Кіріспе

Гипотетикалық тарихи этнолингвистикалық топ Прото-индоевропалықтар – Еуразияның гипотетикалық тарихи этнолингвистикалық тобы, олар Индоевропа тілдер отбасының қайта құрылған ортақ ата-бабасы – Прото-индоевропа тілін (PIE) сөйлеген. Олар туралы білім негізінен сол тілдік реконструкциядан, сондай-ақ археология және археогенетикадан алынған материалдық деректерден құралады. Прото-индоевропалықтар, болжам бойынша, соңғы неолит кезеңінде (б.з.д. 6400–3500) өмір сүрген. Басым көпшілік ғалымдар оларды Еуразиядағы Понт-Каспий даласына орналастырады (бұл дала солтүстік-шығыс Болгария мен оңтүстік-шығыс Румыниядан, Молдова, оңтүстік және шығыс Украина арқылы, Ресейдің оңтүстік Кавказынан және батыс Қазақстанның Төменгі Еділ аймағына дейін созылады, бұл аймақ шығыста қазақ даласына іргелес жатыр, екеуі де ірі Еуразиялық даланың бөлігін құрайды). Кейбір археологтар PIE-нің тарихи тереңдігін орта неолитке (б.з.д. 5500–4500) немесе тіпті ерте неолитке (б.з.д. 7500–5500) дейін кеңейтіп, балама шығу гипотезаларын ұсынады. Б.з.д. екінші мыңжылдықтың басында Прото-индоевропалықтардың ұрпақтары Еуразияның алыс-жақын жерлеріне, оның ішінде Анатолияға (Хеттер), Эгей теңізіне (Микендік Грекияның тілдік ата-бабалары), Еуропаның солтүстігіне (Кордты керамика мәдениеті), Орталық Азияның шеттеріне (Ямная мәдениеті) және Оңтүстік Сібірге (Афанасьево мәдениеті) жеткен.

Анықтама

Филолог Мартин Л. Весттің айтуынша: "Егер үнді-еуропа тілі болған болса, оны сөйлеген халық болған деуге болады: бірақ ол халық ұлт ретінде емес, себебі олар ешқашан саяси біртүтас болмаған, сондай-ақ нәсілдік мағынада да емес, өйткені олар қазіргі заманғы тілдерге бөлінген халықтар сияқты генетикалық тұрғыдан да аралас болуы мүмкін. Егер біздің тіліміз олардың тілінен тараған болса, бұл оларды "біздің ата-бабаларымыз" деп санауға себеп болмайды, дәл сол сияқты ежелгі римдіктер француз, румын және бразилиялықтардың ата-бабалары емес. Үнді-еуропалықтар – тілдік қауымдастық ретіндегі халық. Оларды шектеулі аумақта қоныстанған, біріккен тайпалар мен рулардың кең желісі ретінде қарастыру керек". "Прото-үнді-еуропалықтар" термині қайта құрылған прото-тіл мен мәдениетке байланысты сөйлеген топты белгілеу үшін ғылыми еңбектерде қолданылса, "үнді-еуропалықтар" термині индо-еуропа тілінде сөйлейтін кез келген тарихи халықты білдіруі мүмкін.

Зерттеу тарихы

Зерттеушілер белгілі бір тарихқа дейінгі мәдениеттерді прото-индоевропалық тілдерінде сөйлейтін халықтармен сәйкестендіруге көптеген әрекеттер жасады, бірақ барлық осындай теориялар болжамды болып қала береді. XIX ғасырдың ғалымдары, алғаш рет индоевропалықтардың түпкі отаны (неміс тілінен аударғанда Urheimat деп те аталады) мәселесін қарастырғанда, негізінен тек тіл біліміне қатысты мәліметтерге ие болды. Олар өсімдіктер мен жануарлардың (әсіресе, бук және лосось) аттарын, сондай-ақ мәдениет пен технологияны (жануар шаруашылығына негізделген, жылқыны үйреткен қола дәуірі мәдениеті) қайта құру арқылы шамамен орналастыруға тырысты. Ғалымдардың пікірлері негізінен Еуропадан Азияға көшіп-қонуды болжаған еуропалық гипотеза мен көшіп-қону кері бағытта болды деп болжаған азиялық гипотезаның арасында бөлінді. 1900-шы жылдардың басында бұл мәселе «арий нәсілінің» таралуымен байланысты болды, бұл қазір сенімсіз деп есептелетін теория, ол Еуропа империяларының кеңеюі және «ғылыми расизмнің» өркендеуі кезінде қолдау тапқан. Бұл мәселе этникалық ұлтшылдықтың кейбір түрлерінде әлі де даулы болып қала береді (сонымен қатар, жергілікті арийлерді қараңыз). 1970 жылдары бірнеше факторлардың бірігуіне байланысты маңызды жетістіктерге қол жеткізілді. Біріншіден, 1949 жылы ойлап табылған радиокөміртектік санау әдісі кеңінен қолдануға жеткілікті түрде арзан болды. Дендрохронология (ағаш сақиналарын зерттеу) арқылы тарихқа дейінгі ғалымдар радиокөміртектік даталарды әлдеқайда жоғары дәлдікпен калибрлеуге мүмкіндік алды. Сонымен қатар, 1970 жылдарға дейін Шығыс Еуропа мен Орталық Азияның кейбір бөліктері батыстық ғалымдар үшін жабық болды, ал батыс емес археологтар батыстық рецензияланған журналдарда жариялау мүмкіндігіне ие болмады. Мария Гимбутас пен Колин Ренфрюдің бірлескен жұмысы экспедицияларды ұйымдастыру және батыстық және батыс емес ғалымдар арасындағы академиялық ынтымақтастықты арттыру арқылы бұл мәселенің шешілуіне көмектесті. 2017 жылға қарай ең көп қабылданған Курган гипотезасы тіл білімі мен археологиялық мәліметтерге негізделген, бірақ ол барлық ғалымдар тарапынан қабылданбайды. Ол прото-индоевропалықтардың кальколит дәуірінде Понт-Каспий даласында пайда болғанын болжайды. Аз ғалымдар Анатолия гипотезасын артық көреді, ол неолит дәуірінде Анатолияда пайда болғандығын болжайды. Басқа теориялар (армян гипотезасы, Үндістаннан шыққан теория, палеолиттік сабақтастық теориясы және Балқан гипотезасы) ғылыми ортада аз қолдауға ие. Терминологияға қатысты, 19 және 20 ғасырдың басында «арий» термині прото-индоевропалықтар мен олардың ұрпақтарын атау үшін қолданылды. Алайда, «арий» термині негізінен Таяу Шығыс пен Оңтүстік Азияда қоныстанған индоирандықтарға қатысты, өйткені тек үнді және иран тілдері осы терминді өз халқының барлығын анықтайтын өзін-өзі атау ретінде растайды, ал осы прото-индоевропалық түбір (*aryo) грек және герман тілдеріндегі сөздердің негізі болып табылады, олар прото-индоевропалық (ПИЕ) қоғамының үстем элитасын ғана білдіреді. Шындығында, қол жетімді ең көп мәліметтер ПИЕ қоғамымен байланысты «асылдық» деген жалпы, бірақ түсініксіз әлеуметтік-мәдени белгіні растайды, сондықтан грек әлеуметтік-мәдени лексикасы мен осы түбірден алынған герман тіліндегі жеке есімдер осы ұғымның тек қана әлеуметтік-саяси элитаны белгілеумен шектелгенін немесе оны ең кең мағынасында қолдануға болатынын анықтау үшін жеткіліксіз. Тек соңғысы ғана прото-индоевропалықтардың шынайы және әмбебап өзін-өзі атауы ретінде қызмет ете алатын еді. 1900-шы жылдардың басында «арий» термині нәсілдік мағынада кеңінен қолданыла бастады, ол ақ, сары және көк көзді жоғары тұрған нәсілге қатысты. Диктатор Адольф Гитлер осы нәсілді «бас нәсіл» (Herrenrasse) деп атады және оның атынан Еуропадағы жаппай қырғындарға жетекшілік етті. Содан кейін, ғалымдар индоевропалықтарды атау үшін «арий» терминін кеңінен қолданудан бас тартты (бірақ «үнді-арий» термині Оңтүстік Азияда қоныстанған тармақты атау үшін әлі де қолданылады).

Үреймат гипотезалары

Кейбір археологтардың пікірінше, PIE тілінде сөйлейтін адамдарды бір ғана, анықталатын халық немесе тайпа деп қарауға болмайды, олар кейінірек, әлі де жартылай тарихқа дейінгі қола дәуірінің индоевропалықтарына ата-тегін болған, бірақ бір-бірімен байланысты халықтардың тобы еді. Бұл пікірді, әсіресе, түпкі мекенінің аумағы зор және тарихы терең болған деп санайтын археологтар қолдайды. Дегенмен, көптеген тіл білімі мамандары бұл пікірмен келіспейді, себебі прототілдер, қазіргі көлік және байланыс құралдарына дейінгі барлық тілдер сияқты, шектеулі уақыт ішінде шағын географиялық аймақтарда таралып, жақын қарым-қатынастағы қауымдастықтар – кең мағынада тайпалар тарапынан қолданылған. Зерттеушілер протоиндоевропа тілінде алғаш сөйлегендердің орналасқан жерлеріне қатысты көптеген гипотезалар ұсынды. Алайда, бұл гипотезалардың көбі Үнді-Еуропа тілдерін зерттейтін мамандардың қатаң тексеруінен өте алмай, қазіргі академиялық пікірталасқа енгізілген жоқ.

Понт-Каспий даласы гипотезасы

Курган (немесе дала) гипотезасын алғаш рет Отто Шредер (1883) және В. Гордон Чайльд (1926) қалыптастырды, ал кейіннен 1956 жылдан бастап Мария Гимбутас жүйеледі. Атау Еуразия даласындағы қорғандардан шыққан. Гипотеза бойынша, Понт-Каспий даласының патриархалды, әкелік желі бойынша мұрагерлік және көшпелі мәдениеті (қазіргі солтүстік-шығыс Болгария және оңтүстік-шығыс Румынияның бөлігі, Молдова, оңтүстік және шығыс Украина, Оңтүстік Ресейдің Солтүстік Кавказы және Батыс Қазақстанның Төменгі Еділ аймағы арқылы) б.з.д. 3-мыңжылдықта бірнеше көші-қон толқындары арқылы кеңейді, бұл жылдар шамамен жылқының қолдануға алынуымен сәйкес келеді. Олар өздерінің болғандарының археологиялық белгілерін қалдырып (Кордты керамика мәдениетіне қараңыз), Гимбутастың Ескі Еуропасының бейбіт, теңдікке негізделген және аналық желі бойынша мұрагерлікке негізделген еуропалық неолиттік шаруаларын бағындырды. Ж. П. Малоридің бұл теорияның өңделген түрі көші-қонды ертерек мерзімге (шамамен б.з.д. 3500 жылға дейін) жатқызады және олардың зорлық-зомбылыққа немесе жартылай әскери сипатқа толы болуына аз мән береді, бұл прото-индоевропалық кеңеюдің ең көп қабылданған теориясы болып табылады.

Армян таулы жерлері гипотезасы

Глотальдық теорияға негізделген армян гипотезасы, прото-индоевропа тілінің б.з.д. 4-мыңжылдықта Армян таулы аймағында сөйленгенін ұсынады. Бұл индо-хетт моделі анатолиялық тілдерді өз сценарийіне қоспайды. Глотальдық теорияда ұсынылған прото-индоевропа тілінің фонеологиялық ерекшеліктері армян және герман тілдерінде ең жақсы сақталуы мүмкін, ал біріншісі, кешірек куәландырылғандығына қарамастан, ерекше архаикалық болып саналатын, орнында қалған диалекттің рөлін атқарады. Прото-грек тілі дерлік Mycenae грек тілімен тең болып, б.з.д. 17 ғасырға датейді, гректердің Грекияға қоныс аударуын шамамен бір уақытта Үндістанға индо-арийлердің қоныс аударуымен тығыз байланыстырады (яғни, кейінгі қола дәуіріне өту кезеңіндегі индоевропалық кеңею, соның ішінде индоевропалық касситтердің болу мүмкіндігі). Армян гипотезасы анатолиялық тілдерді ескермей, прото-индоевропа тілінің ең соңғы мүмкін мерзімін, басты Курган гипотезасынан толық мың жылға кейінірек деп көрсетеді. Осы тұрғыдан ол анатолиялық гипотезаға қарама-қарсы тұрады, ұсынылған бастапқы отанының географиялық жақындығына қарамастан, ондағы ұсынылған уақыт шеңберінен толық үш мың жылға дейін өзгешеленеді.

Анатолиялық гипотеза

Анатолиялық гипотеза, ең алдымен Колин Ренфрю 1980 жылдардан бастап қолдаған, Үнді-Еуропа тілдерінің шамамен б.з.д. 7000 жылдан бастап Анатолиядан егіншілікпен бірге Еуропаға бейбіт түрде таралуын ұсынады (таралу толқыны). Тілдік реконструкция арқылы шығарылған Үнді-Еуропалықтардың мәдениеті бұл теорияға қиындық туғызады, себебі ерте неолиттік мәдениеттерде жылқы, доңғалақ және металл – олардың барлығына қатысты терминдер Proto-Үнді-Еуропа тілі үшін сенімді түрде анықталмаған. Ренфрю бұл аргументті жоққа шығарып, мұндай реконструкцияларды қазіргі заманғы роман тілдеріндегі "кафе" сөзінің болуы ежелгі римдіктердің де кафелері болған деген теориямен салыстырады. Степной Отанының жақтаушылары (мысалы, Дэвид Энтони) Ренфрюге қарсы келтірген тағы бір аргумент – ежелгі Анатолияның б.з.д. 2-мыңжылдықта Үнді-Еуропа тілдерінде сөйлемейтін халықтармен, атап айтқанда хаттар (болжам бойынша Солтүстік Кавказ тілдерінде сөйлеген), халибтер (тілі белгісіз) және хурриттер (Хурро-Урарт тілдерінде сөйлеген) қоныстанғандығын көрсетеді. 2015 жылы ежелгі ДНК бойынша бірнеше зерттеулер жарияланғаннан кейін Колин Ренфрю бір немесе бірнеше Үнді-Еуропа тілдерінде сөйлейтін халықтардың Понт-Каспий даласынан Солтүстік-Батыс Еуропаға көшіп-қонуының маңызды рөлін мойындады, сонымен қатар ежелгі қаңқалардан алынған ДНК деректері "Мария Гимбутас құрғандары туралы гипотезаны толығымен жаңартты" деп атап өтті.

Генетика

Археогенетика генетикалық талдауды пайдаланып, көші-қон жолдарының іздерін табуға мүмкіндік берді.

Құрған/Степь гипотезасы

Құрған гипотезасы немесе дала теориясы – Үнді-Еуропа тілдерінің Еуропаның және Азияның бір бөлігіне таралуына бастау болған Индоевропалық отанының қайда орналасқанын анықтау бойынша ең көп қабылданған ұсыныс. Бұл гипотеза бойынша, Қара теңіздің солтүстігіндегі Понт даласындағы Құрған мәдениетінің халқы прото-индоеуропа тілінің (PIE) ең мүмкін тілшілері болған. Термин орыс тіліндегі "курган" (курга́н) сөзінен шыққан, ол дөңгелек оба немесе жерлеу үйіндісін білдіреді.

R1b және R1a

Үш автосомалық ДНК зерттеулеріне сәйкес, қазір Еуропада ең көп таралған (R1a Оңтүстік Азияда да кең таралған) R1b және R1a гаплогруппалары Индоевропа тілдерімен бірге Понт далаларынан тараған болуы мүмкін; олар сондай-ақ қазіргі еуропалықтарда неолиттік еуропалықтарда болмаған автосомалық компонентті де анықтады, бұл R1b және R1a аталық желілерімен, сондай-ақ Индоевропа тілдерімен бірге келген болуы мүмкін. Ирландия мен Португалиядағы ежелгі адам қалдықтарын талдаған зерттеулер R1b-нің Понт далаларынан автосомалық ДНК-мен бірге осы аймақтарға енгізілгенін көрсетеді.

R1a және R1a1a

R1a1a (R M17 немесе R M198) субклады көбінесе үнді-еуропалық тілдерде сөйлейтін халықтармен байланысты. Қазірге дейін жиналған мәліметтер екі кеңістікте жоғары жиілікпен кездесетінін көрсетеді: бірі – Польша, Украина және Ресей маңындағы Шығыс Еуропа, екіншісі – Үндістан, Пәкістан, Бангладеш және Непалдың бөлігі болып табылатын Индо-Ганг жазығындағы Оңтүстік Азия. Бұл құбылыстың тарихи және ежелгі себептері халық генетикасы және генеалогия мамандары арасында талқыланып, зерттелуде, сондай-ақ тіл білімі мен археология ғалымдары үшін де қызығушылық тудыруда. Underhill және авторлар тобының 2014 жылы жүргізген ірі зерттеуінде Еуразияның 126 халқынан алынған 16 244 адамның генетикалық мәліметтеріне сүйене отырып, R1a M420 Иран аймағында пайда болған деген нақты дәлелдер келтірілді. R1a гаплогруппасын сипаттайтын мутациялар шамамен 10 000 жыл бұрын пайда болған. Оның анықтамалық мутациясы (M17) шамамен 10 000 – 14 000 жыл бұрын болған.

Ямная мәдениеті

Джонс және басқалар (2015) бойынша, автосомалық тесттер Ямна халқының Шығыс Еуропадан келген "Шығыс аңшы-жинаушылар" (EHG) және "Кавказ аңшы-жинаушылар" (CHG) араласуы нәтижесінде пайда болғанын көрсетеді.

Шығыс Еуропалық аңшы-жинақшылар

Ресейді мекендеген "Шығыс Еуропалық аңшы-жинақшылар" ерекше аңшы-жинақшылар тобы болды, олардың геномы ~24,000 жыл бұрынғы Сибірдің Малта-Бурет мәдениетінен шыққан немесе оған жақын туысқан Ежелгі Солтүстік Еуразиялық (ANE) халықтарынан, сондай-ақ Батыс аңшы-жинақшыларынан (WHG) жоғары туыстық байланыс көрсетті. Олардың геномдары Кавказдықтар мен Таяу Шығыстың араласуы соңғы мұз дәуірінің ең суық кезеңі басталғанға дейін, яғни 25,000 жыл бұрын болғанын көрсетті. Олар шамамен 4,500 жыл бұрын Қара теңіздің солтүстігіндегі Понт-Каспий даласынан шыққан Ямная мәдениетінің өкілдерінің Еуропаға кең көлемде келуін анықтады, сондай-ақ мыс дәуіріндегі еуропалықтардың ДНК-сы Ямная мәдениетінің ДНК-сымен сәйкес келгенін көрсетті.

Қола дәуірі гректері

2017 жылы Nature журналында жарияланған микендік және минойлық қаңқалардың археогенетикалық зерттеуі микендік гректер мен минойлықтардың генетикалық жақындығын көрсетті, бірақ минойлықтардан өзгеше, микендік гректерде қола дәуірінің далалық халықтарының 13–18% генетикалық құрамы анықталды.

Ирандық-әрмендік гипотеза

Дэвид Райх (2018), ежелгі Анатолияның кейбір бөліктерінде хетт сияқты индоевропалық тілдердің болғанын атап өтіп, "индоевропалық тілді алғаш айтқан халықтың ең ықтимал орны Кавказ тауларының оңтүстігінде, мүмкін қазіргі Иранда немесе Арменияда, себебі онда өмір сүрген адамдардың ежелгі ДНК-сы Ямная және ежелгі анатолиялықтар үшін де күткенімізге сәйкес келеді" деп тұжырымдайды. Бірақ Рейх "бұл жердегі дәлелдер тікелей емес, өйткені хеттердің өзінің ежелгі ДНК-сы әлі жарияланбаған" деп ескертеді. Кристиан Кристиансен 2018 жылдың мамыр айында Der Spiegel журналына берген сұхбатында Ямная мәдениетінің Кавказда "прото-прото-индоевропалық" тілінде сөйлеген алдағы мәдениетке ие болуы мүмкін екенін айтты. Жақында жүргізілген ДНК зерттеулері "индоевропалықтардың" отаны туралы жаңа пікірлерге жол ашты. Kroonen және тағы басқалар (2018) мен Damgaard және тағы басқалар (2018) ежелгі Анатолияда "степь халқының кең ауқымды енуінің белгілері жоқ" екенін көрсетеді. Олар бұл Индо-Хитт гипотезасын қолдайды, соған сәйкес прото-анатолиялық және прото-индоевропалық тілдер ортақ тілден "б.з.д. 4 мың жылдығынан кешікпей" бөлініп шыққан. "Армениялық плато гипотезасының" ықтималдығы артады, себебі Ямная халқының бір бөлігі Таяу Шығыс халқынан тараған, ол қазіргі армяндарға ұқсайды. Ван және тағы басқалар (2018) Кавказдың энеолит және қола дәуірінде степь және Кавказдың оңтүстігіндегі мәдениеттер арасындағы гендер ағынына арна болғанын атап, бұл "Кавказдың оңтүстігінде ПИЕ отанының болу мүмкіндігін ашады" дейді. Алайда, Ван және тағы басқалар соңғы генетикалық дәлелдер индоевропалықтардың степь арқылы таралуын көрсетеді, олар: "бірақ Оңтүстік Азиядан алынған соңғы ДНК нәтижелері де индоевропалық тілдердің степь белдеуі арқылы таралуына куәлік етеді" деп түсіндіреді. Прото-индоевропалық тілдердің кейбір немесе барлық тармақтары Солтүстік Кавказ және Понт аймағы арқылы, содан кейін мал шаруашылығының кеңеюімен бірге Еуропаның ортасына таралуы мүмкін. Бұл сценарий Еуропа халқының жақсы расталған және кеңінен құжатталған "степь тегінен" қолдау табады, осы кеңеюлердің нәтижесінде (мысалы, R1a/R1b) еркектерге басымдық беретін қоғамдардың пайда болуы туралы болжамдар, бұл Bell Beaker феномені туралы соңғы зерттеуде расталған. Дэвид В. Энтони 2019 жылғы талдауында "оңтүстік" немесе "әрмениялық" гипотезасын сынап (Райх, Кристиансен және Ванға сілтеме жасай отырып), Ямнаяда қола дәуірінің немесе кейінгі неолиттік Кавказдан генетикалық әсердің дәлелі жоқ екенін (оның орнына Шығыс Еуропалық аңшы-жинаушылар мен Кавказдық аңшы-жинаушылардың ерте араласуынан пайда болған) және олардың әкелік тегі Шығыс Еуропалық степінің аңшы-жинаушыларынан шыққан сияқты, ал Кавказдан емес, сондай-ақ Ямнаяда 5000 ж.б.д. Кавказда кең таралған анатолиялық фермердің қоспасының жетіспеушілігін атап өтеді. Энтони прото-индоевропалықтардың (Ямная) генетикалық және тілдік шығу тегін Кавказдың солтүстігіндегі Шығыс Еуропалық степьте, осы екі топтың (EHG және CHG) араласуынан шыққан деп санайды. Ол Proto Indo European ("архаикалық" немесе прото-прото-индоевропалық) тілінің тамырлары оңтүстікте емес, степьте болғанын және PIE негізінен Шығыс Еуропалық аңшы-жинаушылардың тілінен, Кавказдық аңшы-жинаушылардың тілдерінен әсер алғанын ұсынады.