Кіріспе

Америкалық жазушы, сыншы және драматург (1837–1920)

Уильям Дин Хауэллс (William Dean Howells; 1 наурыз 1837 – 11 мамыр 1920) – американдық реалистік романист, әдеби сыншы және драматург, «Америка әдебиетінің деканы» деген лақап атымен белгілі. Ол «The Atlantic Monthly» журналының редакторы қызметін атқарған кезеңімен, сондай-ақ «Силас Лафэмнің өрлеуі» және «Альтруриядан келген саяхатшы» романдарымен, әрі 1996 жылы осы атпен фильмге түсірілген «Күнделікті Рождество» әңгімесімен есімдері танымал.

Жас шағы мен отбасы

Уильям Дин Хауэллс 1837 жылдың 1 наурызында Огайо штатының Мартинсвилл қаласында (қазір Мартинс Ферри, Огайо) Уильям Купер Хауэллс пен Мэри Дин Хауэллс отбасында сегіз баланың екіншісі болып дүниеге келді. Оның түбірі Уэльс, Германия, Ирландия және Англияға жетеді. Әкесі газет редакторы және баспагер болған, ол Огайо штатында жиі көшіп-қонып жүрді. 1840 жылы отбасы Гамильтон қаласына (Огайо штаты) қоныстанды, онда әкесі «Виг» газетін басқарды және Шведенборг ілімін ұстанды. Олар онда тоғыз жыл тұрды, бұл олардың бір орында ең ұзақ болған кезеңі еді. Ол ерте жасынан әкесіне әріптерді жинау және баспа жұмысына көмектесетін, сол кезде бұл жұмыс «баспахана шайтаны» деп аталды. 1852 жылы әкесі оның бірінші өлеңін Огайо штаты журналында жариялады, бірақ оған ештеңе айтпады.

Ерте мансап

1856 жылы Хауэллс штаттық өкілдер палатасына кеңсе қызметкері болып сайланды. 1858 жылы ол Огайо штатының журналында жұмыс істей бастады, онда өлеңдер мен әңгімелер жазды, сондай-ақ француз, испан және неміс тілдерінен туындыларды аударды. Ол неміс және басқа да тілдерді ынтамен оқыды және Генрих Хайнеге зор қызығушылық танытты. 1860 жылы ол Бостон қаласына (Массачусетс штаты) сапар шегіп, Джеймс Т. Филдс, Джеймс Рассел Лоуэлл, Оливер Венделл Холмс аға, Натаниел Хоторн, Генри Дэвид Торо және Ральф Уолдо Эмерсон сияқты жазушылармен кездесті. Ол олардың көптегенімен, Генри Адамс, Уильям Джеймс, Генри Джеймс және Оливер Венделл Холмс кіші сынды адамдармен жеке дос болды. 1860 жылы Хауэллс Абрахам Линкольннің сайлау науқанына арналған «Абрахам Линкольннің өмірі» атты өмірбаянын жазды және одан кейін Венецияда консулдық қызметке ие болды. 1862 жылғы Рождество қарсаңында Париждегі американ елшілігінде Элинор Мидке үйленді. Ол мүсінші Ларкин Голдсмит Мидтің және McKim, Mead and White фирмасының архитекторы Уильям Рутерфорд Мидтің қарындасы болды. Олардың балаларының арасында сәулетші Джон Мид Хауэллс болды.

Редакторлық және басқа да әдеби іс-әрекеттер

Хауэллз отбасымен 1865 жылы АҚШ-қа оралып, Массачусетс штатының Кембридж қаласында қоныстанды. Ол түрлі журналдарға, соның ішінде The Atlantic Monthly және Harper's Magazine журналдарына жазды. 1866 жылдың қаңтарында Джеймс Филдс оған "Атлантик" журналының редакторының көмекшісі лауазымын ұсынды; ол жоғары жалақы алу үшін сәтті келіссөздер жүргізгеннен кейін келісті, бірақ Филдстің қатаң бақылауынан көңілі қалды. Хауэллз бес жыл көмекші редактор болып жұмыс істегеннен кейін 1871 жылы редактор болып тағайындалды және 1881 жылға дейін осы лауазымда қалды. 1869 жылы ол Марк Твенмен танысып, олар ұзақ жылға созылған достық қарым-қатынас орнатты. Алайда, журналист Джонатан Бакстер Харрисонмен арадағы қарым-қатынасы оның әдеби стилінің қалыптасуына және реализмді қолдауына көбірек әсер етті. Харрисон 1870 жылдары The Atlantic Monthly журналы үшін қарапайым американдықтардың өмірінен әңгімелер жазды. Хауэллз 1870-71 оқу жылында Лоуэлл институтында "Біздің ғасырымыздың итальян ақындары" тақырыбында он екі лекция оқыды. Ол 1872 жылы "Олардың үйлену сапары" атты алғашқы романын жариялады, бірақ оның әдеби беделі 1882 жылы жарық көрген реалистік "Заманауи мысал" романымен (A Modern Instance) зор өркендеді, онда неке институтының құлдырауы суреттелген. 1885 жылы жарық көрген "Силас Лапхэмнің өрлеуі" романы оның ең танымал туындысы болды, онда бояу бизнесімен айналысатын американдық кәсіпкердің өрлеуі мен құлдырауы бейнеленген. Оның әлеуметтік көзқарастары "Анни Килберн" (1888), "Жаңа бақыттың қаупі" (1890) және "Мәжбүрлі міндет" (1891) романдарында да айқын көрініс тапты. Хауэллс Хеймаркет оқиғасынан кейін болған сот процестеріне қатты ашуланды, бұл оны "Жаңа бақыттың қаупі" романында осыған ұқсас тәртіпсіздікті бейнелеуге және осы іске қатысы бар деген айыппен сотталып жатқан адамдарды қорғау үшін ашық түрде жазуға итермеледі. Ол өзінің қоғамдық жазбаларында да, романдарында да сол кездегі маңызды әлеуметтік мәселелерге назар аударды. 1898 жылы Филиппиннің АҚШ-қа қосылуына қарсы күресте Антиимпериалистік лигаға қосылды. Оның өлеңдері 1873 және 1886 жылдары жинақталды, ал 1895 жылы "Түрлі қаламдардың тоқтаулары" деген атпен жаңадан басылып шықты. Ол американдық реалистер мектебінің негізін қалаушы болды және басқа да көркем әдебиет түрлеріне онша қызығушылық танытпады. Дегенмен, ол Стивен Крейн, Фрэнк Норрис, Хамлин Гарланд, Гарольд Фредерик, Абрахам Кахан, Сара Орн Джуетт және Пол Лоренс Данбар сияқты жаңа идеялар мен көркемдік тәсілдерді ашқан жас жазушыларды үнемі қолдады.

Кейінгі жылдар

1902 жылы Хауэллс өзінің балалық шағынан шабыттанған "Пони Бейкердің қанаты" атты балаларға арналған кітабын жариялады. Сол жылы ол Мэн штатының Киттери-Пойнт қаласында Пискатакуа өзеніне қарап тұрған жазғы үй сатып алды. Ол Елинор қайтыс болғанға дейін әр жыл сайын сонда қайта оралып, үйді ұлы мен отбасына қалдырып, Йорк-Харбордағы үйге көшті. Оның немересі Джон Нойс Мид Хауэллс 1979 жылы осы мүлікті Гарвард университетіне естелік ретінде табыс етті. 1904 жылы ол Америка өнер және әдебиет академиясына алғашқы жеті мүшесінің қатарына іліккен, және кейіннен академия президенті болды. 1910 жылдың ақпан айында Элинор Хауэллс нашарлаған невритін емдеу үшін морфин қолдана бастады. Ол 6 мамырда, туған күнінен кейін бірнеше күн өткен соң, және Хауэллстің досы Марк Твеннің қайтысынан екі апта соң дүние салды. Генри Джеймс көңіл айтып, "Мен сіздің өміріңіздегі осы жараның сіз үшін қаншалықты ауыр екенін түсінемін" деп жазды. Хауэллс пен оның қызы Милдред жылдың бір бөлігін Кембридждегі Конкорд авенюдегі үйлерінде өткізуге бекінді; бірақ Элинорсыз, олар оны "көрініссіз және қорқынышты" деп тапты. Хауэллс 1920 жылдың 11 мамырында түн ортасынан кейін ұйқыда қайтыс болды және Массачусетс штатының Кембридж қаласында жерленді. Сегіз жылдан кейін оның қызы оның әдеби өміріне арналған өмірбаян ретінде оның хаттарын жариялады.

Әдеби сын

Өзінің шығармашылық еңбектерінен өзге, Хауэллс сын мақалалары мен замандас әдебиетшілер туралы эсселер жазды, олардың ішінде Генрик Ибсен, Эмиль Зола, Джованни Верга, Бенито Перес Галдос және әсіресе Лев Толстой болды. Ол олардың Америка Құрама Штаттарындағы беделін қалыптастыруға көмектесті. Сонымен қатар, ол американдық жазушылар Хамлин Гарланд, Стивен Крейн, Эмили Дикинсон, Мэри Э. Уилкинс Фримен, Пол Лоренс Данбар, Сара Орн Джуэтт, Чарльз В. Чеснутт, Абрахам Кахан, Мэдисон Кавейн және Фрэнк Норрис сияқтыларды қолдап, сын тұрғысынан бағалады. "Атлантик" журналындағы "Редактордың зерттеуі" және кейін "Харпер" журналындағы бағаналарында ол әдебиеттегі реализм теориясын қалыптастырып, таратып жүрді. Хауэллс реализмді "материалды шындықпен бейнелеуден артық емес, кем емес" деп қарастырды. Нақтылықты, идеалдықтан гөрі қорғап, ол былай деп жазды: "Мен уақыт келгенде, әрқашан 'өнердің өлшемі қолында' болған суретші ғана емес, сонымен қатар қарапайым, орташа адам да оны қолдануға батыл болады деп үміттенемін, және ол идеалдық шегірткеге тап болған жерде, ғылымда, әдебиетте, өнерде одан бас тартады, себебі ол 'жай, табиғи және адал' емес, нағыз шегірткеге ұқсамайды. Бірақ, менің ойымша, осы уақыт әлі алыс, және идеалдық шегіртке, батыр шегіртке, құштар шегіртке, өзін-өзі құрбан ететін, авантюралық, жақсы ескі романтикалық картондағы шегірткелер қарапайым, адал және табиғи шегірткеге тең мүмкіндік берілгенге дейін өлуі керек." Хауэллс американдық жазудың болашағы поэзияда емес, романдарда деп сенді, ол романның "романтикадан" ауысып, маңызды формаға айналатынын көрді. Хауэллс – орыс жазушысы Лев Толстойдың идеяларына көп ден қойған христиан социалисі болды. 1889-1891 жылдары Бостон қаласындағы христиан социалистік топқа қосылды және Бірінші рухани храм мен Балташы шіркеуі сияқты бірнеше шіркеулерге қатысты, соңғысы Епископальдық шіркеу және Христиандық социалистер қоғамымен байланысты болды. Осы ықпалдар оны индустриалды капитализмнің әлеуметтік салдарына сын көзбен қарап, әлеуметтік әділдік мәселелерін моральдық және теңдік тұрғысынан қарастыруға итермеледі. Дегенмен, ол марксист емес еді.

Қабылдау

Хауэллдің "документальдық" және шындыққа жақындығын атап өтіп, Генри Джеймс: "Сіздің шығармаларыңыз, осы әсем жазба арқылы, біздің демократиялық өміріміздің барлық жарық-көлеңкесін, беру мен алуын ең жоғары дәрежеде деректі фильмге айналдырды" деп жазды. XIX ғасырдың соңындағы ағылшын романисі Джордж Гиссинг Хауэллдің "Арманның көлеңкесі" және "Қорқынышты жауапкершілік" атты екі туындысын оқып, соңғысын "мағынасыз әдемілік" деп атады. Блис Перри оның шығармаларын білуді американдық провинциалды романды түсіну үшін өте маңызды деп есептейді және "ол өмірі бойында ешқашан жалған, ұқыпсыз немесе сәтсіз бет жазған емес" деп сенді. Марк Твен Хауэллді тек ерекше талантты ғана емес, тіпті одан да жоғары талант иесі деп санады.

Шығармалары

Авраам Линкольн мен Ганнибал Хамлиннің өмірі мен сөздері (Нью-Йорк, В. А. Таунсенд және компаниясы; Колумбус, Фолетт, Фостер және компаниясы, 1860). Венеция өмірі (Лондон: N. Trübner & Co., 1866; кейіннен американдық басылым, қосымша түзетулермен: Нью-Йорк: Hurd and Houghton, 1866). Италиялық саяхаттар (Нью-Йорк: Hurd and Houghton, 1867). "Сүйіспеншілік жоғалған жоқ" (Putnam's Magazine, 2-том (жаңа серия), 12-сан, 641–51-беттер (1868 жылғы желтоқсан)). "Сүйіспеншілік жоғалған жоқ" деп қайта басылды. Саяхат романсы (Нью-Йорк: G. P. Putnam & Son, 1869). Suburban Sketches (Нью-Йорк: Hurd and Houghton, 1871). Олардың үйлену сапары (Бостон: J. R. Osgood & Co., 1872). Кездейсоқ таныс (Бостон: J. R. Osgood & Co., 1873). Рутерфорд Б. Хейздің өмірі мен мінезінің сипаттамасы (Нью-Йорк және Бостон: Hurd and Houghton, [1876]). Алдын ала болжам (Бостон: J. R. Osgood & Co., 1875). Бір күндік қуаныш (Бостон: J. R. Osgood & Co., 1876). "The Parlor Car: A Farce" (Бостон: J. R. Osgood, 1876) (алғаш рет Atlantic Monthly журналының 1876 жылғы қыркүйек санында жарияланды). "Жалған бейне: комедия" (Бостон: J. R. Osgood & Co., 1877). "Сұрақтан тыс" (Бостон: J. R. Osgood & Co., 1877). "Арусток ханымы" (Бостон: Houghton Mifflin, 1879). Төмендегілер Англия мен Италияда тұрған кезінде жазылды, сондай-ақ 1885 жылы "Силас Лафэмнің өрлеуі" де. "Ашылмаған ел" (Бостон: Houghton, Mifflin & Co., 1880). "Қазіргі заманғы мысал: роман" (Бостон: Houghton, Mifflin & Co., 1881). "Қорқынышты жауапкершілік және басқа да әңгімелер" (Бостон: J. R. Osgood & Co., 1881) (тақырыптық әңгімеден басқа: "Жабайының белгісі" және "Тонеллидің үйлену тойы"). "Доктор Бриннің практикасы: роман" (Бостон және Нью-Йорк: Houghton, Mifflin & Co., 1881). "Бір күндік қуаныш және басқа эскиздер" (Бостон: Houghton, Mifflin & Co., 1881) (тақырыптық әңгімеден басқа: "Ат сатып алу", "Қоныс аудару", "Тышқан" және "Венеция сарайындағы жыл"). "Сұрақтан тыс; және, Жабайының белгісінде" (Эдинбург: D. Douglas, 1882) (Бірінші әңгіме алғаш рет Atlantic Monthly журналының 1877 жылғы ақпан-сәуір айларында жарияланды). "Әйелдің ақылы: роман" (Бостон: J. R. Osgood & Co., [c1882] 1883). "Ұйқышыл вагонда: Фарс" (Бостон: J. R. Osgood & Co., 1883). "Ниагараға қайта оралу 12 жылдан кейін олардың үйлену сапарынан кейін Хусак туннелі арқылы" (Чикаго: D. Dalziel, 1884) (Atlantic Monthly журналының 1883 жылғы мамыр айындағы бөлімінің қайта қаралуы). "Үш ауыл" (Бостон: J. R. Osgood & Co., 1884). "Реестр: Фарс" (Бостон: J. R. Osgood & Co., 1884). "Тоскана қалалары" (Бостон: J. R. Osgood & Co., 1884). "Силас Лафэмнің өрлеуі" (Бостон: Ticknor & Co., 1885). "Теңіздің өзгеруі немесе махаббаттың тыныш жүруі: екі актідегі комедиялық опера және эпилог" (Лондон: Trübner & Co.; Бостон: A. P. Schmidt & Co., c1884). "Өлеңдер" (Бостон: Ticknor, 1885). "Лифт: Фарс" (Бостон: Houghton, Mifflin & Co., 1885; Джеймс Р. Осгуд, c1886). Ол 1886 жылы АҚШ-қа оралды. Ол көркем әдебиет, поэзия және фарстар сияқты әртүрлі жанрларда жазды, олардың ішінде "Ұйқышыл вагонда", "Тышқан тұзағы", "Лифт"; "Әр күн Рождество"; және "Сұрақтан тыс" ерекшеленеді. "Үнді жазы" (Бостон: Ticknor & Co. 1885). "Гарротерлер: Фарс" (Нью-Йорк: Harper & Brothers, 1886). "Министрдің міндеті: немесе Лемуэль Баркердің шәкірттік қызметі" (Бостон: Houghton, Mifflin & Co., 1886). "Қазіргі итальян ақындары: очерктер мен аудармалар" (Нью-Йорк: Harper & Brothers, 1887). "Апрель үміттері: роман" (Эдинбург: Дэвид Дуглас 1887; Нью-Йорк: Harper & Brothers, 1888). Томас Ферримен (ред.), "Теңіз және құрлық бойынша әмбебап оқиғалар кітапханасы, 79 жылдан 1888 жылға дейінгі кезеңдегі жеке басының ерлігі мен қауіп-қатері туралы түпнұсқалық баяндамалар мен шынайы оқиғаларды қамтиды" (Нью-Йорк: Harper & Bros., 1888). "Теңіздің өзгеруі: немесе, Махаббаттың тыныш жүруі, екі актідегі лирикалық фарс және эпилог" (Бостон: Ticknor & Company, 1888). Марк Твен және Чарльз Хопкинс Кларкпен (жинаушылар), "Марк Твеннің юмор кітапханасы" (Нью-Йорк: Charles L. Webster & Co., 1888). "Тышқан тұзағы және басқа фарстар" (Нью-Йорк: Harper, 1889) (тақырыптық фарсқа қоса: "Гарротерлер", "Бес сағат шай", және "Мүмкін оқиға"). "Энни Килберн: Роман" (Нью-Йорк: Harper & Brothers, 1889). "Жаңа байлықтың қаупі: Роман" (Нью-Йорк: Harper & Brothers / (Harper's Franklin square library: жаңа серия, 661-ші сан. "Екстра", 1889 жылғы қарашада)). "Арманның көлеңкесі: Әңгіме" (Нью-Йорк: Harper & Brothers, 1890). "Жігіттердің қалашығы" (Harper's Young People) (Нью-Йорк: Harper & Brothers, 1890). "Қажетті міндет" (Автордың басылымы. Эдинбург: D. Douglas / (Дэвид Дугластың американдық авторлар сериясы, 54) 1891). "Сын-пікір және көркем әдебиет" (Нью-Йорк: Harper & Brothers, 1891). "Мейірімділіктің сапасы" (Нью-Йорк; Лондон: Harper, 1891). "Олбани Депо" (Нью-Йорк: Harper & Brothers, 1892 [яғни 1891]). "Кішкентай швейцариялық саяхат" (Нью-Йорк: Harper & Brothers / (Harper's black & white series), 1892). "Таныстыру хаты: Фарс" (Нью-Йорк: Harper & Brothers / (Harper's black and white series), 1892). "Кездейсоқтық әлемі" (Нью-Йорк: Harper & Brothers, 1893). "Күтпеген қонақ" (Нью-Йорк: Harper & Brothers, 1893). "Менің лог кабинадағы жылым" (Нью-Йорк: Harper & Brothers / (Harper's black and white series), 1893). "Әр күн Рождество және балаларға айтылған басқа да әңгімелер" (Нью-Йорк: Harper & Brothers, 1893). "Богемия жағалауы: Роман" (Нью-Йорк: Harper & Brothers, 1893). "Кешкі киім: Фарс" (Нью-Йорк: Harper & Brothers / (Harper's black and white series), 1893). "Альтруриядан келген саяхатшы: Роман" (Нью-Йорк: Harper & Brothers, 1894). "Менің әдеби құштарлықтарым" (Нью-Йорк: Harper, 1895). "Әртүрлі қаламдардың тоқтауы" (Нью-Йорк: Harper & Brothers, 1895). "Айрылысу және кездесу: Әңгіме" (Нью-Йорк: Harper & Brothers, 1896). "Көріністер мен тәжірибелер" (Нью-Йорк: Harper & Brothers, 1896) ("Ауылдық баспагер", "Полиция есебі", "Мен армандар туралы айтам", "Шығыс жақ бетіндегі серуен", "Көңілді берушінің қиындықтары", "Қонақүйдің жабылуы", "Орталық парктің көріністері" және "Нью-Йорк көшелерінен" құралған). "Огайо әңгімелері" (Нью-Йорк, Цинциннати: American Book Co., 1897). "Арыстан басының иесі" (Эдинбург: David Douglas, 1897). "Жасырын құлақтандыру: Саратоганың жыршысы" (Нью-Йорк, Лондон: Harper & Brothers, 1897). "Бұрынғы келісім: Комедия" (Нью-Йорк: Harper & Brothers, 1897). "Ойынның тарихы: Роман" (Нью-Йорк, Лондон: Harper & Brothers, 1898). "Жыртылған ханым: Роман" (Нью-Йорк, Лондон: Harper & Brothers, 1899). "Олардың күміс тойының сапары" (Нью-Йорк, Лондон: Harper & Brothers, 1899). "Үнді сыйлығы: Комедия" (Бостон, Нью-Йорк: Houghton, Mifflin & Co., 1900). "Гүлдердің тойы: Сахна" (Бостон: Houghton, Mifflin, 1900 [c1893]). "Әдеби достар мен таныстар: Американдық авторлық туралы жеке естелік" (Нью-Йорк, Harper & Brothers, 1900). "Есіктің алдындағы таныс және басқа эскиздер" (Кембридж, Массачусетс: Houghton, Mifflin & Co., 1900) (тақырыптық әңгімеден басқа: "Тонеллидің үйлену тойы", "Нағыз өмірдің романсы" және "Падуада"). "45-бөлме: Фарс" (Бостон, Нью-Йорк, Houghton, Mifflin, 1900). "Шыдамды махаббатшылар жұбы" (Нью-Йорк, Лондон: Harper & Brothers, 1901). "Көркем әдебиеттегі қаһармандар" (Нью-Йорк, Лондон: Harper & Brothers, 1901). "Кентонтар: Роман" (Нью-Йорк, Лондон: Harper & Brothers, 1902). "Пони Бейкердің қашуы: Жігіттер қалашығының әңгімесі" (Нью-Йорк, Лондон: Harper & Brothers, 1902). "Әдебиет және өмір: Зерттеулер" (Нью-Йорк, Лондон: Harper & Brothers, 1902) (төмендегі эсселерден тұрады: "Іскер адам ретінде әдебиетші", "Қысқы серуеннің алаңдаулары", "Жаздық колонисттің жасырын сырлары", "Редактордың жас контрибьютормен қарым-қатынасы", "Жазғы Эдем аралдары", "Асфальт гүлдері", "Голландтық қонақүйіндегі соңғы күндер", "Қысқа әңгіменің кейбір аномалиялары", "Қала маңындағы цирк", "Шекспирдің әйелі", "Соғыстағы испандық тұтқындары", "Түн ортасындағы взвод", "Рокавэй жағажайы", "Американдық әдеби орталықтар", "Аренадағы арақ", "Дим музейінде", "Көшпенді американдық әдебиеті", "Ат көрмесі", "Жаз мәселесі", "Эстетикалық Нью-Йорк 50 жыл бұрын", "Нью-Йорктен Жаңа Англияға", "Стэн...