Аңшы-жинаушылар өмір салты

Кіріспе

Тамағының көп бөлігін немесе барлығын теру және аң аулау арқылы қамтамасыз ететін халықтар.

Аңшы-жинаушы – қоғамда өмір сүретін немесе ата-бабаларынан келіп, өмір салтын сақтайтын, азық-түлігінің көп бөлігін немесе барлығын теру арқылы, яғни жергілікті табиғи көздерден, әсіресе жеуге жарамды жабайы өсімдіктерден, сондай-ақ жәндіктерден, саңырауқұлақтардан, балдан, құс жұмыртқаларынан немесе жеуге қауіпсіз нәрселерден және/немесе аң аулау арқылы (жабайы жануарларды қуу, тұзаққа түсіру және өлтіру, балық аулауды қоса алғанда) алуға бейімделген адам. Бұл барлық нәрсені жейтін омыртқалы жануарлардың көпшілігінде кездесетін кең таралған тәжірибе. Аңшы-жинаушы қоғамдары егіншілікпен және мал шаруашылығымен айналысып, азық-түлік өндіруге негізделген, көшпеуші ауыл шаруашылығы қоғамдарынан өзгеше. Алайда, екі өмір салты арасындағы шекаралар толық емес. Аң аулау және теру – адамзат табиғаттағы бәсекеге қабілетті, ең алғашқы және ұзаққа созылған бейімделуі, ол адам тарихының кем дегенде 90 пайызын құрайды. Ауыл шаруашылығының пайда болуынан кейін өзгермеген аңшы-жинаушылар көбінесе әлемнің көп бөлігінде егіншілікпен немесе мал шаруашылығымен айналысатын топтармен ығыстырылды немесе жаулап алынды. Батыс Еуразияда шамамен б.з.д. 4000 жылға дейін егіншілік және металлургиялық қоғамдар аңшы-жинаушылардың орнын толығымен алмастыра алмады. Технологиялық жағынан дамыған бұл қоғамдар орман аз аймақтарда жылдам кеңейіп, аңшы-жинаушыларды тығыз орманды жерлерге ығыстырды. Аңшы-жинаушыларды толығымен алмастыра алған – орта және кейінгі қола дәуірі мен темір дәуіріндегі қоғамдар ғана. Неолиттік қоғамдар бронза және темір дәуіріндегідей тығыз орманды аймақтарда орналаса алмады, ал мыс дәуіріндегі қоғамдардың табысы шектеулі болды. Қазіргі заманғы аңшы-жинаушы қоғамдарының 79 пайызында әйелдер де ерлермен бірге аң аулайды. Бүгінгі таңда байланыс орнатылмаған халықтардың аз ғана саны аңшы-жинаушы болып саналады, ал көптегендері азық-түлік іздеу қызметін бау-бақша шаруашылығымен немесе мал шаруашылығымен толықтырады.

Археологиялық дерек

Аң аулау мен жинау шамамен 1,8 миллион жыл бұрын, Homo erectus-тен бастап, ал 200 000 жыл бұрын пайда болғаннан кейін Homo sapiens-тен бастап, адам қоғамы қолданған тіршілік көріктің стратегиясы болды. Тарихи алдындағы аңшы-жинақшылар бірнеше отбасыдан тұратын топтарда өмір сүрді, нәтижесінде ондаған адамнан тұратын топтар құрылды. Бұл шамамен 10 000 жыл бұрынғы мезолит кезеңінің соңына дейін жалғыз тіршілік көріктің тәсілі болып қалып келді, содан кейін неолит революциясының таралуымен біртіндеп ауыстырылды. Плейстоценнің соңғы кезеңінде қазіргі заманғы адамдар Африкадан тысқары таралып, барлық басқа адам түрлерінің жойылуына куә болды. Адамдар алғаш рет Австралия құрлығына және Америкаға қоныстанды, бұл көптеген, негізінен мегафауналық түрлердің жойылуымен бірге болды. Австралияда шамамен 50 000 жыл бұрын, ал Америкада шамамен 15 000 жыл бұрын ірі жойылулар орын алды. Ежелгі Солтүстік Еуразиялықтар Сибирьдің мамонт далаларындағы қиын жағдайларда өмір сүрді және мамонттарды, бизондарды және жүнді мүйіз бұғыларын аулау арқылы аман қалды. Американың қоныстануы палеолит дәуіріндегі аңшы-жинақшылардың Солтүстік Азияның мамонт даласынан Берингия құрлық көпірі арқылы Солтүстік Америкаға кірген кездерінен басталды. 1970 жылдары Льюис Бинфорд ертедегі адамдар аң аулаудың орнына өлекселерді жинау арқылы тамақтанғанын болжады. Төменгі палеолиттегі ерте адамдар орманды және тоғайлы жерлерде өмір сүрді, бұл оларға теңіз өнімдерін, жұмыртқаларды, жаңғақтарды және жемістерді жинаудан басқа, өлекселерді де жинауға мүмкіндік берді. Бұл көзқарас бойынша, олар ет үшін ірі жануарларды өлтіргені орнына, жыртқыштар өлтірген немесе табиғи себептерден өлген жануарлардың өлекселерін пайдаланған. Ғалымдар ертедегі адамдардың аң аулау және өлекселерді жинау әрекеттерінің экологияға, соның ішінде бар болған жыртқыштардың түрлеріне және ортаға байланысты әртүрлі екенін көрсетті. Шыдамдылықпен жүгіру гипотезасына сәйкес, қазіргі уақытта кейбір аңшы-жинақшылар тобы әлі де қолданатын ұзақ қашықтыққа жүгіру әдісі, адамның белгілі бір ерекшеліктерінің эволюциясына ықпал ететін эволюциялық күш болды. Бұл гипотеза міндетті түрде өлекселерді жинау гипотезасына қайшы келмейді: екі тіршілік көріктің стратегиясы бірінен соң бірі, кезектесіп немесе тіпті бір уақытта қолданылған болуы мүмкін. Орта және жоғарғы палеолит кезеңдерінің арасындағы кезеңде, шамамен 80 000 - 70 000 жыл бұрын, кейбір аңшы-жинақшылар тобы маманданған, көбінесе ірі жануарларды аулауға және азық-түліктің таңдаулы түрлерін жинауға назар аударды. Бұл жұмыстың мамандануы балық аулау торлары, ілгектер және сүйек арқандары сияқты арнайы құралдар жасауды да қамтыды. Неолит кезеңіне көшу негізінен ауыл шаруашылығының бұрын-соңды болмаған дамуымен сипатталады. Ауыл шаруашылығы 12 000 жыл бұрын Таяу Шығыста пайда болды, сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс Азия, Африканың кейбір бөліктері, Мезоамерика және Анд таулары сияқты көптеген басқа аймақтарда да тәуелсіз түрде пайда болды. [[Файл:ArchaeoGLOBE FHG. gif|thumb|Дүниежүзілік картада азық іздеу/балық аулау/аң аулау/жинаудың төмендеуі көрсетілген. төртінші кезеңдегі жойылу оқиғасын түсіндіретін бірнеше түсіндірмелердің бірі. thumb| Оңтүстік Африкадағы Калахари шөліндегі Сан адамы. Сан халқының көп бөлігі әлі де аңшы-жинақшы болып өмір сүреді. Ауыл шаруашылығы қоғамдарының саны мен көлемі артқан сайын, олар дәстүрлі түрде аңшы-жинақшылар пайдаланған жерлерге кеңейді. Ауыл шаруашылығының осы кеңею процесі құнарлы жарты ай, ежелгі Үндістан, ежелгі Қытай, Ольмек, Сахарадан төменгі Африка және Норте Чико сияқты ауыл шаруашылығы орталықтарында алғашқы үкімет формаларының дамуына әкелді. Қазіргі уақытта адамзаттың ауыл шаруашылығына кеңінен тәуелділігінің нәтижесінде, қазіргі кездегі аңшы-жинақшылар мәдениеттері әдетте ауыл шаруашылығына жарамсыз жерлерде қоныстанған. Археологтар аңшы-жинақшылардың қозғалысын, соның ішінде тас құралдарды пайдалану арқылы қозғалысын бақылай алады. Этноботаника – әлемдегі әртүрлі халықтар мен тайпалардың тағамдық өсімдіктерін зерттейтін ғылым.

Hunting and gathering was presumably the subsistence strategy employed by human societies beginning some 1.8 million years ago, by Homo erectus, and from its appearance some 200,000 years ago by Homo sapiens. Prehistoric hunter gatherers lived in groups that consisted of several families resulting in a size of a few dozen people. It remained the only mode of subsistence until the end of the Mesolithic period some 10,000 years ago, and after this was replaced only gradually with the spread of the Neolithic Revolution. The Late Pleistocene witnessed the spread of modern humans outside of Africa as well as the extinction of all other human species. Humans spread to the Australian continent and the Americas for the first time, coincident with the extinction of numerous predominantly megafaunal species. Major extinctions were incurred in Australia beginning approximately 50,000 years ago and in the Americas about 15,000 years ago. Ancient North Eurasians lived in extreme conditions of the mammoth steppes of Siberia and survived by hunting mammoths, bison and woolly rhinoceroses. The settlement of the Americas began when Paleolithic hunter gatherers entered North America from the North Asian mammoth steppe via the Beringia land bridge. During the 1970s, Lewis Binford suggested that early humans obtained food via scavenging, not hunting. Early humans in the Lower Paleolithic lived in forests and woodlands, which allowed them to collect seafood, eggs, nuts, and fruits besides scavenging. Rather than killing large animals for meat, according to this view, they used carcasses of such animals that had either been killed by predators or that had died of natural causes. Scientists have demonstrated that the evidence for early human behaviors for hunting versus carcass scavenging vary based on the ecology, including the types of predators that existed and the environment. According to the endurance running hypothesis, long distance running as in persistence hunting, a method still practiced by some hunter gatherer groups in modern times, was likely the driving evolutionary force leading to the evolution of certain human characteristics. This hypothesis does not necessarily contradict the scavenging hypothesis: both subsistence strategies may have been in use sequentially, alternately or even simultaneously. Starting at the transition between the Middle to Upper Paleolithic period, some 80,000 to 70,000 years ago, some hunter gatherer bands began to specialize, concentrating on hunting a smaller selection of (often larger) game and gathering a smaller selection of food. This specialization of work also involved creating specialized tools such as fishing nets, hooks, and bone harpoons. The transition into the subsequent Neolithic period is chiefly defined by the unprecedented development of nascent agricultural practices. Agriculture originated as early as 12,000 years ago in the Middle East, and also independently originated in many other areas including Southeast Asia, parts of Africa, Mesoamerica, and the Andes. [[File:ArchaeoGLOBE FHG. gif|thumb|A global map illustrating the decline of foraging/fishing/hunting/gathering around the world. one of several explanations offered for the Quaternary extinction event there. thumb|A San man in the Kalahari Desert in South Africa. Many San still live as hunter gatherers. As the number and size of agricultural societies increased, they expanded into lands traditionally used by hunter gatherers. This process of agriculture driven expansion led to the development of the first forms of government in agricultural centers, such as the Fertile Crescent, Ancient India, Ancient China, Olmec, Sub Saharan Africa and Norte Chico. As a result of the now near universal human reliance upon agriculture, the few contemporary hunter gatherer cultures usually live in areas unsuitable for agricultural use. Archaeologists can use evidence such as stone tool use to track hunter gatherer activities, including mobility. Ethnobotany is the field of study whereby food plants of various peoples and tribes worldwide are documented.

Ортақ сипаттамалары

Қасқыр терісіндегі маскамен бизон ауы, Джордж Кэтлин, шамамен 1832 жыл.

Тұрғындар мекені мен саны

Көптеген аңшы-жинаушылар көшпелі немесе жартылай көшпелі болып табылады және уақытша қоныстарда тұрады. Көшпелі қауымдар әдетте тұрақсыз құрылыс материалдарын қолданып баспаналар салады, немесе мүмкіндігі болса, табиғи тас қоршауларды пайдаланады. Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауының жергілікті халықтары мен Йокуттар сияқты кейбір аңшы-жинаушы мәдениеттері, оларға тұрақтап немесе жартылай тұрақтап өмір сүруге мүмкіндік берген өте бай ортада өмір сүрді. Тұрақты қоныстардың ең ерте мысалы – Осиповка мәдениеті (14–10,3 мың жыл бұрын), олар балыққа бай ортада өмір сүрді, бұл оларға жыл бойы бір орында тұруға мүмкіндік берді. Чумаш тайпасы барлық белгілі аңшы-жинаушы қоғамдарының арасында ең жоғары халық тығыздығына ие болды, шамамен бір шаршы мильге 21,6 адамнан келді.

Диета

thumb|Иньюиттер мөр аулаушылары, шамамен 1821 жыл
Экватордан алшақтаған сайын өсімдіктердің тағамдық маңызы төмендеп, су жануарларының маңызы арта түседі. Суық және тығыз орманды аймақтарда жеуге жарамды өсімдіктер мен ірі аң аз болады, сондықтан аңшы-жинаушылар өтемақы ретінде су ресурстарын пайдалануға көшеді. Салқын климаттағы аңшы-жинаушылар да жылы климаттағыларға қарағанда сақталған тағамға көбірек тәуелді болады. Дегенмен, су ресурстары қолжеткізу қиын, қайықтар мен балық аулау технологиясын қажет етеді, бұл олардың тарихқа дейінгі кезеңдерде кеңінен қолданылуына кедергі келтірген болуы мүмкін. Теңіз тағамдарының диетада маңызды рөл атқаруы салыстырмалы түрде жақында ғана басталды, Оңтүстік Африкадағы Соңғы Тас Дәуірінде және Еуропадағы Жоғарғы Палеолитте. Аңшы-жинаушылар үшін аңның сапасын бағалауда майдың маңызы зор, сондықтан майлылығы аз жануарлар көбінесе екіншілік ресурстар немесе тіпті аштыққа қарсы тағам деп есептеледі. Майлылығы аз етті тым көп жеу ақуыз улануы сияқты денсаулыққа зиянды салдарларға әкелуі мүмкін, ал ең ауыр жағдайларда өлімге де соқтыруы мүмкін. Сонымен қатар, ақуызға бай, бірақ басқа макроэлементтерге жеткіліксіз тамақтану организмнің ақуызды энергия ретінде пайдалануына, нәтижесінде ақуыз тапшылығына әкелуі мүмкін. Майлылығы аз ет, әсіресе жануарлар майсыз кезеңді бастан өткенде, май қорын метаболизмдеу кезінде мәселе тудырады. Өсімдік және балық ресурстары жетіспейтін аймақтарда аңшы-жинаушылар көмірсулар үшін бау-бақша шаруашылығымен айналысатындармен ет саудаласуы мүмкін. Мысалы, тропикалық аңшы-жинаушыларда ақуыз артық, бірақ көмірсулар жетіспеуі мүмкін, ал тропикалық бау-бақша шаруашылығымен айналысатындарда көмірсулар артық, бірақ ақуыз жеткіліксіз болуы мүмкін. Осылайша, сауда көмірсутек ресурстарын алудың ең тиімді жолы болуы мүмкін.

Өзгерімділік

Саванна Пumé жұбы Венесуэланың Льянос аймағында аң аулау және жинау сапарында. Ер адам садақ, үш темір ұшты жебе және жабиру тұқымының басын еске түсіретін бас киім киген, бұл жануарларға жақындап ату үшін камуфляж ретінде қолданылады. Әйелдің қолында темір ұшты қазу таяғы және жабайы түбірлерді жинауға арналған себет бар. Аңшы-жинаушы қоғамдары климаттық/тіршілік аймағына, қолда бар технологияға және әлеуметтік құрылымға байланысты маңызды айырмашылықтарды көрсетеді. Археологтар әртүрлі топтар арасындағы айырмашылықты бағалау үшін аңшы-жинаушы құрал-жабдықтарын зерттейді. Collard және авторлар (2005) аңшы-жинаушы құрал-жабдықтарына ең маңызды әсер ететін фактор температура екенін анықтады. Температураны тәуекелдің көрсеткіші ретінде пайдалана отырып, Collard және авторлардың зерттеулері экстремалды температуралы орта аңшы-жинаушы жүйелеріне елеулі қауіп тудыратынын, сондықтан құралдардың әртүрлілігін арттыру қажеттігін көрсетеді. Бұл нәтижелер Торренстің (1989) теориясын қолдайды, ол сәтсіздік тәуекелі аңшы-жинаушы құрал-жабдықтарының құрылымын анықтаудағы ең маңызды фактор екенін айтады. Аңшы-жинаушы топтарын жіктеудің бір жолы – олардың қайтару жүйелері. Джеймс Вудберн теңдік принциптерін ұстанатын "бірден қайтару" аңшы-жинаушыларын және теңдіксіздік принциптерін ұстанатын "кешіктірілген қайтару" аңшы-жинаушыларын бөліп қарастырады. "Бірден қайтару" жүйесіндегі азық-түлік жинаушылар азық-түлігін алғаннан кейін бір-екі күн ішінде тұтынып қояды. "Кешіктірілген қайтару" жүйесіндегі азық-түлік жинаушылар артық азық-түлікті сақтайды. Аң аулау және жинау Палеолит дәуірінде адамзаттың кең таралған күнкөріс тәсілі болды, бірақ қазіргі аңшы-жинаушылардың байқаулары Палеолиттік қоғамды міндетті түрде бейнелемейді, өйткені бүгін зерттелген аңшы-жинаушы мәдениеттері қазіргі өркениетпен байланыста болып, байланысқа келмеген халықтарда кездесетін "таза" жағдайларды көрсетпейді. Аң аулау және жинаудан ауыл шаруашылығына көшу әрқашан бір бағытты процесс бола бермейді. Аң аулау және жинау – бейімделу стратегиясы болып табылады, және ауыл шаруашылығындағы азық-түлік тапшылығының күшеюіне байланысты қоршаған ортаның өзгеруі жағдайында, қажет болған жағдайда оны пайдалануға болады. Шындығында, ауыл шаруашылығы және аңшы-жинаушы қоғамдар арасында нақты шекараны анықтау кейде қиын, әсіресе соңғы 10 000 жылда ауыл шаруашылығының кеңінен таралуы және мәдени таралу нәтижесінде. Бүгінде кейбір ғалымдар мәдени эволюция аясында тамақ алудың (жинау және аң аулау) және тамақ өндірісінің үйлесімін білдіретін, немесе азық-түлік жинаушылардың фермерлермен сауда байланыстарында болатын «аралас экономикалар» немесе «қос экономикалар» деп аталатын экономикалардың бар екендігі туралы айтады.

thumb|Savanna Pumé couple on a hunting and gathering trip in the llanos of Venezuela. The man carries a bow, three steel tipped arrows, and a hat that resembles the head of a jabiru stork as camouflage to approach near enough to deer for a shot. The woman carries a steel tipped digging stick and a carrying basket for collecting wild tubers. Hunter gatherer societies manifest significant variability, depending on climate zone/life zone, available technology, and societal structure. Archaeologists examine hunter gatherer tool kits to measure variability across different groups. Collard et al. (2005) found temperature to be the only statistically significant factor to impact hunter gatherer tool kits. Using temperature as a proxy for risk, Collard et al. 's results suggest that environments with extreme temperatures pose a threat to hunter gatherer systems significant enough to warrant increased variability of tools. These results support Torrence's (1989) theory that the risk of failure is indeed the most important factor in determining the structure of hunter gatherer toolkits. One way to divide hunter gatherer groups is by their return systems. James Woodburn uses the categories "immediate return" hunter gatherers for egalitarianism and "delayed return" for nonegalitarian. Immediate return foragers consume their food within a day or two after they procure it. Delayed return foragers store the surplus food. Hunting gathering was the common human mode of subsistence throughout the Paleolithic, but the observation of current day hunters and gatherers does not necessarily reflect Paleolithic societies; the hunter gatherer cultures examined today have had much contact with modern civilization and do not represent "pristine" conditions found in uncontacted peoples. The transition from hunting and gathering to agriculture is not necessarily a one way process. It has been argued that hunting and gathering represents an adaptive strategy, which may still be exploited, if necessary, when environmental change causes extreme food stress for agriculturalists. In fact, it is sometimes difficult to draw a clear line between agricultural and hunter gatherer societies, especially since the widespread adoption of agriculture and resulting cultural diffusion that has occurred in the last 10,000 years. Nowadays, some scholars speak about the existence within cultural evolution of the so called mixed economies or dual economies which imply a combination of food procurement (gathering and hunting) and food production or when foragers have trade relations with farmers.

Әлеуметтік қозғалыстар

Анархо-примитивизм – өркениетті жоюға және жабайы табиғаттағы өмірге оралуға ұмтылатын бағыт. Фригандық – қалалық немесе қала маңындағы ортада тамақ (кейде басқа да заттар) жинаумен айналысады. Егін жинау – дәстүрлі шаруалардың далаларында қалған азық-түлікті жинау. Палеолиттік диета – ежелгі аңшы-жинаушылардың тамақтануына ұқсас диетаға қол жеткізуді мақсат етеді.