Жаңа Зеландиядағы Ваирау қақтығысы

Кіріспе

1843 жылы Жаңа Зеландияда британдық қоныс аударушылар мен жергілікті маорилер арасындағы қақтығыс.

17 маусымдағы 1843 жылғы Вайрау қақтығысы, сондай-ақ Вайрау қырғыны және Вайрау оқиғасы деп аталатын оқиға, Уайтанги келісімшартына қол қойылғаннан кейін Жаңа Зеландияда британдық қоныс аударушылар мен маорилер арасындағы алғашқы ауыр қарулы қақтығыс және Оңтүстік аралда болған жалғыз оқиға болды. Оқиға Оңтүстік аралдың солтүстігіндегі Марлборо аймағындағы Уайрау аңғарындағы жерге қатысты екі жақты құжатты ұстаған Жаңа Зеландия компаниясының өкілі мен судьясы еуропалық қоныс аударушылар тобын Нгати Тоа басшылары Те Раупараха мен Те Рангихаетаны тұтқындауға тырысқанда басталды. Нәтижесінде 22 британдық қоныс аударушы қаза тапты, олардың тоғызы қарсыластарына бағынып бергеннен кейін өлтірілді. Төрт маори қаза тапты, оның ішінде Те Рангихаетаның әйелі Те Ронго да бар еді. Бұл оқиға қоныс аударушылардың маорилердің қарулы көтерілісіне қатысты үрейін күшейтті. Бұл губернатор Роберт Фицрой үшін алғашқы маңызды сынақ болды, ол алты айдан кейін Жаңа Зеландиядағы лауазымына кірісті. Фицрой оқиғаны тергеп, Те Раупараха мен Те Рангихаетаны кінәсіз деп тапты, бұл қоныс аударушылар мен Жаңа Зеландия компаниясы тарапынан қатты сынға ұшырады. 1944 жылы жер дауы жөніндегі комиссияның тергеуі Уайрау аңғары заңды түрде сатылмағанын анықтады. Үкімет Rangitāne iwi-ге өтемақы төлеуге міндетті болды, олар бастапқы иелер деп танылды (1830 жылдардың басына дейін, Те Раупараха оларды осы аймақтан қуғанға дейін).

Өмірбаян

1840 жылы Жаңа Зеландия компаниясы Оңтүстік аралдың солтүстігіндегі Нельсон қаласының маңына қоныс орнатып, алғашқы елді мекенді құрды. Компания жерді иеленуді жоспарлаған, бірақ жыл соңына таман Англияда жер участалары сатылып жатқан кезде, Жаңа Зеландиядағы компания агенттері қоныс үшін қолжетімді жер табуда қиындыққа тап болды, тіпті оны жергілікті маорилерден сатып алу мүмкіндігі де болмады. Қоныс аударушылар жаңа құрылған отарлық үкіметпен ақылдаспай, көбінесе жерді сатуға маорилердің құқығын растамай, үлкен аумақтарды тікелей маорилерден сатып ала бастады. Бұл жағдай шиеленіске алып келді және тараптар арасында даулар тудырды. 1843 жылдың қаңтарында Жаңа Зеландия компаниясы Капитан Артур Уэйкфилдті Нельсонға алғашқы қоныс аударушылар тобын басқару үшін жіберді. Ол компанияның бас шенеуніктерінің бірі – Эдвард Гиббон Уэйкфилдтің және полковник Уильям Уэйкфилдтің кіші інісі болды. Артур Эдвардқа Нельсоннан шамамен бес шақырым (бір шақырым емес) қашықтықтағы Уайрау деген жерде қажетті жерді тапқанын хабарлады. Уэйкфилд 1843 жылдың наурыз айында компанияға: «Мен жергілікті тұрғындармен кейбір қиындықтар туындауы мүмкін екенін күтемін» деп жазды. Мүмкін болатын қиындықтың себебі қарапайым: басшылар Те Раупараха мен Те Рангихаеата, олардың Нгати Тоа тайпасының туыстары, оларға жер тиесілі екеніне және оларға ақы төленбегеніне сенді. Олар 1830 жылдардың басынан бері бұл аймақты бақылап келді, бұрынғы иелерін – Рангитане іуіін жеңгеннен кейін. Нгати Тоа британдық заң бойынша олардың жерді сатуға құқығы жоқ деп есептеді. Олар жер комиссары Уильям Испанияның Бленкинсоп келісім-шартына (құжатқа) қатысты жүргізіп жатқан тергеу аяқталғанша жерді зерттеуді тоқтатуды сұрады. 1843 жылдың қаңтарында Те Раупараханың үлкен інісі Нохоруа басшылардың делегациясын Нельсонға алып барып, Уайрау жазығындағы британдықтардың әрекеттеріне наразылық білдірді. Екі айдан кейін Те Раупараха мен Те Рангихаеата Нельсонға келді, жер иелігі мәселесін Вильям Испанияға шешуді ұсынды. Веллингтонда ол Жаңа Зеландия компаниясының барлық сатып алуларын тергеуді бастады. Кейінірек Испания бұл сапар кезінде Артур Уэйкфилдтің «оларға Уайрау үшін төлем жасауды ұсынғанын, бірақ олар оны сатудан бас тартып, одан ешқашан айырылыспайтындарын айтқандарын» жазды. Артур Уэйкфилд Испанияның тергеуін күту туралы өтінішті қабылдамады және Те Раупарахаға егер жергілікті маорилер компанияның жерді зерттеушілеріне кедергі келтірсе, оны тұтқындау үшін 300 констебльді жіберетінін ескертті. Те Ронго кейде Те Раупараханың қызы деп айтылады, бірақ ол оның басқаша туысы болған болуы мүмкін, ол «өз құқығымен» басшы болды және әкесі жағынан Нгати Мутунга тайпасына жатады. Тарихшы Майкл Белгрейв британдықтардың жерді зерттеуге жасаған әрекетін заңсыз, тиімсіз және ақыры апатқа ұшыраған деп сипаттады.

The New Zealand Company had built a settlement around Nelson in the north of the South Island in 1840. It had planned to occupy , but by the end of the year, even as allotments were being sold in England, the company's agents in New Zealand were having difficulty in identifying available land to form the settlement, let alone buying it from local Māori. The settlers began to purchase large areas of land directly from Māori, without consulting the newly established colonial government and often without establishing vendors' rights to sell the land. The situation led to tension and caused disputes between the parties. In January 1843, Captain Arthur Wakefield had been dispatched by the New Zealand Company to lead the first group of settlers to Nelson. He was the younger brother of Edward Gibbon Wakefield, one of the principal officers of the company, and Colonel William Wakefield. Arthur wrote to Edward that he had located the required amount of land at Wairau, a distance of about from Nelson. Wakefield wrote to the company in March 1843, "I rather anticipate some difficulty with the natives." The source of the likely difficulty was simple: the chiefs Te Rauparaha and Te Rangihaeata, along with their kinsmen of Ngāti Toa, believed that they owned the land and had not been paid for it. They controlled the area since the early 1830s, after they defeated the previous occupants, the Rangitāne iwi. Ngāti Toa believed under British law they were the rightful owners and had not sold the land. They had asked for the surveying to stop until the pending investigation into the Blenkinsop Indenture (the deed) by Land Commissioner William Spain had been determined. In January 1843, Nohorua, the older brother of Te Rauparaha, led a delegation of chiefs to Nelson to protest about British activity in the Wairau Plains. Two months later Te Rauparaha and Te Rangihaeata arrived in Nelson, urging that the issue of the land ownership be left to William Spain. Based in Wellington, he had begun investigating all the claimed purchases of the New Zealand Company. Spain later wrote that during that visit, Arthur Wakefield "wished to make them a payment for the Wairau, but they positively refused to sell it, and told him they would never consent to part from it." Arthur Wakefield rejected the request to wait for Spain's enquiry, informing Te Rauparaha that if local Māori interfered with company surveyors on the land, he would lead 300 constables to arrest him. Te Rongo is sometimes stated to also be Te Rauparaha's daughter but was probably his relation in a different way, she was a chief 'in her own right' and Ngāti Mutunga on her father's side. Historian Michael Belgrave described the British attempt to survey the land as illegal, inopportune and ultimately disastrous.

Салдары

Бұл оқиға Англияға дейін жетіп, Жаңа Зеландия компаниясының "жабайы жерлестер британдық азаматтарды өлтірді" деген жаңалықтан құлай жаздады. Жер сату дерлік тоқтап, компанияның жер сатып алу тактикасының адал емес екені анық болды, ал жергілікті газеттердегі хабарламалар шындықтан алыс болды. Фицрой және оның шенеуніктері Нельсоннан Солтүстік аралдағы Вайканеге сапар шекті, онда ол оқиға бойынша жеке тергеу жүргізді. Ол 500 маори жиналысында былай деді:
> "Уайрау қырғыны туралы алғаш естігенімде қатты ашуландым. Менің бірінші ойым – достарым мен басқа да пакехалардың өліміне кек алу, олардың өліміне жауап беру үшін көптеген соғыс кемелерін, көптеген сарбаздарды әкелу болды; және егер мен солай жасағанда, сіздер құрбан болар едіңіздер және сіздердің паларыңыз қирар еді. Бірақ ойланып қарасам, пакехалардың кінәсі зор екенін түсіндім; сондықтан барлық жағдайды тексеру үшін, кімнің кінәлі екенін анықтау үшін төменге түсуге шешім қабылдадым." Нгати Тоа иви Те Раупараха тұтқында болғанда Вайрау жерін сатты. Босатылғаннан кейін Те Раупараха Вайрау аңғарына оралды және 1848 жылғы жер сілкінісі кезінде сол жерде болды. Бұл аймақ 1820 жылдары Те Раупараханың гекесімен ығыстырылған түпкі Рангитан ивиінің ұзақ, бірақ сәтті жер/өтемақы талабының нысаны болды. Рангитан ивиі tangata whenua (жердің иелері) ретінде танылды. 1944 жылы үкіметтік тергеу Вайрау жерінің қоныс аударушыларға заңды түрде сатылмағанын анықтады. Жаңа Зеландия үкіметі шамамен 2 миллион доллар өтемақы төлейді.

Ескерткіш

1869 жылы Нельсон қауымы Туамарина зиратында оқиғада қаза болған еуропалықтарды еске алу үшін ескерткіш қойды, олардың есімдері мен мамандықтары жазуда тізілген. Бірақ көп ұзамай, көптеген жазылыс қателері табылғандықтан тақташа ауыстырылды.