Кіріспе
Ирак мұражайы (المتحف العراقي) – Бағдад қаласында орналасқан Ирактың ұлттық мұражайы. Оны кейде Ирактың Ұлттық мұражайы деп те атайды. Ирак мұражайында Месопотамия, Аббасид және Парсы цивилизацияларының құнды жәдігерлері сақталған. Белл сол жылы қайтыс болды, ал жаңа директор болып Сидни Смит тағайындалды. 1966 жылы коллекция тағы бір рет, Бағдадтың Әл-Карх ауданындағы Әл-Шалихия шағын ауданында, Тигр өзенінің шығыс жағында орналасқан екі қабатты ғимаратқа көшірілді. Осы көшу кезінде мұражайдың атауы Ирак мұражайы болып өзгертілді. Алғашқыда ол Бағдад археологиялық мұражайы деп белгілі болған. Бахиджа Халил 1983 жылы Ирак мұражайының директоры болды. Ол бұл қызметке тағайындалған тұңғыш әйел директор болды және 1989 жылға дейін осы лауазымды атқарды.
The Iraq Museum (المتحف العراقي) is the national museum of Iraq, located in Baghdad. It is sometimes informally called the National Museum of Iraq. The Iraq Museum contains precious relics from the Mesopotamian, Abbasid, and Persian civilizations. Bell died later that year; the new director was Sidney Smith. In 1966, the collection was moved again, to a two story, building in Baghdad's Al Ṣāliḥiyyah neighborhood in the Al Karkh district on the east side of the Tigris River. It is with this move that the name of the museum was changed to the Iraq Museum. It was originally known as the Baghdad Archaeological Museum. Bahija Khalil became the director of the Iraq Museum in 1983. She was the first woman director and she held that role until 1989.
Жинақтар
Месопотамияның археологиялық байлығының арқасында мұражай коллекциялары әлемдегі ең маңызды коллекциялардың бірі саналады және оның ғылыми зерттеулер мен көрмелер бойынша жоғары деңгейдегі жетістіктері бар. Мұражайдың Ұлыбританиямен және Иракпен байланысының нәтижесінде экспонаттар әрқашан екі тілде – ағылшын және араб тілдерінде көрсетіледі. Мұражай 28 галерея мен сақтау бөлмесінде Месопотамияның 5000 жылдан астам тарихына қатысты маңызды жәдігерлерді сақтайды. Ирак мұражайының коллекцияларына ежелгі шумерлік, ассириялық және вавилондық цивилизацияларға қатысты өнер туындылары мен жәдігерлер кіреді. Мұражайда исламға дейінгі және исламдық араб өнері мен артефактілеріне арналған галереялар да бар. Оның көптеген маңызды коллекцияларының ішінде 9 ғасырға дейінгі алтын әшекейлер мен бағалы тастардан жасалған мүсіндерді қамтитын Нимруд алтын коллекциясы және Уруктан табылған тас мүсіндері мен клинопись тақталары ерекше көзге түседі. Урук қазыналары б.з.д. 3500-3000 жылдар аралығында жасалған. 10 және 12 сәуір аралығында ұрлық орын алды, ал 12 сәуірде мұражай қызметкерлері ғимаратқа оралғанда, олар тонаушылардың мұражайға кіру әрекеттерін тойтарып, мұражай маңына АҚШ әскерлерінің орналасуын күтуге мәжбүр болды. 21 сәуірде теңізшілер полковнигі Мэтью Богданос басқаратын арнайы топ тергеуді бастады. Оның тергеуі төрт күн ішінде үш түрлі топтың үш рет ұрлық жасағанын көрсетті. Мұражай қызметкерлері ұрлық пен зақымданудың алдын алу үшін сақтау жоспарын енгізді (бұл жоспар Иран-Ирак соғысы мен Бірінші шығанақ соғысы кезінде де қолданылған), бірақ көптеген үлкен мүсіндер, стелалар мен фриздер жұртқа көрсетілетін галереяларда көбікпен қоршалған және құм қаптарымен қорғалған күйі қалды. Осы галереялардан 40 экспонат ұрланды, олардың көп бөлігі ең құндылары болды. 2005 жылдың қаңтарына дейін олардың тек 13-і табылды, соның ішінде ең құнды үш экспонат: Варканың қасиетті құмырасы (ол алғашқы қазба кезінде табылған күйінде, он төрт бөлікке бөлінген), Варканың бетпердесі және Басетки мүсіні. Ұрланған артефактілердің арасында Басетке ауылынан табылған, шамамен 2300 жылға дейінгі Аққадия империясының туындысы, жас адамның өмірлік мөлшердегі қоладан жасалған Басетки мүсіні және б.з.д. 8 ғасырға жататын патша Шальманезердің тас мүсіні бар. Сонымен қатар, мұражайдың жер үстіндегі сақтау бөлмелері тоналды. Шамамен 3100 қазба жәдігері (құмыралар, ыдыстар, қыш сынықтары және т.б.) ұрланды, олардың 3000-ы ғана табылды. Ұрлықтардың талғамсыз болғаны байқалды, мысалы, жалған туындылардың бүкіл сөресі ұрланды, ал оның жанындағы әлдеқайда құнды сөреге тиіспіген. Мұражайдың екінші қабатындағы Шумер залының ортасында орналасқан патша мүсіні жүздеген фунт салмақтайды, ол мұражайдан ұрланған ең ауыр мүсін болып табылады. Тонаушылар "мүмкін, оны алып кету үшін мәрмәр баспалдақтармен төмен домалатып немесе сүйреп түсірген, баспалдақтарды қиратқан және басқа да артефактілерге зақым келтірген".
Талап-тапсыруға халықаралық реакция
АҚШ үкіметі Бағдадты басып алғаннан кейін мұражайды қорғауға ештеңе жасамағаны үшін сынға түсті. Британ мұражайының докторы Ирвинг Финкель, тонаудың «толық болжауға болатын және оңай тоқтатылатын жағдай екенін» айтты. АҚШ президентінің Мәдени мүліктер жөніндегі консультативтік комиссиясының төрағасы Мартин Э. Салливан және АҚШ Мемлекеттік департаментінің мәдени кеңесшілері Гэри Викан мен Ричард С. Ланьер, АҚШ күштерінің тонауға жол бермеуіне наразылық білдіріп, қызметінен кетті. Ирак мұражайының тонау ауқымы күмәндану тудырды. Бірінші болып оқиға орнына келген топтардың қателігіне және негізгі залдардағы бос витриналарға байланысты – мұражай кураторлары Бірінші шығанақ соғысы мен басып кіруден бұрын алып кеткен заттар сақталған витриналарға – жаңалықтар агенттіктері бірнеше апта бойы 170 000 тізімделген зат (501 000 дана) тоналғанын хабарлады. Нақты сандарға сәйкес, 15 000-ға жуық зат, оның ішінде 5 000 өте құнды цилиндрлік мөрлер тоналды. 2003 жылдың 12 сәуірінде Associated Press агенттігі былай деп хабарлады: «Бабыл, Шумер және Ассирияның құнды жинақтары мен сирек Ислам мәтіндері сақталған Ирактың танымал Ұлттық мұражайы сенбі күні бос тұрды – тек сынған шыны витриналар мен еденге шашыраған жарыққан керамикалық ыдыстар ғана көрінді». 14 сәуірде National Public Radio арнасының Роберт Сигел All Things Considered бағдарламасында былай деп мәлімдеді: «Шындығында, американдық әскерлер елдің мұрасы тоналып жатқанда бірнеше жүз метр қашықтықта болды». 2003 жылдың 16 сәуірінде Франция президенті Жак Ширак бұл оқиғаны «адамзатқа қарсы қылмыс» деп атады. АҚШ әскерилерінің басып алудан кейінгі күндері мұражайды қорғауға тырыспауына қатысты сұраққа, Бірлескен штабтар төрағасы генерал Ричард Майерс: «Егер есте сақтасаңыз, тонау кезінде адамдар өлтірілді, жараланды. Бұл басымдық мәселесі еді» деді. Өнер, ескерткіштер және мұрағаттармен жұмыс істеуге міндеттелген азаматтық істер жөніндегі сарапшы Уильям Самнер, соғыстан кейінгі азаматтық істерді жоспарлаушылардың «теңіз жауынгерлеріне мұражайды күзетуге міндеттеме бермейтінін» түсіндірді. Археологиялық орындар мәселесі «нысанаға алу мәселесі» ретінде қарастырылды, оны бомбалау миссиясын жүзеге асырушылар шешуі керек еді. Қорғаныс министрі Дональд Рамсфелд мұражайдың тонау туралы айтқанда, «мұндай жағдайлар болады» және «соғыс жоспарындағы кемшіліктерге байланысты осы жағымсыз оқиғаның фактісін мойндауға тырысу – әрекеттен тыс нәрсе» деді, ал тонау кезеңін жалпы алғанда «жалаңдық» деп сипаттады. Мемлекеттік хатшы Колин Пауэлл: «АҚШ өзінің міндеттемелерін түсінеді және жалпы антиквариаттарға, әсіресе осы мұражайға қатысты жетекші рөл атқарады», - деді, бірақ АҚШ Иракты басып алған кезеңде Ирактың археологиялық орындары тоналып, осы уәделердің барлығы толық орындалмады. Мұражайдан ұрлық болғаннан кейін екі апта өткен соң, Ирактың көнеліктер жөніндегі кеңесінің ғылыми зерттеулер жөніндегі бас директоры доктор Донни Джордж Юханна тонау туралы: «Бұл ғасырдың қылмысы, өйткені ол бүкіл адамзат мұрасына әсер етеді» деді. АҚШ теңіз жауынгерлері Бағдадтағы Палестина қонақ үйінде штаб-пәтерін орнатқаннан кейін доктор Юханна мұражайдағы коллекцияны қорғау үшін әскерлерді шақыруды сұрап, өзі сол жерге барғанын растады, бірақ тағы үш күн бойы күзетшілер жіберілмеді.
Жоғалған заттарды қалпына келтіру әрекеттері
Бірнеше күннен кейін ФБР агенттері Иракқа, мұражайдан ұрланған мүліктерді іздеу үшін жіберілді. ЮНЕСКО 2003 жылдың 17 сәуірінде Парижде ескіліктер сарапшыларының шұғыл отырысын ұйымдастырды, ол тонаудың салдарымен және оның әлемдік өнер және ескіліктер нарығына тигізген әсерімен айналысуға бағытталған. 2003 жылдың 18 сәуірінде АҚШ-та Бағдад мұражайы жобасы құрылды, оның мақсаты – Ирак мұражайына оның коллекциясын қауіпсіз түрде қайтарудың барлық мүмкіндіктерін қамтамасыз ету, тіпті бұл жүздеген жылдарға созылса да. Топ құқық қорғау органдарына және ағымдағы ескіліктер нарығына ғана назар аудармай, өз миссиясын (1) мұражай коллекциясындағы барлық мәдени артефактілердің толыққанды онлайн каталогын құру, (2) жалпы жұртшылыққа интернет арқылы қолжетімді виртуалды Бағдад мұражайын құру, (3) дизайн және қаржы жинау мақсатында виртуалды Бағдад мұражайында 3D ынтымақтастық жұмыс кеңістігін құру және (4) қоғамдық мәдени даму үшін виртуалды Бағдад мұражайында ресурстық орталық құру деп белгіледі. Мұражайдан тоналған деп саналатын әртүрлі ескі заттар АҚШ, Израиль, Еуропа, Швейцария және Жапонияға жол тартқанда көрші елдерде, тіпті eBay-де пайда болды. 2003 жылдың 7 мамырында АҚШ ресми тұлғалары Ирактағы мұражай сарапшыларымен бірлесе жұмыс істеген АҚШ кеден қызметкерлері Бағдадтағы Ирак мұражайына тиесілі шамамен 40 000 қолжазба мен 700 артефактты тапқанын хабарлады. Кейбір тонаушылар сыйлық пен кешірім туралы уәделерден кейін заттарды қайтарды, ал бұрын жоғалған деп хабарланған көптеген заттар соғыс басталмас бұрын құпия сақтау орындарында жасырылған болып шықты. 2003 жылдың 7 маусымында АҚШ оккупациялық билігі Нимрудтың әлемдік деңгейдегі қазыналары Ирак Орталық банкіндегі құпия сақтау орнында сақталғанын жариялады. Артефактілердің ішінде әсем алқалар, табақтар, алтын сырғалар, саусақ және бақайшақ жүзіктер, тостағандар мен құмыралар бар еді. Бірақ, шамамен 15 000 және ескіліктер нарығындағы ең құнды артефактілер сияқты ұсақ заттар әлі де жоғалып кеткен. Мұражай тонаудан бері қорғалған, бірақ Ирактағы археологиялық қазбалар коалициялық күштердің қорғауынан дерлік толығымен тыс қалды және соғыс басталған күндерден бастап, 2003 жылдың жазы мен 2007 жылдың соңына дейін жаппай тонау орын алды. Шамамен 400–600 000 артефакт тоналғаны хабарланды. Ирак мүсіншісі Мұхаммед Ғани Хикмат мұражайдан тоналған өнер туындыларын қалпына келтіру үшін ирактық суретшілер қауымдастығының күш-жігерін жетекшілік етті. Хикматтың шамамен 150 жұмысы тек мұражайдан ғана ұрланған. Оның күш-жігері арқасында 2006 жылға дейін шамамен 10 000 артефакт табылды. Табылған артефактілердің ішінде Варка тостағаны және Варканың бетпердесі бар. Шығыстық институт (Чикаго) АҚШ бастаған Иракқа басып кіру кезінде Ирак мұражайының коллекциясын тонау туралы әлемді хабардар ету үшін бірінші және ең маңызды қадам жасады. Институт 2003 жылдың 15 сәуірінде, тонаудан бірнеше күн өткен соң, өз веб-сайтында «Ирактан жоғалған қазыналар» деген жаңа веб-бетін құрды, бұл жоғалған, ұрланған немесе «жағдайы белгісіз» артефактілер туралы бүкіл әлемге хабарлама жіберді. Сонымен қатар, сайтта Ирак мұражайынан жоғалған заттар туралы жаппай электрондық пошта тізімі («IraqiCrisis») құрылды. Алайда, Ирак мұражайынан тоналған Месопотамия артефактілері туралы веб-бет 2008 жылдың 10 сәуірінде соңғы рет жаңартылып, кейін мұрағатталды. Сайт сол кезде ақпаратын жаңартуды тоқтатқан сияқты. Бірте-бірте, «Ирактан жоғалған қазыналар» веб-сайты ұрланған немесе жағдайы белгісіз деп белгіленген көптеген артефактілер АҚШ-тың Иракқа басып кіруінен бірнеше жыл бұрын Ирактағы мұражайларда көрсетілгені анықталды. Сонымен қатар, көптеген басқалары әлі де Ирак мұражайында қауіпсіз және тоналмаған. Бұл осы артефактілерді сақтау, тіркеу және көрсету үшін жауапты тиісті органдар арасындағы байланыс бұзылуын және/немесе байланыссыздығын көрсетеді. 2022 жылдың 16 желтоқсанына қарай «Ирактан жоғалған қазыналар» туралы Ирак мұражайының деректер базасы 2008 жылдың 14 сәуірінен кейін жаңартылмаған сияқты.
Соңғы еңбектері
Иракты қайта құру жөніндегі түрлі конференцияларда Бағдад мұражайы жобасы, Ирактың мәдени мұрасын жаңарту жобаларында сақтау қажеттігін жақтау үшін, жаңарту қауымдастығына баяндама жасады. 2006 жылдың 27 тамызында Ирак мұражайының директоры, доктор Дони Юханна, өзіне және оның отбасы мүшелеріне террористік топтардан жасалған өлтіру туралы қауіптің нәтижесінде, елден Сирияға қашып кетті. Бұл топтар Ирактың барлық қалған зиялылары мен ғалымдарын өлтіріп жатқан болатын. Юханна 2011 жылдың наурызында қайтыс болғанға дейін Нью-Йорк штатының Стони Брук мемлекеттік университетінің антропология факультетінде қонақ профессор болып жұмыс істеді. 2009 жылдың 9 маусымында Италия Ирактың виртуалды мұражайын ашып, Ирак мұражайының қазыналары алғаш рет онлайн режимінде пайда болды. 2009 жылдың 24 қарашасында Google өз қаражаты есебінен мұражай коллекцияларының виртуалды көшірмесін жасап, төрт мың жылдық археологиялық қазыналардың суреттерін 2010 жылдың басында тегін онлайн режимінде қолжетімді ететінін хабарлады. Google-дың бұл күш-жігері Италияның бұрынғы бастамасымен қаншалықты үйлесетіндігі әлі белгісіз. Google Street View қызметі мұражайдың көптеген көрме алаңдарын суретке түсіру үшін пайдаланылды және 2011 жылдың қараша айына қарай бұл суреттер онлайн режимінде қолжетімді болды. 2017 жылы Венеция биенналесінде Ирак мұражайынан алынған, неолит дәуірінен парфян дәуіріне дейінгі алты мың жылдықты қамтитын қырық көне ирак артефактілерімен қатар заманауи өнер туындылары да көрсетілді. Бұл заттардың көпшілігі бұрын Ирактан шыққан емес, тек 2003 жылы мұражай тоналғаннан кейін табылған бірнешеуін қоспағанда. Ruya Foundation тапсырысымен жасалған «Архаика» көрмесі 57-ші биенналенің алдын ала аптасында 5500-ден астам келушіні тартты және баспасөз тарапынан жоғары бағаланды.
Қайта ашу
Мұражай 1980 жылдың қыркүйегінен бастап 2015 жылға дейінгі аралықта, Иран-Ирак соғысы кезінде, тек сирек-сирек ғана есіктерін ашты. АҚШ-тың Иракқа басып кіруі мен оккупациясынан кейін мұражай көбінесе жабық болды, оның ішінде 2003 жылдың 3 шілдесінде журналистер мен Коалициялық Уақытша Әкімшіліктің басшысы Пол Бремер сапары үшін бірнеше сағатқа ашылды, бұл жағдайдың қалыпқа оралып келе жатқанын көрсету мақсатында жасалды. 2008 жылдың желтоқсан айында мұражай Ахмад Чалабиге фотосуретке түсу үшін ашылды, ол ирактықтардан алған деген көптеген артефакттарды қайтарды. 2009 жылдың 23 ақпанында мұражай Ирак премьер-министрі Маликидің бұйрығымен ашылды, бұл да жағдайдың қалыпқа оралып келе жатқанын көрсету үшін жасалды. Көптеген археологиялық қызметкерлер бұл ашылуға қарсылық білдірді, мұражайды қауіпке тігуге жағдай әлі де қауіпті екенін айтты; мұражай директоры наразылығын білдіргені үшін жұмыстан босатылды. Осы оқиғаға арналған салтанатты шарада Ирактың туризм және ескерткіштер министрі Қахтан Аббас 2003 жылы мұражайдан тоналған 15 000 заттың тек 6 000-ы ғана қайтарылғанын мәлімдеді. 2009 жылы жарық көрген бір кітапта, 2003 жылдан бері АҚШ-пен байланысты топтар мен жасақтар 600 000-ға жуық археологиялық затты тонағаны жазылған. 2011 жылдың қыркүйегінде ирактық шенеуніктер жаңартылған мұражайдың қараша айында жаңа климаттық бақылау және қауіпсіздік жүйелерімен қорғалған күйі қайта ашылатынын хабарлады. Америка Құрама Штаттары мен Италия үкіметтері де жаңарту жұмысына үлес қосты.
Ресми қайта ашу
2015 жылдың 28 ақпанында мұражайды Ирак премьер-министрі Хайдер әл-Абади ресми түрде қайта ашты. Мұражайда сондай-ақ, ИМ тобы басып алған Мосул мұражайынан әкелінген заттар да бар.
Қайтару
2010 жылдың 7 қыркүйегінде Associated Press агенттігі 540 тоналған құндылықтың Иракқа қайтарылғанын хабарлады. 638 ұрланған артефакт Ирак мұражайына премьер-министр Нури әл-Маликидің кеңсесінде табылғаннан кейін қайтарылды. 2012 жылдың 30 қаңтарында Германия Иракқа 45 жәдігерді қайтарды, олардың ішінде 6500 жылдық шумерлік алтын құмырасы, шумерлік соғыс балғасының басы және ассириялық сарайдан тас болды. Мұражайдың сол кездегі бас директоры Амира Эйдан Ирак мұражайының 10 мыңға дейін экспонаттарының әлі де жоғалып кеткенін мәлімдеді. 2021 жылдың 3 тамызында көптеген халықаралық жаңалықтар сайттары АҚШ-тың 17 000 тоналған ежелгі артефактты Иракқа қайтарып бергенін хабарлады.
Жаңалықтар мен редакциялық мақалалар
Бағдад мұражайындағы әуесқой, The New York Times, 2 сәуір, 2006, Роджер Коэн. Мыңдаған ирактық артефактілер табылды, CNN, 2003 жылдың 7 мамыры. "Жоғалған көнеліктер: Ирактағы артефактілердің жоғалғаны туралы бағалаулар төмендетілді, бірақ сұрақтар қалпынан келеді", The New York Times, 2003 жылдың 1 мамыры. "Мұралар: Сақшылардың Пентагонға жасаған өтініштері мұражайды сақтап қалуға көмектеспеді", The New York Times, 2003 жылдың 16 сәуірі. "Көнеліктер: Мұражайшылар ирактық артефактілерді сатып алуға тыйым салуға шақыруда", The New York Times, 2003 жылдың 16 сәуірі. Ирак мұражайына қайтарылған жүздеген тоналған заттар, CNN веб-сайты, 2003 жылдың 11 қарашасы. Ирак және қирау, The Guardian, 2003 жылдың 2 мамыры, Нил Ашерсонның Донни Джорджпен сұхбаты. Донни Джордж: Шын өмірдегі қазына іздеу, Newsweek, 2005 жылдың 21 наурызы.