Кіріспе

Паптық бұйрық – католик шіркеуінің папасы шығарған жария жарлық, патент немесе уставтың бір түрі. Ол дәстүрлі түрде оны куәландыратын қорғасын мөрмен (булла) бекітілген.

Ат.

Тарих

Пап биылғылары кем дегенде 6 ғасырдан бері қолданылып келеді, бірақ бұл тіркес 13 ғасырдың соңына дейін қолданылмады, содан кейін тек ішкі, ресми емес әкімшілік мақсаттар үшін ғана пайдаланылды. Дегенмен, ол 15 ғасырда ресми мәртебе алды, осы кезде Апостолдық канцелярияның бірі "бультер тізілімі" ("registrum bullarum") деп аталды. 1048 жылы папа Лев IX билікке келгеннен бастап, маңыздылығы әртүрлі екі түрлі биылғы арасында нақты айырмашылық пайда болды. Қазіргі кездегі "үлкен биылғылардың" көп бөлігі монастырлар мен діни мекемелерге берілген мүліктің растауы немесе қорғау хаттары болып табылады. Мұндай құжаттардың көптеп жасалған кезінде Римнен биылғы алғандар оның нақтылығына көз жеткізуге тырысты. Папаның растауы, белгілі бір жағдайларда, түпнұсқа құжат жоғалған немесе жойылған жағдайда, меншік құқығының жеткілікті дәлелі ретінде қарастырылуы мүмкін. Папирус осы құжаттар үшін 11 ғасырдың басына дейін дерлік толығымен қолданылды, содан кейін оның орнына жуандау парқ қолданыла бастады. Бұрын пап биылғылары әрқашан металл мөрмен бекітілсе, қазір олар тек ең маңызды жағдайларда ғана мөрленеді. Пап биылғысы – бүгінде Ватикан канцеляриясы папа атынан шығаратын ең ресми мемлекеттік жарлық немесе патенттік хаттардың түрі.

Формат

Бұрынғы уақытта бұқаның форматы үш элементтен тұратын, биік, созылған әріптермен жазылған бір жолдан басталатын: папаның аты, "Episcopus Servus Servorum Dei" ("Құдайдың қызметшілерінің қызметшісі") деген папалық атағы және оның бастауы, яғни бұқаның атауын алу үшін пайдаланылған алғашқы латын сөздері, бірақ бұл сөздер бұқаның мақсатын тікелей көрсетпеуі мүмкін. Мәтіннің негізгі бөлігі көбінесе өте қарапайым болып келген, және оның безендірілуі үшін ешқандай белгілі талаптар болмаған. Соңғы бөлімінде басылған жері, папаның билігінің жылы мен күні және қол қойғандардың тізімі көрсетілген қысқаша "дата" жазылған, оған мөр қойылған. Ең маңызды бұқалар үшін папа өзі қол қоятын, онда ол "Ego N. Catholicae Ecclesiae Episcopus" ("Мен, N., Католик шіркеуінің епископы") деген формула қолданатын. Осы қолтаңбадан кейін әдетте күрделі монограмма, куәгерлердің қолтаңбалары және мөр орналастырылған. Қазіргі заманда Рим Куриясының өкілі, әдетте мемлекеттік хатшы кардинал, папаның атынан құжатқа қол қояды, сондықтан монограмма қолданылмайды.

Мөр

Бұқаның ең ерекше белгісі – металл мөр (булла), әдетте қорғасыннан жасалатын, бірақ ерекше салтанатты жағдайларда алтыннан дайындалатын, өйткені Византия императорлық құжаттарында жиі кездесетін (Алтын бұқаға қараңыз). Мөрдің бет жағында Рим шіркеуінің алғашқы әйялары, апостолдар Петр және Павел бейнеленген, олар Sanctus PAulus және Sanctus PEtrus әріптерімен танылатын (SPA • SPE немесе SPASPE). Сол жақтағы Павел иілген сызықтардан құралған ұзын, үшкір сақал және ағын шашпен, ал оң жақтағы Петр бұйра шашпен және дөңгелек пішіндес бұршақтардан (бейнеленген мұныштардан) тұратын қысқа сақалмен көрсетілген. Әр бас дөңгелек пішіндес бұршақтармен оралып, мөрдің шеті осындай мұныштардан жасалған қосымша сақинамен шеңберленген, ал бас суретінің арасында крест бейнеленген. Мөрдің арт жағында паптың есімі латын тіліндегі номинативтік формада, "PP" әріптерімен жазылған, бұл "Pastor Pastorum" ("Пастырлардың Пастыры") деген мағынаны білдіреді. Бұл дискі құжатқа, әділет және орындау хаттары үшін – қымыз арқанмен, ал рақым хаттары үшін – қызыл және сары жібек арқылы, құжаттың пергаментіндегі ойықтардан өткізіліп бекітілген. "Булла" термині латын тіліндегі "bullire" ("қайнату") сөзінен шыққан, ол мөрді жасау үшін, оның материалы – балшық, қорғасын немесе алтын болсын – басып шығару үшін жұмсарту үшін балқытылуын білдіреді. 1535 жылы флоренциялық гравер Бенвенуто Челлиниге Папа Павел III-нің қорғасын буллаларын таңбалау үшін қолданылатын металл матрицаны қайта жасау үшін 50 скуди төленді. Челлини екі апостолдың бейнесі сияқты нақты иконографиялық элементтерді сақтап қалды, бірақ оларды бұрынғыдан гөрі әлдеқайда егжей-тегжейлі және көркемдік сезімталдықпен ойып жасады. Мөрдің арт жағына ол Фарнезе әулетінің геральдикалық белгісі – бірнеше лилия гүлдерін қосты, одан Папа Павел III текті болған. XVIII ғасырдың соңынан бері қорғасын бұласы Петр мен Павелдің суреті және биліктегі паптың атымен шеңберленген қызыл мөрмен алмастырылды, бірақ өте ресми хаттар, мысалы, Папа Иоанн XXIII-нің Екінші Ватикан соборына шақырған бұласы әлі де қорғасын мөрмен бекітіледі. Алғашқы пап бұлалары тек XI ғасырдан бастап, қағаздан пергаментке ауысқаннан кейін көптеп сақталған. 819 жылға дейінгі ешбір құжат толығымен сақталмаған. Дегенмен, VI ғасырға дейін сонадағы қорғасын бұлаларының бірнеше үлгісі сақталған.

Мазмұны

Құрамы бойынша, бұқа – тек Папаның жарлығының түрі. Бұқада кез келген мәселе қарастырылуы мүмкін, және көптеген мәселелер оларда талқыланды, оның ішінде заңдық жарлықтар, епископтарды тағайындау, рұхсаттамалар, айырылу, апостолдық конституциялар, қасиеттілікке көтеру және жиналыстар. 14-шы ғасырға дейін бұқа Ватиканнан шығатын хаттардың жалғыз түрі болды, содан кейін папалық хаттар пайда болды. Папалық хат – Папаның ресми емес хабарласу формасы және Балықшы сақинасының қызыл сиямен мөрленген бедерлі мөрімен куәландырылады.