Кіріспе

Этностық топ

Лакандтар – Мексиканың Чиапас штатының ормандарында, Гватемаламен оңтүстік шекараға жақын жерде өмір сүретін майя халқының бірі. Олардың отаны – Лакандон орманы – Усумасинта өзені мен оның салаларының Мексика жағында жатыр. Лакандтар Мексиканың ең оқшауланған және мәдени тұрғыдан консервативті халықтарының бірі болып саналады. 1943 жылы дерлік жойылып кеткен, бүгінде олардың саны едәуір артқан, бірақ шамамен 650 лаканд тілінде сөйлейтін адамнан тұрады, яғни әлі де аз.

Мәдениет

Лакандондықтар Испанияның отаршылдық дәуірінде қазіргі Чиапас және Гватемаланың Эль-Петен департаментіндегі жартастар арасындағы шағын, шалғай шаруа қоғамдарында өмір сүру арқылы испандық билікке бағынбады, ақтармен және ладиностармен байланыстан аулақ болды. Лакандондық салт-дәстүрлер Колумбтан бұрынғы мезоамерикалық ата-бабаларының дәстүрлеріне өте жақын. Кейінгі кезде, 19 ғасырдың соңында, кейбіреулер нәрестелердің басын байлап, нәтижесінде классикалық майя өнерінде көрінетін ерекше пішіндес маңдайға ие болды. 20 ғасырдың басына дейін олар садақ-жебе қолданып, жаңбырлы орманнан қазып алынған кремнийден жебе ұштары жасады. Бүгінде олар туристерге осылардың көшірмелерін сатады. 20 ғасырдың ортасына дейін Лакандондықтар сыртқы әлеммен аз байланыста болды. Олар өздерінің құдайлары мен құдайшаларына өздерінің ауылдарының шетінде, діни құлшылық үшін арналған шағын лашықтарда табынды. Бұл қасиетті құрылыстарда лакандондық құдайлардың бейнесі салынған, әрқайсысында саз балқытқыштар орналасқан. Лакандондықтар ежелгі майя қалаларына қажылыққа барып, дұға ететін және ритуалдық мақсаттар үшін қираған қалашықтардан тас кесектер алып кететін. Олар майя орындары – олардың құдайлары аспан мен жер астындағы жаңа иеліктерді құрудан бұрын мекен еткен жерлер деп сенеді. Бонампак майя орны, сақталған ғибадатхана суреттерімен танымал, 1946 жылы Лакандондықтар американдық фотограф Джайлс Хилиді сол жерге жетелеген кезде сыртқы әлемге белгілі болды. Бүгінде бірнеше Лакандондықтар дәстүрлі діни амалдарын жалғастыруда, әсіресе солтүстікте Нажа және Менсабок көлдерінің маңында. 1940 жылдарда оңтүстікте сары қызылша эпидемиясы көптеген өмізді алып, үлкен әлеуметтік дүрбелең тудырды. Оңтүстік тобы 1950 жылдары өздерінің құдайлар пантеонын тастап, кейін Лингвистика институтының (SIL) күш-жігері арқылы христиан дініне көшті. Оңтүстік Лакандондықтары SIL миссионерлеріне Жаңа Ұйғымды және Ескі Ұйғымның бір бөлігін өз тілдеріне аударуға көмектесті. Ал солтүстікте 1996 жылы қайтыс болған рухани көшбасшы Чан К'ин ежелгі дәстүрлерді сақтап қалуға көмектесті. Чан К'ин өз халқына сыртқы әлемнен сақтандыруға кеңес берді, кейбір құнды нәрселерді алуға рұқсат берді, бірақ Лакандондық өмір салтын жоюға жол бермеді.

Тіл

Лакандтар юкатек майя тіліне жақын майя тілінде сөйлейді. Өз тілінде олар өздерін Хач Виник ("Нағыз адамдар") деп атайды, ал өз тілдерін Хач Т'ана ("Нағыз тіл") деп атайды. Лакандондықтар бұл аймақтағы басқа майялармен ұзақ уақыттан бері сауда жасап келеді және ч'ол және целтал тілдерінен кейбір сөздерді өз лексикасына қосты. Сонымен қатар, олар кейбір жағдайларда испан тілінде сөйлеудің өзіне тән ерекше стильдерін де қалыптастырды.

Мәдениеттің сақталуына қауіп төндіреді

Лакандтың сыртқы әлеммен өзара әрекеттесуі соңғы 30 жылда қарқындады. 1970 жылдары Мексика үкіметі оларға өз ормандық алқаптарында ағаш кесу құқығы үшін ақы төлеуді бастады, бұл оларды ұлттық экономикамен жақын байланысқа әкелді. Сонымен қатар, үкімет аймаққа жолдар салды, лакандтарға қарағанда сыртқы әлемге көбірек бейімделген тцельталь және ч’ол үндістерінің жаңа ауылдарын құрды. Жолдар егіншілік пен ағаш кесуді кеңейтуге көмектесті, нәтижесінде ауыр орман қырылу орын алды. Содан кейін, 1990 жылдардың басында, Лакандтар Чиапастағы сапатист көтерілісі кезінде зорлық-зомбылық көріністеріне куә болды. Сапатистер өз принциптерін баяндайтын бірнеше мәлімдеме жариялады, олардың әрқайсысы «Лакандон орманының декларациясы» деп аталды. Сан-Кристобаль-де-лас-Касастағы Каса На Болом Лакандтарға соңғы онжылдықтарда оларға таңылған өзгерістермен күресуге көмектесуге арналған. 1951 жылы археолог Франс Блом және оның әйелі, фотограф Гертруда «Труди» Дуби Блом құрған ғылыми және мәдени институт. Casa Na Bolom («Ягуар үйі») Лакандтардың мүддесін қорғайды, олардың тарихы мен мәдениетін зерттеуге демеушілік етеді, ғалымдар жылдар бойы жасаған фотосуреттер мен басқа да мәдени құжаттамалардың көшірмелерін оларға қайтарады және Лакандон орманына төнетін қоршаған ортаға қауіптерді, мысалы, орманды жою мәселелерін қарастырады. Көптеген жобаларының ішінде Casa Na Bolom швед этномузыкатану студенттерінің тобымен бірлесіп, дәстүрлі Лаканд әндерін жазды. Осы жазбаларды CD форматында жариялау жоспарлануда. Бірнеше тіл білімі мамандары мен антропологтар Лаканд тілі мен мәдениетін жан-жақты зерттеді, соның ішінде Summer Institute of Linguistics миссионерлік тіл білімі маманы Филипп Бэр Лакандтар арасында 50 жылдан астам өмір сүрді, Роберто Брюс – Лаканд тілі мен мәдениетін зерттеуге өмірін арнаған американдық тіл білімі маманы және Кристиан Рэтч Лакандтармен үш жыл бойы бірге тұрып, олардың дұғалары мен сиқырларын зерттеді.

Тарих

Лакандтармен алғашқы нақты байланыс 18 ғасырдың соңғы онжылдықтарында орналасты. Ғалымдар 20 ғасырдың басында алғаш зерттегенде, лакандтардың ежелгі классикалық майя халқының тікелей ұрпақтары екенін ойлады. Олар испан жаулап алу кезінде жаңбырлы ормандарға қашқан және содан бері тілдік және мәдени тұрғыдан өздерін сақтап қалған ел деп есептеді. Мұндай пікірге лакандтардың сыртқы түрі мен киімдерінің ежелгі майялардың қабырға суреттері мен бейнелерінде бейнеленгенімен үлкен ұқсастығы себеп болды. Ғалымдар сондай-ақ "лакандтардың ежелгі майя қалаларының қираған шалғай орналасқан жерлеріне жақын тұрғаны, тропикалық орманда тірі қалу біліміне ие болғаны және христиан дінін де, қазіргі заманғы өмір салтын да қабыланбағаны" фактісіне таң қалды. Чиапас джунглиінің оңтүстік бөлігінде тұратын лакандтар сыртқы адамдармен көбірек байланыста болып, таулы аймақтағы лакандтарға қарағанда агрессивтірек, киімдері сәл өзгеше және христиан дінін тез қабылдады.

Құдайлар

Лаканд құдайларына Какох кіреді, ол жерді, күнді және басқа да құдайларды (бак никте' Плюмерия рубра гүлінен шыққан) жаратуға жауапты; Какох адамдармен қарым-қатынас жасамайды. Сукункюм – бақ никте'ден шыққан алғашқы құдай, ол жер асты дүниесін басқарады және адамдардың жандарын бағалайды; Сукункюм күнді (батысқа кеткенде) және айды (күндіз) күзетеді. Хахакюм – Сукункюмнің кіші інісі, ол ең маңызды құдай, себебі ол орманды, жануарларды, ер және әйелді (әйелінің көмегімен) жаратқан. Антропоморфты резеңке фигуралардың нақты мағынасы толыққанды түсініксіз, бірақ олардың символикасы адам құрбандығын бейнелейтіндей. Лакандон халқының мекені – Оңтүстік Майя жазықтары, олар қатал карстық топографиямен және Selva Lacandona, яки Лакандон орманы деп аталатын субтропикалық жаңбырлы ормандармен сипатталады. Шығыс Чиапас аймағына бірнеше өзендер құяды, мысалы, Пасион, Сан-Педро-Мартир, Лакантун, Жатате, Усумасинта және Чиксой. Өзендер, көптеген көлдер, батпақтар мен жағалаулар Лакандон жерлерінің әртүрлілігіне үлес қосады. Су және құрлық аймақтарында өсетін түрлі-түрлі флора мен фауна Лакандон халқына алғашқы көзқараспен адамға жау болып көрінетін географиялық ортада өркендеуге мүмкіндік берді. Ресурстарын толыққанды пайдалану үшін Лакандон халқы жерді және жалпы экозонаны сақтауға бағытталған, тұрақты пайдалану мен болашақтағы өнімділікті қамтамасыз ететін арнайы ауыл шаруашылығы, аңшылық және жинау тәсілдерін қолданды. Бүгінде тірі қалып отырған 700-ге жуық Лакандон халқының 20%-ы осындай тәсілдерді қолдануда. Джеймс Нейшнс Лакандон халқының әртүрлі тағамдық өнімдерді және салауатты диетаны қамтамасыз ету үшін пайдаланатын төрт аймақты бөліп көрсетеді. Бастапқы немесе ескі орман тропикалық жаңбырлы ормандардың шағын бөліктерінен және ормандық экожүйенің көп бөлігін құрайтын төменгі таулы жаңбырлы ормандардан тұрады. Бастапқы орман Лакандон халқына аң аулауға мүмкіндік береді, себебі бұл аймақта бұғы, пекари, агути және маймылдар мекендейді. Бұл аймақ сондай-ақ Лакандон халқының екінші аймақтағы милпа жүйелерінде пайдаланатын бай және тұрақты топырақты сақтау үшін де өте маңызды. Милпа, яки өңделген егістік жер Лакандон халқының тіршілігі үшін маңызды. Мұнда олар топырақтың байлығын сақтау және аймақтың жалпы денсаулығын қамтамасыз ету үшін тұрақты кесу және жағу тәсілдерін қолданады. Лакандон халқы қаңтар, ақпан немесе наурыз айларында бастапқы немесе екінші деңгейлі орманды тазартып, қалдықтарын сәуірге дейін кептіреді. Осы уақытта өрттің орманның басқа бөліктеріне таралуын болдырмау үшін өрт сөндіру шаралары да қолданылады. Апрель айында өрт жағылып, көп ұзамай егіс басталады. Милпаға бірдей егістік дақылдары араластырылып егіледі, сонда бір дақылдың өсімдіктері бір-бірінен бөлек, әртүрлі дақылдармен қоршалады. Сонымен қатар, ағаш түрлері (банан, банан бақшасы және т.б.) жүгері және тырнақтар мен перец сияқты өрмелі өсімдіктер арасына егіледі. Бұл организмнің қабықтары да өте құнды, себебі күйген кезде кальций мен әк береді. Содан кейін әк жүгеріге қосылып, триптофан, лизин және витамин ниацин сияқты амин қышқылдары босатылады, әйтпесе әк қосылмаса, жүгеріден оларды алу мүмкін болмас еді (метаболизмге қабілетсіз). Бастапқы орманды, милпаларды, ахауальдерді және сулы аумақтарды пайдалану арқылы Лакандон халқы өзіне салауатты тамақпен қамтамасыз етуге және олардың өмір сүруіне үлес қосуға мүмкіндік алды.

Археология

Үш нысан қазба жұмыстарынан өтіп, тарихи Лакандон, Эль-Каобал, Матамангос және Эль-Магал артефактілерін тапты. Лакандонның осы тасталып қалған орналасқан жерлерінің орны әкелер ұрпақтарынан ұлдарына аң аулауға немесе зерттеуге алып баратын дәстүр арқылы сақталған. Бала кезінде сонда саяхаттаған жергілікті тұрғындар Лакандон елді мекендерінің орналасқан жерін білетін соңғы куәгерлер болып табылады. Лакандондықтар әдетте "тас және топырақтан" тұрғызылған платформалар салмайтындықтан, олардың жоғалған елді мекендерін табу өте қиын, сондықтан жергілікті тұрғындардың егде жастағыларының білімі аса маңызды. Әрбір нысан әртүрлі артефактілерді тапты, кейбіреулері үйлердің немесе тұрғын үйлердің болуын көрсетеді, ал басқалары өндіріс орындары болуы мүмкін. Барлығы Лакандон халқының қоныстанғанын күшікті дәлелдейді. Лакандон қоныстарын анықтаудың ең оңай белгісі – жергілікті емес өсімдіктердің болуы, мысалы жеміс ағаштары. Тағы бір ерекшелік – дәстүрлі Лакандон қыш ыдыстары. Барлық нысандардан табылған қыш ыдыстар қара қоңыр және қара түсті, ішкі және сыртқы жағында қара бұлттармен, жарты шар пішіндес болды. Бұл жарты шар пішін, сондай-ақ маңызды болған қамыр ыдыстарының пішінін еске түсіреді. Бұл ыдыстардың практикалық мақсаты болғандықтан, олар жиі ритуалдық тағамдар мен сусындарға қолданылған. Керамикалық ыдыстардың жиектері тік бұрышты, атылғанға дейін пышақпен кесілгендей болды. Лакандонның әдетте ою-өрнектермен безендірілген ыдыстарынан айырмашылығы, қыш ыдыстарда ешқандай сурет немесе әшекей болған жоқ. Бұл олардың неге тасталып кеткенін түсіндіруге көмектесер, мүмкін олар соншалықты қарапайым және оңай жасалғандықтан, тайпа жаңа жерге көшіп кеткеннен кейін жаңа ыдыстар жасалды. Дос-Пилас қиратылысының жанындағы алғашқы ашылған нысан Эль-Каобал болды, ол көтеріңкі жерде орналасқан және батпақты жермен қоршалған. Испан тілінде "caobal" сөзі "магони ағаштарының көптігі" дегенді білдіреді, бұл олардың көп шоғырлануын көрсетеді, бұл Лакандон халқының оларды каноэ жасау үшін отырғызғандығынан және магони ағаштары жергілікті емес екендігінен туындайды. Эль-Каобалда Лакандон халқы тамақ ретінде пайдаланған, жергілікті емес манго және банан ағаштары да көптеп өседі. Жер астында жүздеген артефактілер жатыр, соның ішінде қыш ыдыстар, тас құралдар, металл ыдыстар және сынық шынылар бар. Кейбір артефактілер тамырлардың әсерінен немесе металл іздегіштермен табылған, ал басқалары соқыр қазбалардан табылған. Артефактілердің көптігі үйдің немесе ықтимал қоқыс жиналатын жердің орналасқан жерін көрсетеді. Табылған жергілікті бұйымдардың арасында пайдалы керамика және тас құралдар, ал импортталған бұйымдар – боялған суреттері бар ақ қыш ыдыстар, шыны бөтелкелер және металл құралдар бар. Матамангос нысаны, Эль-Каобальдан шамамен бір километр қашықтықта орналасқан, манго ағаштарының көптігімен сипатталады (жергілікті емес өсімдіктердің қоныстанғанын көрсетеді). Матамангос та аздап көтеріңкі жерде орналасқан және майя үйлерінің шағын тобының жанында орналасқан. Ең үлкен манго ағаштарының біріне жақын жерде қазу жұмыстарын жүргізу кезінде шерт өзектері, жебе ұштары және кішкентай пышақтар сияқты көптеген шерт қалдықтары табылды, бұл Лакандон халқына тән ерекшелік. Шерт – Лакандон халқы жебе ұштары мен басқа да тас құралдарын жасау үшін қолданған қатты тас. Үлкен шерт (ядро деп те атайды) алдымен қыздырылып, содан кейін сүйек балғамен (вулкандық тастан жасалған) шертке соғылып, призмалық шерт пышақтарын жасау үшін сынықтар бөлінеді. Шерт сынықтарының жанында Гватемаланың таулы аймақтарынан әкелінген болуы мүмкін балға тасы да табылды. Тас балға тасы қолданыстан тегіс және дөңгелек болғандықтан, қолға жайлы жатқандықтан және сызаттар мен сынықтардан танылды. Осы бұйымдардың табылуы құрал-жабдықтар жасалатын немесе қоқыс жиналатын жер болуы мүмкін екенін көрсетеді. Жергілікті тұрғындар оны Эль-Мангал немесе "көптеген манго ағаштары өсетін жер" деп атайды, бұл жерде Каобаль немесе Матамангостағыдан әлдеқайда үлкен ағаштар өседі. Бұл аймақта аймақтық карталарда "Эль-Мангал" деп белгіленген лагуна да бар (жергілікті тұрғындардан басқа адамдар бұл аймақты білетінін көрсетеді). Лагунадағы су ішуге немесе тамақ пісіруге жарамсыз, бірақ жууға және балық аулауға пайдалы. Қазіргі отбасы Эль-Мангалда тұрып, толық мачете тапты, сондай-ақ олар қалың, қатты, қоңыр қыш ыдыстарды (дәстүрлі Лакандон керамикасы) тапты. Қоқыс жиналатын шұңқырды қазу кезінде отбасы тағы да қыш ыдыстар тапты, бірақ олар Эль-Каобалда табылған тегіс ыдыстар емес, бірақ этнографиялық тұрғыдан Лакандон халқына тән еді. Ыдыстар құпиялы ыдыстар ретінде танылды. Пішіні жарты шар пішіндес, сақиналы негізі және отты желдетуге және түтінді шығаруға арналған тесігі бар. Күнделікті өмірде қолданылатын тегіс керамикадан айырмашылығы, бұл ыдыстар жиектің үстінде құдайдың мүсінімен безендірілген, бұл оның діни рәсімдерде қолданылатынын көрсетеді. Мүсін бас этнографиялық Лакандон жасаған басқаларға ұқсайды. Басқа да безендірулерге кесілген сызықтар және ыдыстың алдыңғы жағындағы тесіктер мен шығыңқы тікендер кіреді. Бұл ыдыстар "құдай үйлерінде" діни мақсаттар үшін қолданылған. Лакандон құпиялы ыдыстарды жаңарту рәсімі кезінде ерлер қоғамнан оқшауланып, ыдыстарды жеке жасаған. Олар құдай үйіне қойылды және ескі ыдыстар орманның қасиетті жеріне қойылды. Осы құпиялы ыдыстардың болуы діни құдай үйі, өндіріс орны немесе тіпті қасиетті қоқыс жиналатын жер болуы мүмкін екенін көрсетеді.