврей сектасы, әсіресе ессейлер тұрған деп санайды. Алайда, Лоуренс Шиффманның пікірінше, қауымның ережелері, дін қызметкерлеріне және садокиттер мұрасына артық көңіл бөлгені, сондай-ақ басқа да мәліметтер садукейлік бағыттағы сектаның, ессейлердің әртүрлі топтарынан немесе олардың бірінен ерекшеленетінін көрсетеді. Басқалар секталық емес түсіндірулер ұсынады, олардың кейбіреулері бұл орынның бастапқыда Хасмонейлердің бекінісі болғанын, кейін бай отбасының вилласына немесе өндіріс орталығына, мысалы, қыш құмыралар фабрикасына немесе осыған ұқсас бірдеңеге айналғанын айтады.

Құмран зираты

Бұл жердің шығысында үлкен зират табылды. Бұл негізгі зираттан басқа, оның үш жеке кеңейтімі, сондай-ақ басты зираттан шамамен 10 минут қашықтықта орналасқан солтүстік зираты және Уади Кумранның оңтүстігіндегі зират бар. Көптеген қабірлерде еркектердің қалдықтары табылса, кейбір әйелдердің де қалдықтары анықталды, бірақ кейбір жерлеулер орта ғасырлық дәуірге жатуы мүмкін. Яһуди заңына сәйкес зираттарды қазуға тыйым салынғандықтан, қабірлердің аз ғана бөлігі қазылды. Құмран зиратында мыңнан астам адам жерленген. Бір теория бойынша, бұл мәйіттер ұрпақтан-ұрпаққа жеткен секта мүшелеріне тиесілі, ал екінші теория бойынша, олар Құмранға оңай жерлеу үшін әкелінген, себебі айналасындағы тасты аймақтарда жерлеу қиын болған. Кітаптар елді мекеннің маңындағы он бір үңгірде табылды, олардың кейбіреулеріне тек елді мекен арқылы ғана қол жеткізуге болады. Кейбір ғалымдар бұл үңгірлердің сектаның тұрақты кітапханалары болғанын, себебі сөрелер жүйесінің қалдықтары сақталғандығын айтады. Басқа ғалымдар кейбір үңгірлер аймақта тұратын адамдар үшін тұрғын үй ретінде де пайдаланылғанын жоққа шығармайды. Үңгірлерде табылған көптеген мәтіндер қабылданған яһуди сенімдері мен дәстүрлерін көрсетеді, ал басқалары ерекше, бірегей немесе азшылық пікірлері мен дәстүрлерін сипаттайды. Кейбір ғалымдар бұл мәтіндердің кейбіреулері Құмран тұрғындарының сенімдерін бейнелейтінін, олар ессейлер болған немесе хасмоней дінбасыларына/патшаларына қарсы садокиттердің дәстүрлі діни отбасының қолдаушыларының панасы болғанын санайды. 1990 жылдары жарияланған әдеби хат қауымдастық құру себептерін түсіндіреді, олардың кейбіреулері Талмудтағы саддукейлердің аргументтерімен ұқсас. Көптеген кітаптар бірінші яһуди-рим соғысы (66-73 жж.) кезінде үңгірлерде жасырылған деп есептеледі, бірақ олардың кейбіреулері одан бұрын сақталған болуы мүмкін.

Алдын ала талдау

Хирбет-Кумран орны 19-шы ғасырдан бері еуропалық зерттеушілерге белгілі болған. Алғашқы зерттеушілердің назары 1851 жылы де Сольси бастаған зиратқа аударды. Шындығында, Құмрандағы алғашқы қазба жұмыстары (қазіргі заманауи әдістеме дамымас бұрын) 1855 жылы Генри Пул, ал 1873 жылы Чарльз Клермонт Ганно жүргізген зираттағы жерлеулер болды. 1856 жылдың желтоқсан айында Альберт Айзекс, британдық консул Джеймс Финн және фотограф Джеймс Грэм Құмранға сапар жасады. Айзекс Құмран мұнарасы туралы: «Бұл мұнараның немесе бекіністің бір түрі болғанына күмән келтіруге болмайды. Оның орналасқан жері стратегиялық, қорғаныс операцияларына өте қолайлы» деді. Финн кейіннен Құмранды «цистернасы бар ежелгі бекініс» деп атады. Британдық ғалым Эрнест Уильям Гурни Мастерман 1900-1901 жылдары бірнеше рет Құмранға барды. Құмранның ‘Эйн-Фешха’ бұлақтарына көрінетін жазық үстінде орналасқандығын байқағаннан кейін, ол қираған орынның «бұрынғыда шағын бекініс болған болуы мүмкін» деген қорытындыға келді. Мастерман сондай-ақ, кішкентай бекініске мыңнан астам қабірден тұратын зираттың қажеттілігіне күмән келтірді. Густав Далман 1914 жылы Құмранға сапар шегіп, оны бург немесе форт деп анықтады. Археолог Майкл Ави Йона Далманның Құмранды бекініс деп атауымен келісіп, Құмрандағы қалдықтарды Яһуданың оңтүстік-шығыс шекарасындағы бекіністер тізбегінің бір бөлігі ретінде көрсеткен картасын жариялады.

Де Воның түсіндірмелері

Де Во Кумрандағы өз табылғандарын (кем дегенде ішінара) Өлі теңіздің орамдарындағы ақпаратқа негіздеп түсіндірді, ол қазбалар барысында жақын маңдағы үңгірлерде табылған. Де Во Кумрандағы қалдықтарды діни топтар қалдырған деген тұжырымға келді. Ол қазба жұмыстарын және Өлі теңіздегі шиыршықтарды, сондай-ақ Плиний Зур, Филон және Флавий Иосиф жазған тарихи деректерді қолдана отырып, сол жердің тұрғындары ессейлер деп аталатын, ырым-жырымдарын қатты ұстанатын яһудилер сектасы болған деген тұжырымға келді. Бұл гипотеза елді мекеннің алғашқы тұрғындары ессендер болғанын және олар шөлдегі жерді діни мақсаттар үшін құрғандығын көрсетеді. Ол 30-шы локустың үстіндегі бөлмені "скрипторий" деп түсіндірді, өйткені ол жерде сия құймаларын тапты. Сонымен қатар, жоғарғы қабаттың қалдықтарында сылатылған орындық табылды. Де Во осы аймақта ессейлер Өлі теңіздің кейбір шиыршықтарын жазған болуы мүмкін деген тұжырымға келді. Де Во сонымен қатар 77-ші орынды 89-шы орынның жақын маңдағы "қалтаханасында" табақтар жиынтығының көптеп табылғанына сүйене отырып, "реффектория" немесе қоғамдық асхана ретінде түсіндірді. Сонымен қатар, де Во көптеген баспалдақты цистерналарды "микваот" немесе яһудилік ырымдық моншалар деп түсіндірді, өйткені олар Иерусалим ғибадатханасы маңындағы бірнеше баспалдақты және бөліктелген ырымдық моншаларға ұқсас. Де Во бұл шиыршықтар туралы: "Құмранның скрипторийінде қолжазбалар көшірілді. Бірақ бұдан артық ештеңе істей алмаймыз" деді. Оның ойынша, ессейлер өздерінің қауіпсіздігіне қауіп төнді деп санағанда, кейіннен кітаптар шиыршықтарын жақын маңдағы үңгірлерге жасырып қойды. Роланд де Во 1971 жылы Құмрандағы қазба жұмыстары туралы толық баяндама жасамай қайтыс болды. 1986 жылы Библия мектебі бельгиялық археолог Роберт Донселді де Вокс қазбаларының соңғы нәтижелерін жариялау міндетіне тағайындады. Алдын ала қорытындылар 1992 жылы Нью-Йоркте өткен конференцияда айтылды, бірақ түпкілікті есеп ешқашан жасалмады. Паулин Донцель Воутеге сәйкес, соңғы есепті жазу мүмкін емес еді, өйткені көптеген артефакттар жоғалып кеткен немесе бүлінген (әсіресе, Донцельдерге сәйкес, Ролланд де Вокстың Құмраннан қазған кейбір монеталары жоғалған). Бұл олқылықты жою үшін, 1994 жылы Экольде де Вокстің далалық жазбаларының синтезі жарияланды. Бұл томға бірнеше жүз фотосурет, 48 беттік өлшеу және далалық күнделіктердің қысқаша сипаттамалары кірді. 2003 жылы "Еңбектер туралы түсініктемелердің" ағылшын тіліндегі аудармасы жарық көрді. Кейінгі екі кітапты 2003 және 2016 жылдары Жан Батист Хамберт баспадан шығарды. Де-Вокстың Құмраннан тапқан археологиялық табылғандарының бәрі (Рокфеллер мұражайында сақталған) әлі жарияланбаған; кейбіреулері ғалымдар мен көпшілікке әлі де қолжетімді емес.

Қосымша қазбалар мен зерттеулер

Де Воның Құмранды қазу жұмыстары өте толық болғандықтан, ол елді мекен туралы ақпараттың ең маңызды көзі болды. Бірақ Де Во жұмысын аяқтағаннан бері бірнеше қазба жұмыстары жүргізілді. Де Во қазбадан тыс қалған жердің аз бөлігі болғандықтан, кейінгі археологтар зерттеуді жалғастыру үшін басқа жерлерге, соның ішінде Де Воның қазбаларынан шыққан қоқыс орындарына жиі жүгінді. Кэтрин Мерфидің сөзіне сәйкес, 1960 жылдары Джон Аллегро мен Соломон Стекколл Құмранда жарияланбаған қазба жұмыстарын жүргізді. Стекколл сонымен қатар зиратта он екі қабірді қазып зерттеді. 1967 жылы Иорданияның Ескіліктер департаментінің қызметкері Р. В. Даджани Құмранда қалпына келтіру жұмыстарын жүргізді. 1984 және 1985 жылдары Джозеф Патрич пен Игаэль Ядин Құмран төңірегіндегі үңгірлер мен жолдарды жүйелі түрде зерттеді. 1985 және 1991 жылдар аралығында Патрич бес үңгірді қазып, олардың ішінде 3Q және 11Q үңгірлерін зерттеді. Патричтің бір қорытындысы – үңгірлер «Өлі теңіз сектасының мүшелері үшін тұруға жарамды орын емес, оның орнына қойма және жасыру орындары ретінде пайдаланылған». 1993 жылдың қараша айының ортасынан 1994 жылдың қаңтарына дейін Израильдің Ескіліктер басқармасы Әмір Дрори мен Ицхак Магеннің басшылығымен «Scroll операциясы» аясында Құмран кешенінде және жақын жердегі құрылыстарда жұмыстар жүргізді. 1995–1996 жылдардың қысында және кейінгі маусымдарда Маген Броши мен Ханан Эшель Құмранның солтүстігіндегі үңгірлерде қосымша қазба жұмыстарын жүргізді; олар сондай-ақ зират пен мергель террасаларындағы үңгірлерде қазба жұмыстарын жасады. 1996 жылдан 1999 жылға дейін, содан кейін Ицхак Маген мен Юваль Пелег Ұлттық парктері басқармасының қолдауымен Құмранда қазба жұмыстарын жүргізді. Рэндалл Прайс пен Орен Гатфельд Құмран үстіртінде 2002, 2004 және 2005 жылдарғы маусымдарда қазып зерттеді (және 2010 жылғы маусымды жоспарлап отыр). Жаңа жаңалықтар табылды.

Соңғы археологиялық талдау

Де Во қазбаларынан табылған көптеген шағын жәдігерлер Кумранға қатысты келешек қазба есептерінде пайдалану үшін Иерусалимге әкелінді. Бірақ Роланд де Воның қазасы есептерді тоқтатты, ал шағын жәдігерлер мұражайдың қоймаларындағы сөрелерде тозаң жинауға тасталды. 1980-жылдардың соңында археолог Роберт Донсел де Во материалдарымен жұмыс істеді, қазба есептерін жариялауға жаңа тырысқан. Ол діни қоныс моделіне сәйкес келмейтін артефакттарды тапты, оның ішінде "жетілдірілген шыны және тас ыдыстарды". 1992 жылы Паулин Донсель Вут осы артефакттарды түсіндіру үшін римдік вилла моделін ұсынды. 2002 жылы археологтар Мина мен Кеннет Лённквист Кумрандағы археологиялық және кеңістіктік зерттеулерін жариялады, бұл Кумрандағы кейбір құрылымдардың астрономиялық бағыттарын қоса алғанда, қоныс туралы түсіндірулерге жаңа көзқарас әкелді. Жақында Жан Баптист Юмбер француз қазбаларының соңғы басылымын жариялады, онда безендірілген фриз, opus sectile, әдемі бағаналар және т.б. дәлелдер келтірілді, бұл Кумранда "үлкен үй" – байлықтың бір кезеңін көрсетеді.

Керамика

Құмранда табылған қыш ыдыстар, шыны және монеталардың көп саны Донцельдердің пікірінше, секталық қонысқа сай келмейді. Бұл материалдар аймақтағы сауда байланыстарын көрсетеді және Құмранның грек-рим дәуірінде оқшауланбағанын дәлелдейді. Рейчел Бар Натан Құмраннан табылған қыш бұйымдары мен Иерихонның Хасмоней және Ирод сарайлары арасындағы ұқсастықтарға сүйене отырып, Құмранды оқшауланған нысан ретінде емес, Иордан аңғарының бір бөлігі ретінде қарастыру қажет деп сараптап айтты. Құмраннан табылған цилиндр тәрізді "папирус құмыралары" бір кезде бірегей деп есептелген, бірақ ол Иерихонда осыған ұқсас нәрсе табылуын, Масадада осыған ұқсас форманың болғанын және мұндай құмыралар Каландияда да табылғанын келтіреді. Бар Натан Иерихон сарайының мәліметтеріне сүйене отырып, "осы құмыралар тобының типологиялық дамуын", яғни цилиндрлі құмыраларды із басуға болады дейді. Ян Гунневег Иерихондағы жалғыз жартылай сәйкестік деп есептелетін – "жартылай сақталған жиегі мен мойны, тік иілген тұтқасы бар" – шын мәнінде "папирус" құмыра емес екенін атап өтті. Тағы бір құмыра Иорданияда Абила маңындағы кейінгі жерлеу орнынан табылған, бірақ фотосуреттері немесе суреттері жарияланбаған және құмыра қайта табылмай, де Вокс параллельдер іздегенін көрсетеді. Қыш ыдыстардың түрлерін ескерсек, нағыз цилиндрлі "папирус" құмыралары Құмраннан тыс жерде сирек кездеседі. Дегенмен, олар Құмранға ғана тән емес. Бар Натан осы құмыраның "Екінші ғибадатхана кезеңінде сирек кездесетінін" көрсетті. Масададағы ұсынылған параллель құмыралар туралы Бар Натан: "Осы сақтау құмыралары тобы Құмран аймағынан (немесе тоналған ба?) әкелінген, сондай-ақ Иерихон жазығынан да келген болуы мүмкін" деп жазды. Израиль археологтары Маген мен Пелегтің мәліметінше, цистерналардан табылған саз қыш фабрикасының құрылысына пайдаланылған. Құмран су құбырының құрылысы, цистерналар мен моншаларды сумен жабдықтайтын, маңызды хронологиялық белгі ретінде қарастырылуы мүмкін. Бұл мәселеде кейбір келіспеушіліктер болғанымен, Стейси (2004) оны шамамен б.з.д. 95-90 жылдарға, яғни де Вокс кезеңінің Ib периодына жатқызуды ұсынады.

Нумизматикалық зерттеулер

Құмраннан табылған монеталар – ежелгі орталықтың ең маңызды бастапқы дәлелдерінің бірі. Құмранның мерзімдемесі, қоныстану кезеңдері және тарихы туралы жазылған көптеген мәліметтер түпнұсқа қазба жұмыстарын жүргізген Роланд де Воның 1961 жылғы алдын ала есебі мен лекциясына негізделген, ол 1973 жылы қазақ тіліне аударылған. Құмран қола монеталарының алдын ала тізімі, сондай-ақ Роланд де Воның қазбалардан жасаған күнделігі 1994 жылы француз тілінде, 1996 жылы неміс тілінде және 2003 жылы ағылшын тілінде жарияланды. Құмран қола монеталарының толыққанды реконструкциясын, жаңартылған және өзара сілтемеленген монета идентификацияларымен бірге толық монета каталогын Кеннет Лёнквист пен Минна Лёнквист 2005 жылы жасады. 1955 жылы Құмранда үш маңызды күміс монета қоры табылды. Құмран күміс монеталарының бірінші партиясын 1980 жылы Марсия Шарабани жариялады. Ал Иорданияның Амман қаласында табылған соңғы екі қоры 2007 жылы Кеннет Лёнквист жариялады.

Қоладан жасалған ақша

Де Воның қазба жұмыстары Құмраннан барлығы 1250-ге жуық монетаны (569 күміс және 681 қола монета) тапты, бірақ бүгінде кейбір Құмран монеталары жоғалып кетті, кейбір топтары шатастырылды, ал жазбалар қажетті дәлдікке жетпейді. Бұл жерде таңғаларлықтай көп монеталар табылды. Бұл Құмран эллиндік және римдік кезеңдерде жоғары деңгейде монетизацияланғанын, яғни Құмран тұрғындары кедей және оқшауланған қоғам емес екенін көрсетеді. Бірінші ғасырдағы Құмранда ақша ағынының көп болуы археологиялық деректермен расталады – осы кезеңге тән шыны сияқты сәнді тауарлардың саудасы осы жерде жүргізілген. Құмран монеталарының сипаттамасы б.з.д. 150 жылдан б.з. 73 жылға дейінгі кезеңде монеталар мен ақшаның экономикалық жүйедегі рөлінде ешқандай үлкен өзгеріс болмағанын көрсетеді. Құмраннан табылған монеталардың саны, ежелгі монеталардың жоғалу және сақталу принциптеріне сәйкес, Құмранда миллиондаған қола монета айналымда болған болуы керек екенін көрсетеді. Құмраннан табылған қола монеталардың кейбіреулері яһуди соғысының екінші және үшінші жылдарына жатады, бұл осы орын 68 жылы да қолданыста болғанын және 70 жылдан кейін, шамамен 73 жылы ғана қиратылғанын көрсетеді. Осы кезеңдегі Құмран монеталары 72/73 жылдары Аскалонда соғылған қола монеталардың ерекше сериясымен аяқталады, Аскалон бірінші еврей-рим соғысында (66-73) рим армиясына көмекші әскерлерді жіберген. 73 жылы римдіктер Өлі теңіздің батыс жағалауында орналасқан Масада тау бекінісін басып алды. Құмран да осы уақытта қиратылған болуы мүмкін, себебі Құмраннан табылған монеталар Аскалонда соғылған дәл сол ерекше қола монеталармен аяқталады.

Күміс ақша

2007 жылға дейінгі жариялымдарға сәйкес, Құмрандағы сақталыстардағы ең жаңа күміс монетасы – біздің заманымыздан бұрынғы 9/8 жылға қатысты Тир тетрадрахмасы болып табылады.

2007 жылғы Лёнквист талдау

К. А. К. Лённквист күміс монеталардың көп бөлігін жариялап, оның аймақтық талдауы 2007 жылы монеталардың маңыздылығы, мерзімі және мәні туралы жаңа түсініктер берді. Лённквисттің сөзіне сүйенсек, күміс монеталар жиынындағы жаңа мерзімделген монеталар монеталар жиынының ең ертегі жерлеу мерзімін б.з. 52/3–66 жылдарына белгілейді, бұл бір белгінің интерпретациясына негізделген. Алайда, күміс монеталар жиынының археологиялық және нумизматикалық сипаты монеталар жиыны 3 ғасырдың басында жерленген болуы мүмкін екенін көрсетеді. Соңғы монета Римде император Каракалланның билігінде, 206–210 жылдар аралығында соғылған. Жаңа ұсыныс бойынша, Құмраннан табылған күміс монеталар жиыны аймақтағы римдік әскери науқандармен байланысты болуы мүмкін, себебі олар б.з. 3 ғасырының басында кеңінен расталған. Сондай-ақ, күміс монеталар жергілікті гарнизондағы әскерлерге римдік армия төлеген ақының бөлігі болуы мүмкін. Лённквисттің айтуынша, 2006–2007 жылдары Құмран күміс монеталары жиынын тіркеу және құжаттаудың техникалық дәлелдері монеталардың бірнеше немесе бір үлкен төлемнен алынған топтарынан, партияларынан шыққандығын көрсетті. Бұл төлем монета соғу орындасынан, банк немесе римдік армия қазынасы сияқты билік органынан келуі мүмкін. Жаңа дәлелдер күміс монеталардың жеке тұлғалардан, мысалы, салық төлеу ретінде жиналған болуы мүмкін деген болжамды жоққа шығарады, немесе Құмран аймақтық «салық үйі» болуы мүмкін. Күміс монеталардың 2007 жылғы жаңа талдауы де Вокс, Сейриг және Спийкерман, сондай-ақ Роберт Донцельдің қорытындыларына қайшы келеді. Донцель Амман мұражайында тіркелмеген монеталарды, әсіресе Траянның динарий монеталарын тапқанда таң қалды, ол олардың кейінірек қосылған екенін мәлімдеді. Амман мұражайының Құмран монеталары жиынының түпнұсқалық жазбалары және монеталар сақталған қаптар римдік монеталардың Тир күмісіне қатысты кейінірек қосылған екенін болжамды қолдамайды. Сонымен қатар, тіркелмеген жаңа белгі 52/53 ж. б.з. кезеңінен екенін көрсетеді және грек әріптері басқа белгілер сияқты б.з.д. 9/8 жылдық мерзімді қолдамайды. Бұл археологиялық және нумизматикалық тұрғыдан кем дегенде бір, ал ықтимал ең болмағанда екі жиынның де Вокс ұсынған б.з.д. 9/8 жылдан кейінгі жерлеу мерзімінен кейінірек мерзімделгенін білдіреді. Құмран күміс жиындарының ерекше және қарқынды байланысы үш жиынның бір уақытта жерленгенін көрсетеді, бұл б.з. 52/53 жылдары болған. Лённквисттің сөзіне сәйкес, 1960 жылдардың басында Иордан аңғарындағы Айн Ханазивтен табылған және Израиль нумизматикалық бюллетенінде жарияланған ерекше монета жиыны, Құмраннан алынған үш күміс монета жиыны үшін үшінші ғасырға қатысты оның теориясын қолдайды. Бұл Айн Ханазив монета жиыны Селевкидтер дәуірінен басталып, Септимий Севердің 210 жылғы билігінен алынған монеталармен аяқталды. Сондықтан, Лённквисттің пікірінше, күміс жиындарының ертерек мерзімде болуын талап ету негізсіз және ол 2007 жылы жасаған Құмран күміс жиындарының алғашқы толық тізіміне қайшы келеді, онда монета жиындарының алғашқы фотосуреттері және басқа жиындардан алынған аймақтық монеталар бар. Де Вокс Құмран және күміс монета жиындарының мерзімін анықтау жүйесінің, әдетте, «айналмалы аргумент» деп аталатын нәрсеге негізделгендігі көрсетілді; бірінші ірі қоныс аудару кезеңінің соңы монета жиындарын жасырудың болжамды мерзімінен кейін, бұл өз кезегінде монета жиындарының өзінен кейін мерзімделді. Дегенмен, Лённквист теориясын Фархи және Прайс сынға алды. Ол «күмбездердің саны мен ғимараттарда орын болатын тұрғындардың саны арасында айқын аралық бар» деп атап өтті. Бұл оны үңгірлердің 200-ге жуық тұрғындардың баспанасы ретінде пайдаланылған деген болжамға итермеледі. Дж. Т. Милик бірнеше жыл бұрын орта есеппен 150–200 адамды есептеген, бұл санды 9 ғасырда 150 монахтан тұратын Мар-Саба монастырының халқымен салыстырып, Иосиф Флавийдің 3000 ессей туралы жазған есебіне сүйеніп, «кем дегенде бес пайызы қатаң монахтық өмір сүрген» деп есептеген. Э. М. Лаперрусаз 1428 тұрғыны бар деп есептеген. Маген Броши L77 (ол жиналыс залы деп атайды) көлемін талдап, онда шамамен 120–150 адам отыра алады деп есептеді, оған ол тұрғындарға бірнеше ондаған үміткерлерді қосты, бұл 170-тен астам адамды құрады. 1983 жылдан 1987 жылға дейін Джозеф Патрич Құмран және оның үңгірлерінің айналасында археологиялық зерттеулер жүргізді. Ол үңгірлердің «қоймалар мен жасырын орындар» екеніне көз жеткізді. Ол тұрақты шатырлы мекендердің іздерін таба алмады және «тұру орындары Құмран қабырғасының ішінде, негізінен жоғарғы қабатта ізделуі керек» деді. Патрич халқының 50–70 адамды құрағанын есептеді. Маген Броши және Ханан Эшель 1995–1996 жылдары үңгірлерді және Құмран төңірегіндегі аумақты қайта қарастырып, Патричтің есебі Құмран ұсына алатын мүмкіндіктерге қарағанда тым жоғары екенін көрсетті, санды 12–20-ға дейін төмендетті. Олар үңгірлерге (негізінен марганец террасасына ойылған жасанды үңгірлердің көп бөлігі сақталмаған) және шатырларға (Құмранның жанындағы жолдың бойында табылған керамика мен шегелерге сілтеме жасай отырып) қайта оралды, және 150–200 тұрғынмен қала берді. Броши мен Эшельдің нәтижелері жарияланғанша күтіп отырып, Патрич оларға күтпегендей жауап берді, марганецке ойылған «қол жетімді көптеген үңгірлер» болды деген мүмкіндікке күмән келтірді, жолдардың және қолайлы жердің жетіспеушілігіне сілтеме жасады. Ол шатырлы тұру үшін шегелердің маңыздылығын «қосымша нақты дәлелдерсіз» есепке алмады және «ең көп 50 тұрғын» деген санды қайтадан еске түсірді. Джоди Магнес Брошидің есебін қабылдап, «Бұл сан, 1000-нан астам тағамдық ыдыстардың қоймада (L86) болуымен төменгі бағалаулармен қарағанда жақсы сәйкес келеді» деп қосты. Басқа ежегіткі қалалардағы халық санының арақатынасын ескере отырып, Йизхар Хиршфельд Құмран халқын былай есептеді: «Егер бір дунамға (1000 м2) он бес адамды ең төменгі көрсеткіш ретінде алсақ, Хасмоней кезеңінде Құмран жерінде шамамен 20 адам тұрған». Йицхак Маген және Юваль Пелег талқыуға қатысып, осы үлкен қауымдастық мүшелерін қалай тамақтандыруға болатыны туралы пікір білдірді: «Егер секта 170 жыл бойы Құмранда тұрған деген талапты қабылдасақ, онда біз жүздеген дастарқандар мен пештерді, сондай-ақ мыңдаған ыдыстарды табуды күтеміз». Халық саны мәселесі жоғарыдағы қарастырулар бойынша көрінетіндей, күрделі мәселе. Құмрандағы екі орынның интерпретациясына – дастарқан мен қоймаға – көп нәрсе байланысты. Құмранның сыртындағы тұру орындарының іздеуі нақты дәлелдерді берген жоқ. Лаперрусаздың күдік тудыратын тым жоғары бағалауын есепке алмағанда, бірқатар ұсыныстар Құмранда және оның төңірегіндегі халық санын 20–200 адам аралығында көрсетеді.

Құмран-Эссен гипотезасы

Де Воның Кумранды ессендіктердің қонысы ретінде түсіндіруіне бастапқыда көптеген қарсылықтар туындамады. Археолог Э. М. Лаперрусаздың пікірлері кейбір жағдайларда өзгеше болғанымен, де Воның команда мүшелері, Дж. Т. Милик және Ф. М. Кросс сияқтылар, шамамен бірдей түсіндірмеге, ұсақ өзгешеліктермен, сәйкес болды. Де Воның алғашқы қазба жұмыстарын ұйымдастырушылардың бірі Г. Ланкестер Хардинг 1955 жылы «Жохан Креститель және, мүмкін, Мәсіх оқыған ғимарат: Хирбет Кумран» деген мақала жазды. Де Воның командасынан тыс Анри дель Медико, Соломон Цайтлин және Г. Р. Драйвер сияқты ғалымдар басқаша түсіндірмелер ұсынды, бірақ олардың талдаулары ұзаққа соқпады және көп назар алмады. Соңғы кезде Лоренс Х. Шиффман Құмран құжаттары саддукейлік секталық бағытты көрсетеді деген пікірді қорғады. Дегенмен, көптеген ғалымдар «ессендіктер» термині әртүрлі топтарды қамтыған болуы мүмкін екенін мойындайды, сондықтан саддукейлік секталық гипотеза азшылықты құрайды. Саймон Дж. Джозеф Кумран қауымының Енох дәстүрлерінің ықпалымен Есен қозғалысының бір бөлігі болғанына келіседі, олар эсхатология мен мессиандыққа ерекше назар бөлгенін айтады. 1960 жылы Карл Генрих Ренгсторф Өлі теңіздің шиыршықтары Құмран тұрғындарының туындысы емес, Иерусалим ғибадатханасының кітапханасынан алынған деген тұжырым жасады. (Ренгсторфтың Иерусалимге қатысты негізгі ұсынысы де Воның Кумран қазбаларынан алынған материалдар 1992 жылы көпшілік назарына ұсынылғаннан бері үнемі танымал болып келеді.) Джеймс Х. Чарльзуорт 1980 жылы Құмранның б.з.б. 40 жылғы парфян соғысында зардап шеккенін болжады. Жан Батист Хамберт, де Воның далалық жазбаларын жариялаған, Құмранды қоршаған дауға гибридтік шешім ұсынады. Ол бұл жердің бастапқыда вилла рустика ретінде салынған болуы мүмкін екенін, бірақ кейін тасталып, б.з.б. I ғасырдың соңында ессендіктермен қайта қоныстандырылғанын айтады. Хамберт бұл жердің Иерусалимге кіруге тыйым салынған секталық паломниктердің паломничестволық ортасы ретінде де пайдаланылған болуы мүмкін екенін жобалайды. Мина Лённквист пен Кеннет Лённквист Құмран зерттеулеріне контексттік археологиялық тәсілді енгізді, оның құрамында кеңістіктік зерттеулер және археологиялық деректердің символдық тілінің түсіндірілуі бар. Олар мәтіндік ғалымдардың тек шиыршықтарға назар аударуы Өлі теңіздің шиыршықтарын археологиялық контекстінен шығарып тастағанын айтады. Лённквистер қоныс пен қабірлердің бағыттары күн күнтізбесіне негізделген мақсатты схемаға сәйкес келетінін көрсетті. Осыдан олар қоныс пен зираттың Өлі теңіздің шиыршықтарымен байланысты екенін және ессендіктер тобымен байланысты екенін, олардың Египетте өмір сүрген еврей терапевтік тобымен ең жақын байланысы бар екенін дәлелдеді. Роберт Каргилл Құмранның Хасмонейлік бекініс ретінде құрылған деген теорияның еврей сектанттарының бұл жерді қайта басып алған деген теориямен қарама-қайшы еместігін айтады. Каргилл Құмранның Хасмонейлік бекініс ретінде салынғанын (төменде қараңыз, «Құмран бекініс ретінде»), тасталып, кейіннен еврей қоныстанушыларымен қайта қоныстандырылғанын, олар бұл жерді әскери емес, қоғамдық мақсатта кеңейткенін және Өлі теңіздің шиыршықтарына жауапты болғанын ұсынады. Де Воның тұжырымдарын сынға алғандардың кейбіреуі Құмрандағы археологиялық қалдықтарды түсіндіру үшін Өлі теңіздің шиыршықтарын пайдалануды сынады. Олар бұл қалдықтардың Өлі теңіздің шиыршықтарының ықпалынан тыс, тәуелсіз зерттелуі керек екенін мәлімдеді. Әр түрлі қайта түсіндірулер бұл жер туралы әртүрлі қорытындыларға әкелді. Олардың арасында:

Қумран бекінісі ретінде

Құмранның бекініс болғаны туралы ескерілмеген ертедегі ұсынысқа Песах Бар Адонның талдауы жаңа өмір сыйлады. Де Вокстің 1a кезеңіндегі табылған жерлерін, Құмраннан оңтүстікке қарай 15 км жердегі Айн-эль-Гхуирдегі және Мазардың 'Эн-Гедидегі 2-ші деңгейіндегі қазбаларын пайдаланып, Бар Адон былай деді: «Бұл қамалдар Иоанн Гирканусқа тиесілі, оған маңызды су көздерін, егістік жерлерін, мал бағын, Иордан өзенінің арқытқыштарын, Иерихон жазығын және Яһуда шөліндегі керуен жолдарын бақылайтын күшті, толыққанды қорғаныс жүйесі қажет болды. Ол Эн-Гедидегідей Құмранның Айн-Фешка оазисін патшалық мүлікке айналдырып, оның шаруаларын өзінің стратегиялық жоспарларына қосты». Норман Голб Құмран елді мекені бекініс ретінде салынған деген пікірді қолдады және сол кездегі басым көзқарастарға қарсы, Құмран сектанттық орын ретінде құрылмаған, тіпті осы жерде сектанттар болған жоқ деп талас етті. Ренгсторф сияқты ол да шиыршықтар Иерусалимде жасалған деп болжады, бірақ Ренгсторфтан өзгеше, Голб шиыршықтар Иерусалимдегі әртүрлі кітапханалардан алынып, саяси көтеріліс кезінде римдіктерден қашқан яһудилермен үңгірлерде жасырылған деді.

Құмран вилла ретінде

Роберт Донцель мен Паулин Донцель Вут өз зерттеулерін де Вокстың Кумраннан табылған, жарияланбаған материалдарының арасындағы ұсақ заттарға, оның ішінде, бірақ олармен шектелмейтін, шыны ыдыстар (55 жаңа тізімделген зат), тас ыдыстар (53 жаңа зат), металл бұйымдар және монеталарға шолу жасады. Құмран тұрғындары кедей монахтар болған деген пікірге қарсы, Донцель мен Донцель Вут олардың шын мәнінде жақын жердегі Иерусалимдегі жоғары топпен байланысы бар бай саудагерлер болғанын ұсынады. Олар Кумранның вилла рустика, яғни бай үй немесе Иерусалимнен келген бай отбасының қысқы немесе жыл бойы тұратын екінші үйі болуы мүмкін екенін айтады. (Донцельдердің баяндамасымен бірдей конференцияда Дж. Магнесс Рокфеллер мұражайындағы қыш ыдыстарды қарап, "жақсы сапалы ыдыстар өте аз болды" деп мәлімдеді. Эрик Майерс одан кейін: "Мен келісемін, менің сапарларым да соны растайды. Профессор Донцель Вутпен келісіп отырмын" деді. Рейчел Бар Натан да: "Ерихонда да сәнді ыдыстардың жетіспеушілігі байқалады, барлық жиынтықта бірнеше ғана боялған сынықтар бар" деп атап өтті.)

Құмран сауда орталығы ретінде

Вилла моделі аз қолдау тапса да, оны қарастыруға тырысқан дәлелдер одан әрі түсіндіруге ұмтылыстарға әкелді. Лена Кансдейл мен Алан Краун алғаш рет осы елді мекеннің Өлі теңіз жағалауындағы бекінілген жол станциясы және порт қаласы болғанын, демек, бұл орынның маңызды солтүстік-оңтүстік сауда жолындағы ірі сауда орталығы (немесе "депо") болғанын айтты. Ижар Хиршфельд Құмранның бастапқыда Хасмонейлер бекінісі болғанын қабылдады. Салыстыру үшін ‘Эйн-Фешхадағы жұмысын мысалға келтіре отырып, ол Құмран аймағының соңында Ирод дәуірінде ауыл шаруашылығына негізделген, бекінілген сауда станциясына айналғанын болжады. Ижак Маген мен Юваль Пелег Құмрандағы 10 жылдық қазба жұмыстарын Құмранның кең су жүйесіне арнады. Олар бұл орынның бастапқыда "алдыңғы шептегі бекініс" болғанын мойындайды, бірақ оның қыш ыдыс өндірісі орны ретінде қайта қолданылғанын және су жүйесінің негізінен сазды суды осы аймаққа жеткізу үшін пайдаланылғанын мәлімдейді. Бұл су резервуарларға бағытталды, онда саз түбіне шөгіп қалды. Осы авторлардың пікірінше, нәтижесінде пайда болған шөгінділер қыш ыдыс жасау үшін қолданылған. Осылайша, Ю. Маген мен Ю. Пелег Құмранның қыш ыдыс экспорттау орталығы болғанын ұсынды. Олардың қазбалары 71-ші резервуардың түбінде көп мөлшерде саз табылды, осы фактіні өз аргументтерінің бір бөлігі ретінде пайдаланды.

Керамикалық балшықты талдау

Құмраннан табылған балшықтың үлгілері және әртүрлі керамикалық бұйымдардың құрамы талданды. Бұл зерттеулер Құмран керамикасының көп бөлігі сол жерде жасалмағанын көрсетеді. Құмран керамикасының үштен екісі Құмран балшығынан жасалмаған болып шықты. "Бұл ақпарат Маген Пелег ұсынысына тікелей қайшы келеді", - деді ғалымдар Дж. Гунневег және М. Балла. Дж. Мичневич Балла мен Гунневегтің бұрынғы талдауларына жауап жазып, былай деді: "Балла мен Гунневегтің қорытындылары статистикалық интерпретация үшін қандай элементтер таңдалғаны және бөлуді ерекше күшті анықтағаны туралы мәліметтермен де, анықтамалық деректермен де, статистикалық есептеулермен де расталмайды". 2020 жылы Гунневег Мичневичтің (сондай-ақ Джозеф Йеллиннің) қарсылықтарына жауап берді. Кейбір сыншылардың ескертулерінің дұрыстығын мойындағанмен, ол өзі мен Балланың бірнеше жарияланымда ұсынған негізгі тезисін қорғады. 2000 жылдан бері жүргізілген зерттеулерде Құмраннан табылған керамиканың көп бөлігі басқа жерлерден әкелінген деген жалпы пікір қалыптасқан. "Шеберлер сырттан балшық әкелген болуы мүмкін, бірақ балшықтың бірнеше көзінің болуы (Иерусалим, Иерихон, Моца, Бейт ‘Уммар және басқа да белгісіз жерлер) ыдыстардың көпшілігі жергілікті өндіріс емес екенін көрсетеді". Нейтронмен белсендіру талдауына сүйене отырып, Гунневег пен Балла Құмран керамикасы үшін қолданылған балшықты үш негізгі топқа жіктеді. "I топ" Құмранға тән деп анықталды. Онда осы жерде жасалған керамикалық бұйымдардың көп бөлігі, мысалы, балшық доптары мен пеш қақпақтары сақталған. "II топ" Хеброн аймағымен байланысты, ол Бейт ‘Уммар және Моца балшық кен орындарына жақын. Ал "III топ" Иерихон айналасындағы кен орындарында орналасқан.

Құмран Иордан аңғарының бір бөлігі ретінде

Рейчел Бар Натан Құмранда табылған ыдыс-аяқтардың ешқандай секталық ерекшеліктерін көрсетпейтінін айтады және мұндай керамикалық бұйымдар Масада, Иерихо және аймақтағы басқа да жерлерде әртүрлі көлемде кездесетінін ұсынады. Дэвид Стейси Құмрандағы елді мекенді Иерихондағы меншікпен байланыстырады. Құмранда жыл бойы судың аздығына байланысты, ол бұл орын маусымдық тері өңдеу және керамикалық бұйымдар өндірісімен айналысқан орталық болған деп санайды.

Басқа мәселелер

Ира Рабин, Оливер Хан, Тимо Вольф, Адмир Масич және Жизела Вайнберг жариялаған соңғы ғылыми дәлелдер "Шүкіршілік орамасындағы" сияға Өлі теңізден және оның айналасынан су алынғанын көрсетеді, осылайша Өлі теңіз аймағы мен кем дегенде бірнеше орамалардың арасындағы байланысты дәлелдейді. Палеограф Ада Ярдени көптеген үңгірлерден (1, 2, 3, 4, 6, 8 және 11) табылған ондаған қолжазбаларды талдап, тізімдеді, оларды бір жазушыға жатқызып, оны "Қумран жазушысы" деп атады. Ярдени 500-ге дейін жазушы болды деген талаптарға қарсы ескертеді және қолжазбалардың сол кездегі көптеген алыс кітапханалардан алынған әдебиеттің көлденең қимасы екенін, олардың қысқа мерзімде сақталғанын мәлімдейді. Гила Кахила Бар Гал Өлі теңіз орамалары үшін қолданылған кейбір терінің Нубиялық ибекстен алынғанын анықтады, оның таралған аймағына Иерусалим кірмейді, бірақ Хермон тауы мен Голанның жоталары, Негев жоталары және Өлі теңіздің батыс жағалауы кіреді.

Археологиялық нысан

1. Құмран шатқалынан шығысқа қарай қарағанда, ағаштардың арасындағы шағын құрылыс – қазіргі Құмран келушілер орталығы. Құмран қираған жерлері оң жақта көрінеді. Елді мекен теңіз жағалауына жақын салынған. Өлі теңіздің көрінісі тұманды. Оң жақта Уди Құмран – жылдың көп бөлігінде құрғақ болатын арна. Бірақ жаңбыр жауса, ол күшті ағысқа айналып, Құмран орналасқан үстірттің бетін тоздырады. Ортадан сол жаққа қарай акведуктың қалдықтары көрінеді. Бұл арна Құмранды құнды сумен қамтамасыз етуге көмектесті. Суреттің ортасындағы үңгірдің соңында 4-ші үңгір орналасқан, ол Өлі теңіз шиыршықтарының көп бөлігін тапқан.

2. Бұл – Құмран қонысының оңтүстік жағына тікелей орналасқан эспланададан түсірілген Уди Құмранның тағы бір көрінісі. 4-ші үңгір анық көрінеді. Бұл – адамдардың жар бетінен қазып жасаған жасанды үңгір. Үңгірден жүздеген шиыршықтар табылды. Оны 20 ғасырда жергілікті бедуин тауып, ашқан. Үңгірдің артындағы жартастарда Уди Құмранның жоғарғы ағысы көрінеді, ол вадидің түбіне қарай кесіп өтеді.

3. Келушілер орталығынан жоғары көтерілгенде, мұнараның бұрышына жетесіз. Сол жақта көрініс мұнараның негізін нығайтатын тіректер. Бұл – негізгі ғимараттың солтүстік-батыс бұрышы. Алдымызда – келушілерге су жүйесінің күрделілігін көруге және оны аралап жүруге мүмкіндік беретін заманауи жол. Жолдың оң жағында жаңбыр суын жерге түсіретін акведук орналасқан. Құмран шатқалы орталықта көрінеді.

4. Бұл сурет жолдан түсірілген. Негізгі ғимараттың оңтүстік жағы сол жақта жоғарыда көрінеді. Негізгі арна елді мекенді аралап өтеді, мұнда ол оңтүстік-шығысқа қарай бұрылады. Бұл дөңгелек цистерна бастапқыда темір дәуірінде салынған, бұл Құмрандағы ең көне құрылыстардың бірі. Сол жақтағы тастан жасалған аркаға назар аударыңыз, ол суды оның артында орналасқан баспалдақпен салынған цистернаға (L117) құяды. Алыстағы көпірде #2 сурет түсірілген.

5. Мұнарадан батысқа қарай қарағанда, жұмыскерлердің орнатуы көрінеді, ол пештің түбі болуы мүмкін (немесе төменнен қыздырылатын басқа да құрылым). Сол жағындағы жазық жер сол жақта орналасқан баспалдақпен салынған цистернаға (L117) кіретін жерді көрсетеді. (Бұл қадамдар сол жаққа қарай төмендеп бара жатқанда ғана көрінеді.) Негізгі су арнасы жолдан бұрын. Жолдың артында батыс ғимараттың қираған жерлері бар. Алдыңғы жақта жаңбыр суын елді мекенге жеткізген акведук орналасқан.

6. Мұнарадан оңтүстікке қарай қарағанда, негізгі қоныстың батыс қанатының ішкі қабырғасына қарсы салынған ұзын, тар бөлме көрінеді. Бұл жерде де Во екі сия құмырасын және жазуға арналған үстелдер немесе тақталар ретінде түсіндірген жабын элементтерін тапты. Ең үлкен беті қайта құрылғанда ұзындығы 5 метр, ені 40 сантиметр, биіктігі 50 сантиметр болды. Бұл үстелдер төбе құлаған кезде төбеден құлап түсті. Де Во осы бөлмені «көрме» деп атады және Өлі теңіз шиыршықтары осы жерде жазылған болуы мүмкін деген тұжырымға келді, бірақ барлық ғалымдар осы пікірмен келіспейді. Дегенмен, барлық ғалымдар 30-шы үйдің жоғарғы қабатында жазудың қандай да бір түрі болған деген тұжырымға келеді. Жер қойнауынан және оның айналасынан бірнеше острака, соның ішінде жаттығу әліпбиі табылды.

7. Шығысқа қарай, Өлі теңізге қарағанда: бұл баспалдақпен салынған бассейн негізгі ғимараттың оңтүстігінде, бірақ негізгі оңтүстік қабырғаның ішінде орналасқан. Бастапқыда ол ішкі қабырғамен екіге бөлінген, батыс жартысы (L56) сайттағы басқа бассейн сияқты болған. Шығыс жағы (L58) қазылып, әлдеқайда терең сақтау цистернасы құрылды. Бастапқы бассейн еңісті орналасуын барынша пайдаланып, сыйымдылығы үшін минималды қазуды қажет етті. Бұл тоған Құмран су жүйесі пайда болғаннан кейін пайда болды. Бұл көтеру суды алысқа жеткізуге мүмкіндік берді және сайтта әлдеқайда үлкен сақтау қабілеті болу мүмкіндігін ашты. Сол жақта негізгі ғимараттың оңтүстік шетін көруге болады. Оның және көлдің қабырғасының арасында суды L48/49 және L71 бассейндеріне тасымалдайтын арна бар.

8. Оңтүстік-шығысқа қарай қарасаңыз, сол жақтағы қоныстың оңтүстік қабырғасына қарсы салынған ұзын, тар бөлме көрінеді. (Бұл #7 көшеден оңтүстікке қарай орналасқан.) Алыстағы ұшында бір кезде бағаналар болған, бұл де Вокске екінші қабат бар деген ой берді, бірақ мұндай қабаттың іздері табылмады. Де Во бұл бөлмені асхана деп санайды, өйткені оған іргелес бөлмеде, әдетте асхана деп аталатын, мыңнан астам қыш ыдыстар табылды. Де Во бұл ыдыстар қоғамдық тамақтануға қолданылған деп ойлады, бірақ кейбіреулер бұл пікірге қарсы шықты. Шындығында, мұндағы көлемі мен орналасуы оның жанындағы булану цистерналарынан жасалған сазды кептіруге арналған еден болғанын көрсетеді. Оның жазғы күн тоғысымен сәйкес келуі бұл теорияны қолдайды.

9. #8-дің оң жағында (оңтүстігінде). Бұл орын әдетте «асхана» деп белгілі. Бұл бөлмеде 708 тостаған, 204 табақ, 75 кесе, 37 террин, 21 құмыра, 11 кәде, және басқа да керамикалық заттар де Во табалды, олардың көпшілігі аккуратты түрде жиналған. Де Во бұл ыдыстар L.77-де тамақтануға қолданылған деп сенді, ол «асхана» деп аталды. Бөлменің оңтүстік жағы қабырғамен жабылды. Тітіркенгендік эффектісі ыдыстардың үстіне құлап, оларды қиратқан және оңтүстік қабырғалардың сырттан нығайтылуын көрсетеді. Құмрандағы соңғы кезеңде су арнасы солтүстік қабырғаның оңтүстігінен өтетіндей етіп қайта бағытталды. Содан кейін L.77 сыртқы қабырғасын бақылап, ол үлкен цистернаға (L.71) жеткізілді. Бұл орыннан табылған тағы бір қызықты нәрсе – «Елеазар» есімі жазылған тостаған. Екі тіреудің қалдықтарына назар аударыңыз. Олардың мақсаты белгісіз, бірақ олар жүктеме көтеруге арналмаған сияқты.

10. Құмрандағы ең қызықты жаңалықтардың бірі – негізгі ғимараттың шығыс жағында осы баспалдақпен салынған цистернаны табу болды, баспалдақтарда жердің құлауын көрсететін жарық бар, бұл жер сілкінісінен болған болуы мүмкін. Оңтүстікке қарай арна Құмранның ең үлкен цистернасын толтырды, ол да сол уақытта сол себептен бұзылған. Бұл цистерна сайттың соңғы кезеңінде қолданылғандықтан, біз осы цистерна да сол кезде зардап шеккенін болжауымызға болады. Сондай-ақ, баспалдақтардағы бөлгіштерге назар аударыңыз. Кейбір ғалымдар бұл бөлгіштер кіретін және шығатын адамдарды бөлуге арналған, Иерусалемге жақын жерде табылған микваоттарға (қасиетті еврейлердің шомылу орындары) ұқсас екенін болжады, бірақ барлық ғалымдар осы пікірмен келіспейді. (Құмран су жүйесін ең толық талдаған Катарине Галор: «[п]рактикалық тұрғыдан алғанда, төменгі бөлгіштерді символдық кеңістік бөлігіш ретінде пайдаланудың мәні жоқ» деді.) Бөлгіштер бассейне суды бағыттауға көмектесуі мүмкін.

11. Оңтүстікке қарасаңыз, қоныстың оңтүстік-шығыс бұрышына қазылған ұзын, тар бассейн көрінеді. Бұл Құмрандағы су жүйесіндегі соңғы және ең үлкен бассейн. Бұл алып құрылым 300 текше метр суды сыйымды ете алады, бұл басқа барлық баспалдақпен салынған бассейннің сыйымдылығынан артық. III кезеңде (яғни, еврей соғысынан кейін) бұрынғы зардапты жою және осы бассейнды толтыруды жалғастыру үшін су арнасы жартылай қайта бағытталды. Ғалымдар бұл миква (қасиетті еврейлердің шомылу орны), цистерна немесе саз жинау ыдысы ма екені туралы пікірталас жүргізеді.

Сын

Кейбір жазушылар Израильдің Кумран үңгірлерін "ерекше израильдік-яһуди мұрасы" орны ретінде орнату үшін аймаққа көп инвестиция салғанын айтады.

Құмран туралы ғылыми мақалалар

Құмрандағы қамал: Түсіндіру тарихы Роберт Каргилл (2009). Құмран туралы үш ескерту Дэвид Стейси (2009). Құмранның сыры Ярон Бен Ами (2004). Маген мен Пелегтің жұмысын талдау. Жақында жарияланған материалдар негізінде Құмранның археологиялық контексіне қатысты бірнеше ескерту Дэвид Стейси (2001). Өлі теңіздегі Хирбет-Кумран қираған жерлеріне кеңістіктік тәсіл) Лённквист, К. & Лённквист, М. (2004) Хелсинки университеті, Финляндия, Археология кафедрасы, Мәдени зерттеулер институты.