1962 жылғы "Анадырь" операциясы: Қарулы қақтығысқа дейін жеткен құпия жоспар

Кіріспе

1962 жылғы Кеңес Одағының құпия операциясы

"Анадырь" операциясы – 1962 жылы Кеңес Одағының Кубаға баллистикалық зымырандар, орта қашықтықтағы бомбалаушылар және механикаландырылған жаяу әскер дивизиясын орналастыру арқылы АҚШ күштерінің аралға басып кіруін болдырмайтын әскер тобын құру үшін жүргізген құпия операциясының кодолық атауы. Жоспарға сәйкес, негізгі зымыран күшін қолдау үшін шамамен 60 000 адам жұмылдырылуы тиіс болды, олар үш Р-12 зымыран полкі және екі Р-14 зымыран полкінен тұрды. Алайда, АҚШ бұл жоспарды анықтағанда, оның бір бөлігі орындалмай қалды, нәтижесінде Куба ракеталық дағдарысы туды.

Көңіл көтеру

Никита Хрущевтің естеліктеріне сәйкес, сол кездегі Кеңес Одағының басшысы, ол және оның қорғаныс министрі Родион Малиновский 1962 жылдың сәуірінде Қара теңіз жағасында серуендеп, Түркияда орналастырылған АҚШ-тың «Юпитер» зымыранының ұшу уақытының қысқалығынан туындаған қауіп туралы әңгімелесіп отырды. Бұл зымырандар Кеңес Одағына шамамен 10 минутта жете алатын еді. КСРО мен Батыс арасындағы жарыққыш оқ-дәрілер санының арасындағы айырмашылық та талқыланды, сол кезде Кубаға зымыран орналастыру осы кемшіліктерді толықтырудың бір жолы ретінде Хрущевтің ойына келді. Хрущевтің өзі айтқандай, Кубада Кеңес зымыранын орналастыру – «америкалықтардың шалбарына біздің қарақұйрығымызды тығып салумен» тең болды.

Дипломатиялық алдау

Кеңес Одағы Кубадағы өз қызметтерін жасыру үшін дипломатиялық амал-айлалардың кең спектрін қолданды. Хрущев «Анадыр» операциясының көп бөлігінде Орталық Азиядағы Кеңес республикаларына сапар жасады. Осы кезеңде ол АҚШ-қа қарсы кез келген жаулықты сөздерден мұлтайып өтті. АҚШ-тағы Кеңес елшісі Анатолий Добрынин Кубаға тек қорғаныс қару-жарағы жеткізіліп жатқаны туралы дипломатиялық кепілдік беруде маңызды рөл атқарды. Мысалы, 1962 жылдың 4 қыркүйегінде Добрынин жеке өзі Бас прокурор Роберт Кеннедиден президент Кеннедиге баллистикалық зымырандар немесе басқа да шабуылдық қару-жарақтар Кубаға тасылмағанын хабарлауын сұрады. Добрыниннің мәліметі тікелей Хрущевтен келді. Кейін ол Кубада совет ракеталарының бар екенін қайта-қайта жоққа шығарды. Кеңес елшілігіндегі КГБ офицері Георгий Болшаков та бұрмаланған ақпараттың көзі болды. Болшаков Роберт Кеннедимен үнемі кездесіп, оның адал дипломат және Хрущевке құпия байланыс арнасы екеніне сендірді. Роберт Кеннеди Болшаковқа жеке сенгендей, ал президент Кеннеди оның берген ақпаратына сүйенді. «Анадыр» операциясының барлық кезеңінде Болшаков Кеннеди ағайындарына Мәскеудің Кубаны алдыңғы шабуыл базасына айналдыру ниеті жоқ екеніне сендірді. Болшаковтың сенімін тек президентке Lockheed U-2 барлау ұшағынан түсірілген Кубадағы совет баллистикалық зымырандарының суреттері көрсетілген кезде ғана жоғалтты. Кеңес БАҚ-тары да халыққа және әлемдік саяси көшбасшыларға бұрмаланған ақпарат таратты. 11 қыркүйекте КСРО Телеграф агенттігі КСРО-ның Кубаға АҚШ агрессиясын тоқтату мақсатында тек қорғаныс қаруларын жеткізіп жатқанын және өз территориясының шегінен тыс жерде шабуылдық қаруларды орналастыру қажеті жоқ екенін мәлімдеді. Тіпті «Правда» газеті, КСРО Коммунистік партиясының ресми органы, Куба басшысы Фидель Кастроның Кубадан АҚШ-қа шабуыл жасау мүмкіндігі туралы айтқан сөздерінің бір бөлігін цензуралады. Кеннедиді алдауға тырысқан жалғыз президент ол емес еді. Олар Куба Коммунистік партиясына да жалған ақпарат берді, Кубаға қатысты американдық қауіпті жоғары бағалап көрсетіп, кубалық басшыларды аралда совет ядролық қаруларын орналастыруға көндірді. Дегенмен, кейбір совет емес тұлғалар американдық қауіп пен совет ниеті туралы нақты ақпаратқа ие болды. КГБ «Анадыр» операциясын қолдау үшін Майамидегі (Флорида штаты) кубалық эмигранттар қауымдастығына ішінара немесе толыққанды дұрыс ақпарат беру арқылы дезинформация науқанын жүргізді. Кеңес Одағы американдық барлау қызметтері кубалық эмигранттар ұйымдарынан алынған ақпаратқа аса сенімсіздікпен қарайтынын білді. Олар американдықтардың кубалық эмигранттардың АҚШ-тың Кубаға басып кіруіне және Кастро режимін құлатуға себеп болатын өтірік ескертулерін қабылдайды деп дұрыс болжады. Бұл бағалау АҚШ-тағы кубалық эмигранттар қауымдастығы үшін қатты есте қалды. Кубалық экспатрианттар, әсіресе «Куба туралы шындық комитеті», кейіннен Кеннеди әкімшілігін Кубадағы совет қызметін дұрыс есептемегені үшін айыптады, тіпті нақты хабарламалар келгеніне қарамастан. Соңында, 14 қазанда американдық U-2 барлау ұшағы Кубада совет баллистикалық зымырандарын суретке түсірді. Президент Кеннеди суреттерді екі күннен кейін алды. 23 қазанда алты Vought F-8 Crusader барлау ұшағы төменгі биіктіктен совет ядролық қаруларының орналасқандығын нақты дәлелдейтін айқын суреттерді түсірді. Келесі күні таңертең президент Кеннеди дағдарыстың басталуына себеп болған блокадаға рұқсат берді.

The Soviets employed an equally extensive array of diplomatic ruses to disguise their activities in Cuba. Khrushchev embarked on a tour of the Soviet republics in Central Asia for much of the duration of Anadyr. During this time, he explicitly avoided all hostile references to the United States. The Soviet ambassador to the United States, Anatoly Dobrynin, was a primary instrument in transmitting diplomatic assurances that only defensive weaponry was being supplied to Cuba. On September 4, 1962, for instance, Dobrynin personally asked Attorney General Robert F. Kennedy to inform President Kennedy that no ballistic missiles or other offensive armaments had been transported to Cuba. Dobrynin was repeating a message from Khrushchev himself. Later, he would again deny the presence of Soviet missiles in Cuba. A KGB officer posted at the Soviet embassy, Georgi Bolshakov, was another source of disinformation. Bolshakov met regularly with Robert Kennedy, who believed him to be an honest diplomat and a discreet communications channel to Khrushchev. Robert Kennedy seemed to personally trust Bolshakov, and President Kennedy came to rely on his information. Throughout the duration of Operation Anadyr, Bolshakov assured the Kennedy brothers that Moscow had no aspirations of turning Cuba into a forward strike base. Bolshakov lost their trust only when the president was shown photographs, taken by a Lockheed U 2 surveillance aircraft, of Soviet ballistic missiles on Cuban soil. The Soviet media also disseminated misinformation to the public and the world's political leaders. On September 11, the Telegraph Agency of the Soviet Union claimed that the USSR was supplying exclusively defensive weaponry to Cuba to deter American aggression, and that it had no need to place offensive weapons outside of its own soil. Pravda, the official newspaper of the Soviet Communist Party, even censored elements of a speech made by Cuba's leader, Fidel Castro, that hinted at the Soviets' ability to strike the United States from Cuba. Kennedy was not the only president whom the Soviets attempted to deceive. They also fed false information to the Communist Party of Cuba, overstating the American threat to Cuba, to persuade Cuban leaders to allow Soviet nuclear weapons to be deployed to the island. Some non Soviets, however, were privy to accurate information regarding both the American threat and Soviet intentions. The KGB waged a deception campaign in support of Anadyr that involved feeding partially or even wholly correct information to the Cuban émigré community in Miami, Florida. The Soviets knew that information from Cuban exile organizations was perceived by the American intelligence services as highly unreliable. They assumed, correctly, that the Americans would discount warnings from the community as lies that the Cuban émigrés hoped would prompt an American invasion of Cuba and an overthrow of the Castro regime. This assessment was bitterly remembered by the Cuban exile community in the United States. Cuban expatriates, particularly the Truth About Cuba Committee, later condemned the Kennedy administration for its failure to perceive Soviet activities in Cuba despite accurate reports. Finally, on October 14, an American U 2 reconnaissance aircraft photographed Soviet ballistic missiles in Cuba. President Kennedy received the images two days later. On October 23, six Vought F 8 Crusader reconnaissance aircraft gathered clearer images from a lower altitude that provided definitive proof of the deployment of Soviet nuclear weapons. The following morning, President Kennedy authorized the blockade that began the actual crisis.

Кама операциясы

Анадыр операциясының бір бөлігі – Кама операциясы, Кубаның Мариэль қаласында жеті советтік баллистикалық зымыран тасымалдайтын су асты кемелерін орналастыру жоспары, АҚШ-тың Шотландиядағы Холи-Лох қаласында баллистикалық зымыран тасымалдайтын су асты кемелерін орналастыруымен салыстырылатын шара. Операция 1962 жылдың 1 қазанында Кариб теңізіне жол ашу үшін төрт дизельдік-электрлік шабуылдық су асты кемесінің атқарылған міндетімен басталды. Барлық төрт су асты кемесі де НАТО-да «Фокстрот» класы деп белгіленген 641 жобасы бойынша салынған. Олар: «Б4» («Челябинский комсомолец»), «Б36», «Б59» және «Б130» болды. Кама операциясы Анадырдан тәуелсіз түрде сәтсіз аяқталды, алғашқыда орналастырылған шабуылдық су асты кемелерінің ешқайсысы Кубаға жетпеді. Барлық төрт шабуылдық су асты кемесі Саргассо теңізінде Кубаны блокадалау кезінде анықталды және американдық эсминецтер мен су астына қарсы күрес ұшақтары тарапынан тызғыннан ұшып келінді. (Кейбір эсминец экипаждары советтік су асты кемелерін қол гранаталарын тастау арқылы мазалады, бұл кез келген уақытта тереңдік бомбалары тасталуы мүмкін екенін көрсетті. Бір су асты кемесінің рулі зақымданып, КСРО-ға сүйретіп әкелуге тура келді.) Совет Одағының Солтүстік флоты штабы дайындаған операциядан кейінгі есепте B 36-ны анықтау және қуу Чарльз П. Сесил эсминціне, ал B 59-ны анықтау және қуу көптеген эсминецтер мен авианосецтерден ұшырылған ұшақтарға жатқызылды. АҚШ Әскери-теңіз күштерінің үш кемесі су асты кемелерін су бетіне көтеруге мәжбүр етті. Б-4 су астына қарсы күрес ұшақтарымен анықталды, бірақ басқа су асты кемелерден айырмашылығы, оның аккумуляторлық батареялары жаңадан зарядталған. Осының арқасында ол қуғыннан қашып құтылғанша су астында қала алды. Барлық советтік су асты кемелері жабдықтың әртүрлі бұзылуларын бастан өткерді, салқындату жүйелерінің дұрыс жұмыс істемеуі және кемелердің өзіне зақым келтіру орын алды. Анатолий Петрович Андреевтің күнделік жазбаларында 37 °C-тан 57 °C-қа дейінгі температурада тұрақты дегидратация және тершеңдік сипатталған, ал гигиеналық судың жетіспеуінен туындаған инфекциялық бөртпелердің барлық 100% жеке құрамда тіркелгені айтылған. Су асты кемелеріндегі мұздатқыштардың сыйымдылығы жетіспей, су асты кемелерінің көп бөлігінің азық-түлік қорына нұқсан келтірді. Олардың кейбіреулері осы мәселелерді жеңілдету үшін жартылай су бетіне шықты, бұл олардың анықталу мүмкіндігін арттырды. Кама операциясы ұятты аяқталды, үш су асты кемесі американдық кемелердің көру қашықтығында су бетіне шығуға мәжбүр болды, ал төртіншісі тұтқынға түсуден басқа ештеңе істей алмады.

One part of Operation Anadyr was Operation Kama, a plan to station seven Soviet ballistic missile submarines in Mariel, Cuba, much like the United States stations ballistic missile submarines in Holy Loch, Scotland. The operation began on October 1, 1962, with the departure of four diesel electric attack submarines to the Caribbean Sea to clear the way. All four submarines were Project 641 boats, known to NATO as the Foxtrot class. The boats were the B 4 (known as Chelyabinski Komsomolets), the B 36, the B 59, and the B 130. Kama failed independently of Anadyr, with none of the initially deployed attack submarines reaching Cuba. All four of the attack submarines were detected by the blockade of Cuba in the Sargasso Sea and followed closely by American destroyers and ASW aircraft. (Some of the destroyer crews harassed the Soviet submarines by dropping hand grenades overboard, making it clear that depth charges could follow at any time. One submarine had its rudder damaged and had to be towed back to the USSR.) The after action report prepared by the Soviet Union's Northern Fleet Headquarters attributed the detection and pursuit of B 36 to the destroyer Charles P. Cecil, and the detection and pursuit of B 59 to a multitude of destroyers and carrier launched planes. Three of the four submarines were forced to the surface by U. S. Navy ships. B 4 was detected by anti submarine aircraft, but, unlike the other submarines, it had freshly recharged accumulator batteries. Because of this, it was able to remain submerged until it had evaded the pursuing destroyers. All of the Soviet submarines experienced a wide range of equipment failures, with faulty cooling systems and damage to the ships themselves. Anatoly Petrovich Andreyev's diary entries describe constant dehydration and sweating in temperatures ranging from 37 °C to 57 °C , and infected rashes—due to lack of water for hygiene—were reported in 100% of personnel. The onboard freezers were overwhelmed, compromising much of the submarines' food supply. Some of them partially surfaced in an attempt to alleviate these problems, which increased the likelihood of detection. Operation Kama ended ignominiously, with three submarines forced to surface within visual range of American ships and the fourth unable to do anything beyond avoid capture.