Кіріспе

Жоғарғы қол сүйегі (жақсы сүйек) мен кілт сүйегін (жаға сүйегін) байланыстыратын сүйек – иық сүйегі. Иық сүйегі (scapula), сондай-ақ, жапырақша сүйек деп те аталады, жоғарғы қол сүйегін (жақсы сүйекті) кілт сүйегімен (жаға сүйегімен) байланыстырады. Оның байланысқан сүйектері сияқты, иық сүйектері де жұп болып келеді, және дене екі жағындағы әр иық сүйегі бір-бірінің көрінеуіндей болады. Атауы латын тіліндегі «шанақ» немесе «кішкентай қашау» деген мағына беретін сөзден шыққан, осы сүйек оған ұқсас деп есептелген. Медициналық терминологияда құрама сөздерде иық жапырақшасын білдіру үшін "omo" префиксі қолданылады. Бұл префикс ежегі грек тіліндегі "ὦμος" (ōmos) – "иық" сөзінен алынған, және латын тіліндегі "(h)umerus" сөзімен туыс, ол латын тілінде иық немесе жоғарғы қол сүйегін білдіреді. Иық сүйегі иық белдеуінің артқы бөлігін құрайды. Адамда ол жазық, үшбұрыш тәрізді сүйек, көкірек қуысының артқы-жанамалық (posterolateral) бөлігіне орналасқан.

Құрылымы

Скалапула – кеуде қабырғасында орналасқан қалың, жалпақ сүйек, ол үш бұлшықет тобының бекітілуін қамтамасыз етеді: ішкі, сыртқы және тұрақтандырушы және айналдырушы бұлшықеттер. Скалапуланың ішкі бұлшықеттеріне ротаторлық манжетканың бұлшықеттері жатады – subscapularis, teres minor, supraspinatus және infraspinatus. Бұл бұлшықеттер скалапуланың бетіне бекітіледі және иық буынының ішкі және сыртқы айналуымен қатар, қолдың көтерілуіне жауапты. Сыртқы бұлшықеттерге бицепс, трицепс және дельтовид бұлшықеттері кіреді, олар скалапуланың корракоидтық өсіне және үстіңгі скапулалық түбіршегіне, астыңғы скапулалық түбіршегіне және скапуланың омыртқасына жалғасады. Бұл бұлшықеттер иық-қол буынының бірнеше қозғалыстары үшін жауапты. Үшінші топ, негізінен скалапуланың тұрақтандырылуы мен айналуы үшін жауапты, трапеция, алдыңғы тісті бұлшықет, скапуланың көтергіші және ромбоид бұлшықеттерінен тұрады. Бұл бұлшықеттер скалапуланың орталық, жоғарғы және төменгі жиектеріне жалғасады. Сүйектің басы, өсінділері және қалыңдаған бөліктерінде сүйек тіні бар, ал қалған бөлігі жұқа қабатты тығыз сүйек тінінен тұрады. Супраспинальды ойыстың орталық бөлігі және инфраспинальды ойыстың жоғарғы бөлігі, әсіресе біріншісі, адамдарда көбінесе жартылай мөлдір болады; кейде сүйек осы жерде болмайды, ал көршілес бұлшықеттер тек талшықты тіндермен бөлінеді. Скалапуланың екі беті, үш жиегі, үш бұрышы және үш өсіндісі бар.

Скалалық сынықтар

Берік құрылымы мен қорғалған орналасуының арқасында иық сүйегінің сынуы сирек кездеседі. Егер сыну орын алса, бұл кеудеге ауыр жарақаттанғанын көрсетеді. Иық сүйегінің мойын бөлігінде екі түрлі сынық кездеседі. Бір (сирек) түрі – иық сүйегінің анатомиялық мойны арқылы жүреді. Екінші, көбірек таралған түрі – иық сүйегінің хирургиялық мойны арқылы жүреді. Хирургиялық мойын қабыршақтан ортаға қарай шығады. Иық сүйегінің төменгі бұрышының қалыптан тыс іркілуі "қанатты иық" деп аталады және бұл алдыңғы тісті бұлшық етінің сал болуынан туындауы мүмкін. Мұндай жағдайда, омыртқаға жақын иық сүйегінің екі жағы сыртқа және артқа қарай жылжып орналасады. Жоғарғы арқаның сыртқы түрі қанатқа ұқсайды. Сонымен қатар, алдыңғы тісті бұлшық етінің әлсіздігін тудыратын кез келген жағдай иық сүйегінің "қанаттануына" әкелуі мүмкін.

Скалалық дискенез

Сқаңқау иық қысылу синдромында маңызды рөл атқарады. Қалыптан тыс сқаңқау функциясы сқаңқау дискинезі деп аталады. Лақтыру немесе беру қозғалысы кезінде сқаңқау атқаратын бір қызмет – ротатор манжетаның tendon-дарына соқтығысуды болдырмау үшін акромион процесін көтеру. Бұл екі бұлшықет гленохумеральді буында акромион процесін дұрыс көтеру үшін күш жұбы ретінде әрекет етеді, және егер бұлшықеттер арасында тепе-теңдік болмаса, иық қысылу синдромы дамуы мүмкін. Сқаңқау дискинезімен байланысты басқа жағдайларға – кеуде шығару синдромы және оған байланысты кеудеше кіші бұлшықет синдромы жатады.

Этимология

Скалапула атауы иық сүйегінің синонимі ретінде латын тілінен шыққан. Ол медициналық ағылшын тілінде кеңінен қолданылады және қазіргі ресми латын номенклатурасы – Terminologia Anatomica-ның құрамына кіреді. Иық сүйегі – бұл сүйектің халық арасындағы атауы.

Басқа жануарларда

Балықтарда, иық қанаты – кеуде қабырғасының жоғарғы бетіне бекітілген құрылым, ал төменгі бетінде осыған ұқсас қабықша тәрізді пластинасы болады. Қалқаншалы балықтарда берік болғанымен, екі пластина да көптеген басқа балықтарда әдетте кішкентай болады, жартылай шеміршектей немесе бірнеше сүйек элементтерінен тұруы мүмкін. Ертедегі төрт аяқты жануарларда бұл екі құрылым тиісінше иық қанаты мен прокоракоид деп аталатын сүйекке айналды (көбінесе оны "коракоид" деп атайды, бірақ ол сүтқоректілердегі осы аттас құрылыммен гомолог емес). Амфибиялар мен бауырымен жорғалаушылар (құстарды қоса алғанда) бұл екі сүйек бөлек, бірақ бірге алдыңғы аяқтың көптеген бұлшық еттерін бекітетін біртұтас құрылымды құрайды. Мұндай жануарларда иық қанаты әдетте салыстырмалы түрде қарапайым пластина болып табылады, сүтқоректілердегі өсінділер мен тікенегі жоқ. Дегенмен, бұл сүйектердің құрылысы тірі организмдердің әртүрлі топтарында айқын ерекшеленеді. Мысалы, бақаларда прокоракоид сүйектері жануардың төменгі жағында жерге қонғандағы соққыны жұмсарту үшін біріктірілуі мүмкін, ал тасбақаларда біріккен құрылым Y пішіндес болып, иық қанатының кілт сүйекпен байланысын сақтауына мүмкіндік береді (ол қабықтың бір бөлігі). Құстарда прокоракоидтар қанатты кеуде сүйегінің үстіне бекітуге көмектеседі. Терапсидтердің қазбаларында үшінші сүйек, нағыз коракоид, прокоракоидтың артында пайда болды. Нәтижесінде пайда болған үш сүйекті құрылым қазіргі монотремаларда сақталған, бірақ қалған барлық тірі сүтқоректілерде прокоракоид жоғалып, коракоид сүйегі иық қанатымен бірігіп, коракоид процесіне айналды. Бұл өзгерістер сүтқоректілердің тік қозғалысымен байланысты, ал бауырымен жорғалаушылар мен қосмекенділердің аяқтары кеңірек орналасқан; бұрын прокоракоидқа бекітілген бұлшық еттер енді қажет емес. Өзгерген бұлшықеттер сондай-ақ иық қанатының қалған бөлігінің пішінінің өзгеруіне жауапты: бастапқы сүйектің алдыңғы жиегі тікенегі мен акромионға айналды, одан иық жағының негізгі бөлігі жаңа құрылым ретінде пайда болады.

Динозаврлар

Динозаврларда көкірек белдеуінің негізгі сүйектері – иық (шеке) және қалқанша сүйек, екеуі де тікелей кіндік сүйекпен байланысқан. Кіндік сүйек сауриск динозаврларында кездесетін, бірақ орнитоиск динозаврларында көбінесе болмаған. Иықтың қозғалмалы буынға (алдыңғы аяқтың жоғарғы сүйегіне) қосылатын жері гленоид деп аталады. Иық динозаврдың арқа және алдыңғы аяқ бұлшық еттерін бекітуге арналған орын қызметін атқарады.