Кіріспе

Жаңа өсиеттің грек тіліндегі сындық мәтіні Textus Receptus (латынша: "қабылданған мәтін") – Эразмның Novum Instrumentum omne (1516) басылымынан бастап 1633 жылғы Elzevir басылымына дейінгі грек тіліндегі Жаңа өсиеттің баспа басылымдарының тізбегін білдіреді. Textus Receptus – түпнұсқа неміс Лютер Киелі кітабының, Уильям Тиндаллдың ағылшын тіліне аударған Жаңа өсиетінің, Король Джеймс Киелі кітабының, испандық Рейна Валера аудармасының, чех Киелі кітабының, португалдық Алмейда Ресебиданың, голландтық Штатенверталынг және Батыс және Орталық Еуропа бойынша Реформация дәуіріндегі Жаңа өсиеттің көптеген аудармалары үшін аударма негізін құрады. Textus Receptus ең көп Византиялық мәтін түріне ұқсайды, себебі Эразм өз жұмысын негізінен Византиялық мәтінді ұстанған қолжазбаларға негіздеді. Алайда Эразм кейде Минускула 1 (ұсынылған Кесареан мәтін түрінің бір бөлігі) бойынша аз ғана аяттарда, сондай-ақ 4 ғасырда Жероним аударған Латын Вульгатасынан бірнеше аяттарда, оның ішінде Елшілердің істері 9:6 және үшінші басылымындағы Comma Johanneum-ды Монфортиан кодексінен алды, оны ол кейін сатып алған. Textus Receptus-ті құру үшін қолданылған грек қолжазбалары:
+GADateNameМәтін түріМазмұны281711 ғасырCodex Basilensis A. N. III. 11Византиялық Пауыл хаттары112 ғасырCodex Basiliensis A. N. IV. 2Кесареан Елшілердің істері, хаттар, Ізгі хабарлар212 ғасырCodex Basilensis A. N. IV. 1Византиялық Ізгі хабарлар281412 ғасыр Аугсбург I.1.4° 1көбінесе Византиялық Аян281512 ғасыр Codex Basilensis A. N. IV. 4Византиялық Елшілердің істері, хаттар281615 ғасырCodex Basilensis A. N. IV. 5Византиялық Елшілердің істері, хаттар81715 ғасырCodex Basilensis A. N. III. 15Византиялық Ізгі хабарлар6116 ғасырCodex Montfortianus Аралас/Византиялық Жаңа өсиет (тек ЖЖ үшін қолданылады)

Атауы

Бұл атау алғаш рет 1624 жылы голландиялық Ельзевир ағайындары шығарған басылымның кіріспесінде қолданылған. Көбінесе ол Еразмның "Novum Testamentum omne" басылымынан тараған мәтіндік топтамаға қатысты қолданылады, ол кешкі Византиялық қолжазбалардың түріне негізделген. Сонымен қатар, бұл атау әртүрлі аймақтарда негізгі үлгі ретінде қабылданған нақты басылымдарды да білдіреді: реформаторлық/кальвинистік шіркеулерде (Англия, Швейцария, Голландия және т.б.) Беза арқылы Этьеннің (Стефанның) төртінші басылымы, ал басқа жерлерде – Ельзевир нұсқасы.

Эразм

Эразм жылдар бойы Киелі жазбалар мен діни аталардың жазбаларына филологиялық жазбалар жасап келді. 1512 жылы ол латын тіліндегі Жаңа келісімді шығара бастады. Ол қолжазбалардың барлығын қарастырып, жазушылардың қателіктерінен таза және латын тілінде жақсырақ жазылған басылымды жасауды көздеді. Жобаның алғашқы кезеңдерінде ол грек мәтінінен еш сөз қозғаған жоқ: «Мен Иеронимнің мәтінін түзету туралы ойға қатты құмарланып, өзімді бір құдайдың рухымен нұрландырылғандай сезіндім. Көптеген көне қолжазбаларды жинап, түзетулерін аяқтадым, бұл үшін үлкен қаржы жұмсадым». Ол өзінің латын аудармасының «Вулгатадан» артық екенін дәлелдеу үшін грек мәтінін қосты. Ол былай деп жазды: «Мен аударған грек тіліндегі Жаңа келісім және оған жасаған жазбаларым әлі де қолда бар». Ол өз еңбегін қорғағанда грек мәтінінің неге енгізілгенін былай түсіндірді: «Бірақ бір нәрсе айқын, тіпті соқыр адам да түсіне алатындай, грек тілінің аудармашының келеңсіздігі мен абайсыздығынан қате аударылғаны көп кездеседі; жиі надан жазушылар шындықты бұрмалап, өзгерткен, яғни жартылай оқыған, жартылай ұйықтаған жазушылардың бұрмалауына куә болады». Эразмның жаңа еңбегін 1516 жылы Базельдегі Фробен баспасы шығарды, бұл грек тіліндегі алғашқы басылған Жаңа келісім болды – Novum Instrumentum omne, diligenter ab Erasmo Rot. Recognitum et Emendatum (Күшіне енгізілген және түзетілген). Грек мәтіні үшін ол мына қолжазбаларды пайдаланды: 1, 1rK, 2e, 2ap, 4ap, 7, 817. Англия мен Брабантта белгілі бір сөздерге түсініктемелер іздеу кезінде ол бірнеше басқа қолжазбаларды да қарастырды және әсіресе ерте оқылымдардың куәсі ретінде патристикалық цитаталарға қызығушылық танытты. Келесі басылымдарда ол көбірек қолжазбаларды пайдаланды және өзінің кең байланыс желісімен кеңес алды. Алғашқы басылымды басып шығарудың асығыс болғандықтан типографиялық қателер көптеп кездесті. Сондай-ақ, Эразм Аян кітабының толық данасын таба алмады және басылымын аяқтау үшін соңғы алты жолын латын тіліндегі «Вулгатадан» грек тіліне қайта аударды. Эразм мәтінді көп жерде «Вулгатада» кездесетін немесе шіркеу аталарында келтірілген оқылымдарға сәйкес ету үшін түзетті; нәтижесінде, Textus Receptus ғалымдар тарапынан кеш византиялық мәтін ретінде жіктелгенімен, ол Ходжес пен Фарстадтың «Көпшілік мәтінінен» (Уоллес, 1989) көрсетілгендей, осы мәтін түрінің стандартты нұсқасынан шамамен 2000 оқылым бойынша ерекшеленеді. Бұл басылым коммерциялық сәттілікке жетті және 1519 жылы қайта басылды, типографиялық қателердің көп бөлігі түзетілді. Эразм көп жылдар бойы Нидерландыда, Францияда, Англияда және Швейцарияда грек тіліндегі Жаңа келісімнің қолжазбаларын зерттеді, олардың көптеген нұсқаларын байқады, бірақ Базельде оған тек алты грек қолжазбасы қол жетімді болды. Эразмның грек мәтінінің үшінші басылымында (1522) Comma Johanneum қосылды, өйткені «Эразм тілдік дәлдікті сақтаудың орнына, оны жамандауға мүмкіндік бермеуді жөн көрді», бірақ ол «оны І Жоханның түпнұсқа мәтініне жатпайтынына сенімді болды». Грек тіліндегі Жаңа келісімдерге деген сұраныс XVI ғасырдың басында рұқсат етілген және рұқсат етілмеген көптеген басылымдардың пайда болуына әкелді, олардың барлығы дерлік Эразмның еңбегіне негізделген және оның жеке оқылымдарын енгізді, бірақ көбінесе өздерінің шағын өзгерістерін де қосты.

Этьен (Стефан) мен Беза

Роберт Этьен, Стефан (1503–1559) деп танылған, Париж қаласындағы баспагер, грек тіліндегі Жаңа Өсиетті төрт рет өңдеп басып шығарды: 1546, 1549, 1550 және 1551 жылдары, соңғысы Женевада жарық көрді. 1551 жылғы басылымда Эразмның латын тіліне аудармасы және Вульгата бар. Этьеннің нұсқасы Женева жетекшісі Теодор Беза тарапынан грек тіліндегі шағын түзетулермен 1565, 1582, 1588–89, 1598 және 1611 жылдары қайта басылды.

Елзевир ағайындылары

Текст ресептус терминінің бастауы 1633 жылы Лейден қаласындағы баспа бизнесімен серіктес болған Бонавентура мен оның шөбересі Абрахам Эльзевир шығарған басылымның баспагер алғы сөзінен келген. Алғы сөз былай делінген: "Textum ergo habes, nunc ab omnibus receptum: in quo nihil immutatum aut corruptum damus" ("Осылайша, енді барлығы қабылдаған мәтінді ұстайсыңдар, онда ешқандай өзгертілмеген немесе бұзылмаған нәрсе жоқ"). "Textum" және "receptum" деген екі сөз мәтінді "текстус рецептус" деп атау үшін айыптау райынан атау райына өзгертілді. Уақыт өте келе, бұл термин Эразмның басылымдарына да ретроспективті түрде қолданыла бастады, өйткені оның еңбегі басқа басылымдардың негізі болды.

Мәтіндік сын

Джон Милл (1645–1707) 82 грек қолжазбасының мәтіндік варианттарын жинады. Novum Testamentum Graecum, cum lectionibus variantibus MSS (Оксфорд, 1707) еңбегінде ол Editio Regia-ның өзгертілмеген мәтінін қайта басып шығарды, бірақ индексінде 30 000 мәтіндік вариантты тізімдеді. Милл өзінің басылымын жариялағаннан кейін көп ұзамай Дэниел Уитби (1638–1725) Жаңа Өсиеттің мәтіні ешқашан бұзылмағанын айту арқылы оның еңбегіне шабуыл жасады және автографтарды Textus Receptus-пен теңестірді. Ол Миллдің басылымындағы 30 000 вариантты Киелі кітапқа қауіп төндіретін нәрсе деп санады және осы варианттарға қарсы Textus Receptus-ты қорғауға шақырды. Иоганн Альбрехт Бенгель (1687–1752) 1725 жылы Prodromus Novi Testamenti Graeci Rectè Cautèque Adornandi және 1734 жылы Novum Testamentum Graecum еңбектерін редакциялады. Бенгель қолжазбаларды отбасылар мен кіші отбасыларға бөліп, lectio difficilior potior («қиын оқылатын нұсқа күштірек») принципін қолдады. Иоганн Якоб Ветштейннің аппараты барлық алдыңғы редакторлардың аппаратынан толық болды. Ол ежелгі қолжазбаларды үлкен рим әріптерімен, ал кейінгі қолжазбаларды араб цифрларымен көрсетуді енгізді. Ол Базельде Prolegomena ad Novi Testamenti Graeci (1731) еңбегін жариялады. И. И. Грисбах (1745–1812) Бенгель мен Ветштейннің принциптерін біріктірді. Ол Apparatus-ты кеңейту үшін Әулиелерден және гот, армян және филоксен сияқты әртүрлі нұсқалардан алынған цитаталарды қарастырды. Грисбах батыс, александриялық және византиялық редакцияларды ажыратты. Кристиан Фредерик Маттай (1744–1811) Грисбахтың оппоненті болды. Карл Лахманн (1793–1851) Textus Receptus-тан бас тартқан алғашқы адам болды. Оның мақсаты – мәтінді шамамен 380 жылға дейін Ежелгі шіркеуде оқылған түріне қайта келтіру болды. Ол ең көне грек және латын қолжазбаларын пайдаланды. Константин фон Тишендорфтың Editio Octava Critica Maior басылымы Синай кодексіне негізделген. Весткотт пен Хорт 1881 жылы The New Testament in the Original Greek еңбегін жариялады, онда олар ескірген және жеткіліксіз Textus Receptus-ты қабылдамады. Олардың мәтіні негізінен Ізгі хабарлардағы Ватикан кодексіне негізделген.

Византия мәтінімен байланысы

Текст Рецепті негізінен Византиялық мәтін түріндегі қолжазбалар негізінде құрылды, оны «көпшілік мәтін» деп те атайды және әдетте оның ізбасарлары онымен сәйкестендіреді. Алайда, Эразм көптеген жылдар бойы Киелі кітаптан цитаталар келтірген Августин мен Амвросий сияқты ғалымдардың Жаңа Келісімдегі цитаталарына толық түсініктеме берген. Ол осы цитаталарды (сондай-ақ Вульгатаны) грек тіліндегі оқуларын таңдауына қолдау ретінде кеңінен пайдаланды. Текст Рецептус көпшілік мәтіннен 1838 грек оқуымен ерекшеленеді, оның ішінде 1005 «аудармаға болатын» айырмашылықтар бар. Бұл айырмашылықтардың көпшілігі шағын, бірақ Византиялық мәтін Comma Johannium және Елшілердің істері 8:37-ні алып тастайды, олар Текст Рецептуста бар. Осы айырмашылықтарға қарамастан, Византиялық мәтін Текст Рецептусқа қарағанда сындық мәтінмен әлдеқайда аз келіседі, өйткені көпшілік мәтіні сындық мәтінмен 6577 рет келіспейді, ал Текст Рецептуспен – 1800 рет қана келіспейді. Сонымен қатар, Текст Рецептус пен Византиялық мәтін арасындағы көптеген келісімдер өте маңызды, мысалы, 1 Тімотеге 3:16-дағы «Құдай» деген оқу және Зинашы әйел туралы оқиғаның кіріктірілуі. Ф. Х. А. Скривенер (1813–1891) Матай 22:28; 23:25; 27:52; 28:3, 4, 19, 20; Марк 7:18, 19, 26; 10:1; 12:22; 15:46; Лұқа 1:16, 61; 2:43; 9:1, 15; 11:49; Жохан 1:28; 10:8; 13:20-да Эразм Минус 1 (Каесариялық мәтін түрі) оқуларын ұстанғанын атап өтті. Скривенер кейбір мәтіндердің Вульгатадан алынғанын көрсетті (мысалы, Елшілердің істері 9:6). Дэниел Б. Уоллес Текст Рецептус Византиялық мәтін түрінен 1838 жерде (1005-і аудармаға жарамды) ерекшеленетінін көрсетті. Эразмның Аян кітабының жалғыз мәтіндік көзі – Минус 1rK, Андреас түсіндірмесінің қолжазбасы, үздіксіз мәтіндік қолжазба емес. Эразм үшін бұл қолжазбаның түсіндірме мәтінін Киелі кітаптың түпнұсқа мәтінінен ажырату әрқашан оңай болған жоқ. Андреас мәтіні Аян кітабындағы Византиялық мәтінмен байланысты деп танылады; бірақ көптеген мәтіндік сыншылар оны ерекше мәтін түрі деп санайды. Текст Рецептустің жақтаушысы, ықпалды Дин Бургон, оны түзету қажет екенін мәлімдеді. Ол Матай ішіндегі жазбалардың өзінде 150 түзету ұсынды. Матай 10:8-де Византиялық мәтінде жоқ Александриялық νεκροὺς ἐγείρετε (өлілерді тірілту) оқуы бар. Елшілердің істері 20:28-де Византиялық τοῦ Κυρίου καὶ Θεοῦ (Иеміздің және Құдайдың) орнына Александриялық τοῦ Θεοῦ (Құдайдың) оқуы бар.