Кіріспе

Амида (Тефилат ха-Амида, «Тұрақтағы дұға»), сондай-ақ Шемоне Эсрех (שמנה עשרה «он сегіз») деп аталады, яһуди діни қызметінің (литургиясының) негізгі дұғасы. Діні сақтайтын яһудилер Амиданы әдеттегі апта күндері үш дұға уақытында оқиды: таңертең (Шахарит), түстен кейін (Минха) және кешке (Маарив). Сонымен қатар, Шаббат, Рош Ходеш және яһуди мерекелерінде таңертеңгі Тора оқудан кейін төртінші Амида (Муссаф) оқылады, ал жылына бір рет, Йом Кипур күні күн батуға таяу уақытта бесінші Амида (Неила) оқылады. Амиданың маңыздылығына байланысты, раввиндік әдебиеттерде ол жай ғана «хатефила» (התפילה, «дуа») деп аталады. Аңыз бойынша, бұл дұғаны Аншей Кнессет ха-Гдоланың (б.з.д. 515–332) раббилері құрастырған. Сәйкесінше, иудаизмде Амида оқу – раббани мицвасы болып саналады.

Шемоне Эсрех («он сегіз») деген атау дұғадағы бастапқы компоненттік баталардың санын білдірсе де, әдеттегі апта күндері оқылатын Амидада он тоғыз бата болады. Амиданы яһудилердің дәстүрлі дұға кітабы – сидурда да кездестіруге болады. Бұл дұғаны тік тұрып, екі аяғын біріктіре отырып, мүмкіндігінше Иерусалимге қарап оқу керек. Православтық діни қызметтерде Амиданы әдетте қауым үнсіз оқиды, содан кейін хаззан (оқырман) оны дауыстап қайталайды; бірақ Маарив дұғасында ол қайталанбайды. Бұл қайталаудың бастапқы мақсаты – қауымның сауатсыз мүшелеріне «Амин» деп жауап беру арқылы ұжымдық дұғаға қатысуға мүмкіндік беру еді. Консервативті және реформаторлық қауымдар кейде өздерінің дәстүрлеріне сәйкес Амиданы жария түрде оқып беруді қысқартады. Амида нақты дұғаларға немесе жағдайларға сәйкес өзгертілген кезде, алғашқы үш бата мен соңғы үш бата өзгермейді, олар әр қызметте қолданылатын Амиданың негізін құрайды, ал ортаңғы он үш бата жағдайға қатысты баталармен (әдетте тек біреуімен) ауыстырылады.

Шығу тегі

Әмиданың он сегіз батасы, әдетте, Екінші ғибадатхана дәуіріндегі кейбір формаға қайнастырылған деген жалпы пікір қалыптасқан. Мишна заманында оның мәтіні мен мазмұнын толық жазудың қажеті болмады деп есептелді. Бұл, мүмкін, Мишна авторлары тілді жақсы білгендіктен болған шығар. Сонымен қатар, Мишна дұғаны қатаң және белгілі бір формуламен оқуға қарсы болғандықтан, нақты мәтінді жазбаған болуы мүмкін. Талмудқа сәйкес, 70 жылы Екінші ғибадатхана құлағаннан кейін Синедрионның алғашқы басшысы Раббан Гамалиел II қоғамдық құлшылықты біркелкі жүйелеуге кірісіп, Симеон Хапаколиге баталарды түзетуді (бәлкім, олардың бұрынғы тәртібімен) тапсырды және әрбір адамға күніне үш рет дұға оқуды міндет етті. Бірақ бұл баталар бұрын белгісіз болған дегенді білдірмейді; басқа мәтіндерде Әмида "алғашқы даналарға" немесе Ұлы Жиналысқа телінген. Талмуд редакторлардың әртүрлі айғақтарын келістіру үшін, дұғалар уақытша тоқтатылып, Гамалиел оларды қайта жаңғыртқан деген қорытындыға келді. Талмудта айтылғандай, Гамалиел Әмиданы жүйелеуге кіріскенде, Самуил ха Катанға жалақорлар мен дінсіздерге қарсы бір абзац жазуды бұйырды, ол қазіргі реттілікте он екінші дұға ретінде қосылып, баталардың санын он тоғызға жеткізді. Дегенмен, Талмудтың басқа да көздері бұл дұғаның бастапқы 18 батаның бір бөлігі болғанын және Иерусалимді қалпына келтіру мен Дәуіт тағына (Мәсіхтің келуі) арналған 15-ші дұға екіге бөлінген кезде 19 дұға пайда болғанын көрсетеді.

Амида оқылып берілген кезде:

Аптаның қалыпты күндері Амида үш рет оқылады, таңғы, түскі және кешкі намаздар кезінде бір реттан. Талмудтағы бір пікір, Киелі кітап аяттарымен қолдау көрсеткендей, үш қызметтің әрқайсысының түсінігі Киелі кітаптағы үш патриархтың әрқайсысымен қалыптасқан. Сондықтан, Амиданы оқуға белгіленген уақыт Иерусалимдегі ғибадатханаларда өткен қоғамдық тамид ("мәңгілік") құрбандықтарының уақытынан басталуы мүмкін. 70 жылы Екінші ғибадатхана қиратылғаннан кейін, Ямния кеңесі Амида құрбандықтардың орнына қойылатынын шешті, Осияның бұйрығын тікелей қолданып: "Солай болса, біз өгіздердің құрбаны ретінде ерініміздің сөздерін ұсынамыз". Осы себепті, Амида тамид құрбандықтары ұсылған уақыт аралығында оқылуы керек. Сәйкесінше, Маарив намазы бастапқыда міндетті емес болғандықтан, ол нақты құрбандықтың орнына ғибадатхананың құрбандық алаңындағы күлді түнде жағуды алмастырады, Мааривтің Амидасын хаззан (оқырман) қайталанбайды, ал қалған Амидалардың бәрі қайталанады. Шаббат, Рош Ходеш және басқа да еврей мерекелерінде осы күндердің қосымша қоғамдық құрбандықтарын алмастыру үшін Муссаф ("Қосымша") Амидасы бар. Йом Кипур күні тағы бір рет, Нейлах намазы қосылады.

Апта күндері Амиданың құрылымы

Апта күндері Амидада он тоғыз бата болады. Әр бата «Бақытты бол, уа, Раббым» деген сөзбен аяқталады, ал бастапқы бата да осы сөзбен басталады. Бірінші үш бата бөлігі шевах («мақтау») деп аталады және құлшынатын адамға шабыт сыйлап, Алланың мейірімін оятуға арналған. Ортаңғы он үш бата бақаша («тілек») деп аталады, оның ішінде алты жеке тілек, алты қоғамдық тілек және дұғаларды қабыл етсін деген соңғы тілек бар. Соңғы үш бата хода'а («алғыс») деп аталады, ол Аллаға Иемізге қызмет ету мүмкіндігі үшін алғыс айтуды білдіреді. Шевах пен хода'а әр Амида үшін стандартты болып табылады, бірақ кейбір жағдайларда өзгерістер болуы мүмкін.

Қайталау

Православ және консервативті (мазорти) қоғамдық құлшылықта, қауым Амиданы бірінші кезекте үнсіз оқиды; содан кейін хазан (оқырман) оны дауыстап қайталайды, кешкі Амида немесе минян болмаған жағдайда басқа. Қауым әрбір батаға «Амин» деп жауап береді, ал көбі «Барух Ху Уварух Шемо» («Барух Ху Уварух Шемо») деп айтады, егер минянның алты мүшесі «Амин» деп жауап бермесе, хазанның батасы босқа кеткені саналады. Қайталаудың бастапқы мақсаты – дұға мәтінін білмейтін адамдарға «Амин» деп жауап беру арқылы хазанның Амидасына қатысуға мүмкіндік беру болған.

Қысқаша қайталау

Әмиданы көпшілік алдында оқу кейде қысқартылады, алғашқы үш бата (оның ішінде Кедуша) қатты дауыста айтылады, ал қалғаны үндемей айтылады. Әмиданы жеке адам үнсіз қайталайды, ол бұрын емес, кейін оқылады. Бұл практиканы көбінесе heikha kedusha (әліпбиі. "жоғары (қатты) Кедуша"), немесе қазіргі еврей тілінде минха кецара (иврит מנחה קצרה, жарық. "қысқа минха"), кейде бекол рам (ивритше בקול רם, жарық. "қатты дауыспен") деп атайды. Ол кейде православие дұғаларында орындалады (кейбір қауымда миньха осылай оқылуы әдет), ал консервативті және реформалық қауымдарда жиі кездеседі. Осы практиканы қалай орындауға қатысты түрлі дәстүрлер бар.

Дұға ету тәсілі

Әмида дұғасының қалай оқылатынына қатысты көптеген ережелердің мақсаты – адамның Құдайға жалбарынып дұға жасағанда, ойын шоғырландыруға көмектесу.

Концентрациясы

Яһуди дінінде дұға етуді авода шебалев ("жүрекпен қызмет ету") деп атайды. Осылайша, дұғаның мәні тек қана адамның сезімі мен ниеті, кавана, дұға сөздеріне шоғырланғанда ғана болады. Сондықтан "Шулхан Арух" дұғада өзі түсінетін аударманы пайдалануға кеңес береді, бірақ еврей тіліндегі дұғаның мағынасын білу – ең жақсысы. Халаха әмиданың алғашқы батасын ниетпен оқуды талап етеді; егер жатқа оқылса, оны ниетпен қайталау қажет. Рема (16 ғасыр) бұның енді қажет емес екенін жазды, себебі "қазіргі заманда тіпті қайталағанда да ниет болмауы мүмкін". Ходааның соңғы батасы да кавана үшін маңызды. Әмида басқалардың алдында оқылғанда, таллит (дұға шалы) киетін көптеген яһудилер таллиттерін бастарына жауып, көздерін тек сидурларына және жеке дұғаларына шоғырландырады.

Тоқтатулар

Амиданы үзуге тыйым салынған. Қанағаттандыру қажеттігі немесе қауіп болған жағдай ғана рұқсат етіледі. Басқалардың Амидасын үзуге жол бермеу үшін де халахоттар бар; мысалы, намаз оқып тұрған адамның жанына отыруға немесе оқып тұрған адамнан төрт амот (қолдың кеудеден шығып тұрған бөлігінің ұзындығы) қашықтықта жүруге тыйым салынады.

Тыныш дұға

Ханнаның ғибадатханада бала сұрап дұға еткен кездегі мінез-құлқы тыныштықпен дұға етудің үлгісі болып табылады. Ол дұғасын іштей, "жүрегімен" айтқан, сондықтан ешкім естімеген, бірақ еріні қимылдаған. Демек, Амида дұғасын оқығанда, дауысың өзіңе естілуі керек, бірақ басқаларға естілмеуі тиіс.

Тірі тұру

"Амида" атауы "тұру" деген еврейше сөздің этимологиялық түбірінен шыққан. Бұл атаудың себебі, құлшынып дұға ететін адамның екі аяғы тік тұрып, берік тіреу табуында. Бұл, Езекиел пайғамбардың көзімен, "бір тік аяғы" бар періштелерге ұқсау үшін жасалады. Құдайға жақындық сезінетін адамдардың санасынан барлық материалдық ойларды жою қажет, өйткені періштелер таза рухани жандар. Тиферет Исраил өзінің "Боаз" атты түсіндірмесінде, Амиданың осылай аталуын, ол адамның ойын шоғырландыруға көмектеседі деп түсіндіреді. Адамның миы жаратылысынан белсенді және ойша шарлайтын болады. Амида бәрін назарға алып, біріктіреді. Талмудта айтылғандай, жануардың үстінде отырған немесе қайықта (ал қазіргі заманда ұшақта) жүрген адам, тұрудың қиындығынан назары шашырап кетпеу үшін дұғаны отырып оқи алады. Сенімсіз дереккөз: себебі – бұл блог.

Үш қадам

Әмиданы оқу алдында және одан кейін үш қадам артқа (содан соң алға) басуға қатысты түрлі дәстүрлер бар. Әмиданы оқу алдында ашкеназдықтар үш қадам артқа, сосын үш қадам алға басуға әдеттенген. Бастапқыда артқа қадам басқанда адамның назары материалдық әлемнен алыстатылады, ал алға қадам басу Патшалардың Патшасына рухани жақындауды білдіреді. Мехильта атап көрсеткендей, үш қадамның маңызы Мұсаның Синай тауында Құдайдың қасиетті орнына кірмес бұрын өтуге тиіс болған үш кедергіге негізделген. Мишна Берура тек алға қадам басу міндетті екенін, ал алдынан артқа қадам басу – кең таралған дәстүр екенін жазды. Сефардтардың арасында Әмиданы оқу алдында артқа да, алға да қадам басу әдеті жоқ. Әмидадан кейінгі соңғы дұғадан кейін үш қадам артқа басу туралы айтылымдар Ашкеназ және Сефард/Эдот ХаМизрах намаз кітаптарында кездеседі. Адам Әмидадан кейінгі соңғы дұғадан кейін үш қадам артқа басып, содан соң солға, оңға және алға иіліп: «Аспанда тыныштық орнатушы, бізге де, бүкіл Израильге де тыныштық сыйласын, әмінь делік» дейді. Көптеген адамдар хаззан Кедушаға жеткенше тұрып қалып, содан кейін үш қадам алға басады. Талмуд мұны Иерусалим ғибадатханасындағы күнделікті құрбандық шалушылардың құрбандық тақтасынан кейін артқа қарай жүруімен байланыстырады. Сондай-ақ, бұл амал мұғалімнен ізетпен артқа шегінетін шәкірттің әрекетімен салыстырылады.

Бағыну

Әмиданың төрт нүктесінде намаз оқыған адам иіліп тағзым етеді: Авот және Ходаа деген екі батаның басында және соңында. Ашкеназилердің әдет-ғұрыптары бойынша, «Бақытты болсын» деп айтқанда тізе бүгіп, «Сенсің бе?» деп айтқанда иіліп, «О, Раббым» деп айтқанда тік тұрады. (Худаның басында адам «Біз Саған шүкіршілік етеміз» деген сөздерді тізе бүкпей айта отырып, иіліп отырады.) Бұл тәртіптің себебі – «Бақытты» (барух) деген еврей сөзі «тізе» (берек) деген сөзбен байланысты, ал Псалмдар кітабында: «Жаратқан Ие бүгілгендерді түзетеді» делінген. Осы иілімдердің әрқайсысында омыртқалар артқы жағынан көрінетінше иілу керек; мұны физикалық тұрғыдан істей алмайтын адам бас иіп қана қояды. Сефардтардың әдет-ғұрыптары бойынша, Әмида кезінде тізе бүгіп намаз оқу қажет емес. Рош Хашана мен Йом Кипур күндері Әмиданың белгілі бір бөліктерін оқығанда, оның ішінде Йом Кипур Аводасында, Ашкенази еврейлері дәстүрлі түрде тізе бүгіп жерге жатып, денелерінің жоғарғы бөлігін доға тәрізді иеді, бұл мұсылманның суджуд намазына ұқсас. Ашкеназилердің әдет-ғұрыптарында осы күйде қанша уақыт тұруға қатысты әртүрлі пікірлер бар. Дор Дейм қозғалысының кейбір өкілдері күнделікті Әмида дұғасында осылай иіледі.

Шаббат

Шаббат күні Амиданың ортаңғы 13 батасы «Кедушат ха-Йом» («күннің қасиеттілігі») деп аталатын бір батамен алмастырылады, сондықтан әрбір Шаббат Амидасы жеті батадан тұрады. Кедушат ха-Йом кіріспе бөлігін қамтиды, ол сенбі күні төрт қызметтің әрқайсысы үшін өзгеше болады, сондай-ақ тұрақты қысқа қорытынды бөлігі бар: «Біздің Құдайымыз және ата-бабаларымыздың Құдайы! Біздің тынығуымызға разы бол, Өзіңнің пәрмендеріңмен бізді қасиеттендір, Өзіңнің Тораңнан үлес бер, кеңшілігіңмен тоқшылыққа жеткіз және құтқаруыңмен қуант. Шындықпен Саған қызмет ету үшін жүректерімізді тазала, Раббым, Құдайымыз, Өзіңнің қасиетті Шаббатыңа сүйіспеншілік пен инабатпен ие болсын. Атыңа құштар Исраил халқы оның үстінде демасын. Мақтаулы бол, Раббым, Сен Шаббатты қасиеттендіресің. Содан кейін қауым былай деп жалғастырады: «Әкелердің қорғаны, Өзінің сөзімен, Өзінің бұйрығымен өлгендерді қайта тірілтетін, ешкіммен теңестірілмейтін қасиетті Құдай. Ол халқына қасиетті Шаббат күнінде демалыс сыйлайды, өйткені Ол олардың демалуына ләззат алады. Біз Оның алдында құрметпен және қорқынышпен құлшылық етейміз. Біз Оның атына әр күні, баталар сияқты, үнемі шүкіршілік етеміз. Мадаққа лайық Құдай, тыныштықтың Иесі, Шаббатты қасиеттендіретін және жетінші күнді кешіретін, Шаббаттың қуанышымен толы халқына демалыс сыйлайтын, Жаратылыстың басындағы іске еске түсіретін Құдай.»

Фестивальдар

Мейрамдарда, Шаббат сияқты, аралық 13 батаның орнына "Күнді қасиеттеу" дұғасы бойынша бір бата оқылады. Дегенмен, осы батаның мәтіні Шаббаттан өзгеше. Бастапқы бөлігі барлық мерекелерде бірдей: Сен бізді барлық елдерден таңдадың, бізді сүйдің және бізге разы болдың; Сен бізді барлық тілдерден жоғары қойдың, Өзіңнің бұйрықтарыңмен қасиеттедің, бізді, Әй, біздің Патшамыз, Өзіңнің қызметіңе жеткіздің және бізден жоғары Ұлы және киелі атыңды жарияладың. Содан кейін мереке атауы мен оның ерекшелігі туралы абзацтар келеді. Егер демалыс күні мерекемен бірге келсе, мерекелік бата оқылады, бірақ Шаббатқа қатысты қосымша сөздер қосылады.

Мұсаф

Шаббат, мерекелерде (яғни, Йом Тов және Чол ХаМоэд) және Рош Ходеш күндері төртінші Амида дұғасы оқылады, ол "Мұсаф" ("қосымша") деп аталады. Шахарит және Минха Амида дұғалары сияқты, оны оқырман үнсіз және қайталап оқиды. Мұсаф Амида дұғасы, әдеттегі Амида дұғасы сияқты, алғашқы үш батамен басталады және соңғы үш батамен аяқталады. Күнделікті дұғалардағы 13 аралық батаның орнына, мерекеге қатысты бір бата қосылады. (Рош-Хашанадағы Мұсаф Амида ерекше, өйткені алғашқы және соңғы 3 батадан басқа, ортасында 3 негізгі бата болады, барлығы 9 батадан тұрады.) Тарихи тұрғыдан (қазіргі православиелік дұғаларда да) ортаңғы бата Иерусалимдегі ғибадатханада шали болған арнайы Мұсаф құрбандығына арналған, сондай-ақ үшінші ғибадатхананың салынуы және құрбандық ғибадатты қайта жаңғырту туралы тілектерді қамтиды. Көбінесе православиелік емес ағымдар Мұсаф дұғасының мәтінін өзгертеді немесе оны толығымен алып тастайды.

Нейла

Бесінші Амида (Маариф, Шахарит, Муссаф және Минхадан өзге) Йом Кипурдың соңында оқылады және қайталанады. Қоғамдық жиын осы дұғаның қайталануының барлық кезінде тұрады, оның құрамында түрлі мойындау және тілектер болады. Ашкеназдық дәстүрде, егер Йом Кипур сенбі күніне түсетін болса, бұл сенбі күні «Авину Малкейнұ» дұғасы оқылатын жалғыз уақыт.

Амиданың (хавинейн) кесіндісі

Мишна (Бракот 4:3) және Талмуд (Бракот 29а) асығыс немесе қысымда болған жағдайда Амида дұғасын қысқартылған түрінде оқуға болатынын айтады. Ол әдеттегідей алғашқы үш және соңғы үш батадан, сондай-ақ «Хавинейну» деп аталатын ортаңғы батадан тұрады – оның алғашқы сөзімен аталған.

Жаңбыр мен шөл үшін дұға ету

Израильдегі ауыл шаруашылығы үшін қысқы жаңбырдың маңыздылығына байланысты, күз және қыс мезгілінде айтылатын екі дұға жаңбыр тілегіне өзгертіледі.

Жаңбыр туралы сөз

Шмини-Ацерет пен Құтқарылу мерекелері аралығында Алланың "жаңбыр беру құдіреті" (גבורות גשמים) Амиданың (Гевурот) екінші батасында еске алынады. Бұл үшін "משיב הרוח ומוריד הגשם" ("Ол [Құдай] жел соқтырады және жаңбыр жаудырады") деген тіркес қосылады. Осы батадағы Алланың ең маңызды құдіреті – өлгендерді қайта тірілту. Жаңбыр туралы осы жерде айтылуының себебі, Алланың жаңбыр жаудыруы, қайта тірілту сияқты, Оның құдіретінің ұлы көрінісі саналады. Израильде жаңбыр жаумайтын көктем және жаз айларында жаңбыр туралы еске салынбайды. Дегенмен, Израильдің құрғақ жазында ылғалдың маңыздылығын ескере отырып, литургияның көптеген нұсқалары жылдың құрғақ жартысындағы әр Амидада "מוריד הטל", "Ол шұғынаны жаудырады" деген тіркес енгізеді. Шмини-Ацерет пен Құтқарылу күндері Амидаға өзгеріс енгізу үшін жаңбыр немесе шұғынаға арналған ерекше ұзартылған дұғалар (сәйкесінше Тефилат Гешем және Тефилат Тал) оқылады. Ашкеназ дәстүрінде екі дұға да Мұсаф Амидасының қайталануы кезінде оқырман оқиды. Сефард дәстүрі мұндай қосымшаларды тыйымдайды және оларды Мұсаф Амидасынан бұрын оқуға рұқсат береді. Бұл мерекелерде үлкен қуаныш болғандықтан және көпшілік дұғаларға қатысқандықтан, дұға тіліндегі маусымдық өзгеріс бірден және кеңінен таратылады.

Шаббат пен мерекелердің аяқталуы

Шаббат немесе Йом Тов аяқталғаннан кейін Маариф Амидасында «Атах Чонантану» («Бізге нығмет еттің») деген сөздермен басталатын абзац апта күндері Амиданың төртінші батасы – Бинаға қосылады. Бұл абзацта Құдайға қасиетті мен күнделікті аражібін ажырата алу қабілеті үшін алғыс айтылады, бұл Хавдала рәсіміндегі ұғымдарды қайталайды. Шындығында, Талмудта егер осы абзац ұмытылса, Амиданы қайталаудың қажеті жоқ екені айтылады, себебі кешірек шарап ішіп Хавдала айтылады. «Атах Чонантану» айтылғаннан кейін, қасиетті күні тыйым салынған жұмыстар рұқсат етіледі, өйткені қасиетті күннен ажырау белгіленген болады.

Өкініш білдірген он күн

Рош Хашана мен Йом Кипур арасындағы он күндік тәубе кезінде барлық Амидоттың бірінші, екінші, соңғы екінші және соңғы тілектеріне қосымша жолдар қосылады. Бұл жолдар Алланың мейірімін тілеп, Өмір кітабына жазылуын сұрайды. Көптеген қауымда шазан осы жолдарға жеткенде тоқтайды, ал қауым оның алдында оқиды. Йом Кипур күні Амиданың соңғы оқылысында дұға "бізді жазу" емес, "бізді Өмір кітабына мөрлеу" деп өзгереді. Сонымен қатар, екі тілектің аяқталу сөздері Алланың билігін осы күндері артық мойындауды көрсету үшін өзгертіледі. Үшінші тілектің аяқталу сөзі "Бақытты бол, уа, Раббым, қасиетті Алла" дегеннен "Бақытты бол, уа, Раббым, қасиетті Патша" деп ауыстырылады. Апта ішінде он бірінші тілектің аяқталу сөзі "Әділет пен сотты жақсы көретін Патша, уа, Раббым, Сен жарылқадың" дегеннен "Әділет пен соттың Патшасы, уа, Раббым, Сен жарылқадың" деп ауыстырылады. Көптеген ашкеназдық қауымдастықтарда соңғы тілекті "Тыныштық сыйлайтын, уа, Раббым, Сен жарылқадың" деп аяқтауға дәстүр бар.

Ораза күндері

Амидаға ораза күндері мейірімділік тілейтін арнайы дұғалар қосылады. Шөмея Тефилланың батасына қолтаңбасы жоқ Анейну мәтінін оқылуына қатысты үш дәстүр бар: Йемендік дәстүр бойынша (Гаонимнің дәстүріне негізделген), ол оразаның Шахарит және Минхасында, сондай-ақ оразаға дейін түнгі Мааривте оқылады. Сефардтық дәстүрде ол Шахарит және Минхада оқылады; ал Тиша Бав күні, егер ораза түнде басталатын болса, онда Мааривте де оқылады (Тиша Бавқа қатысты бұл бұрынғы дәстүрмен бірдей). Ашкеназдық дәстүрде ол жеке адамдар тек Минхада оқиды. Барлық дәстүрлерде, хаззан Геулах батасынан кейін Анейнуды қосымша бата ретінде қосады, ол Шахарит және Минхада алғашқы сөзі "Анейну" ("Бізге жауап бер") арқылы белгілі. Бата "Бізді құтқара гөр, Раббым!" деген сөздермен аяқталады. Сонымен қатар, бастапқы дәстүр бойынша, Селихот хаззанның қайталаған дұғасы кезінде кешірім тілеу батасының ортасында оқылады. Минхада, Минхада "Шалом Рав" нұсқасын оқитын Ашкеназдық қауымдар Мааривте "Шим Шал" батасын оқиды. Хаззан Шахариттегідей Шаломға дейін діни бата айтады, ал әдеттегі апта күндері Минхада діни бата оқылмайды; Коханимдер күнделікті Біркат Коханимді оқитын қауымдарда бұл қазір де оқылады, әсіресе егер Минха күннің соңында оқылса. Тиша Б'Ав күні Минхада, Ашкеназдықтар Иерусалимдегі ғибадатхананың қайғылы жағдайы туралы айта отырып, Биньян Йерушалайим батасының соңына "Нахем" ("Жыбата гөр") сөзімен басталатын дұға қосады. Батаның соңғы аяты да "Сионды жұбататын және Иерусалимді қайта құратын, Раббым, Сен мақтаулысың!" деп толықтырылады. Басқа дәстүрлерде бұл Тиша Б'Автың барлық Амидаларында оқылады немесе мүлдем оқылмайды.

Жалала ВеЯво

Холь ХаМоед пен Рош Ходеш күндері Авода батасына "Яалех Вейаво" ("Еске алуымыз көтеріліп, көрінсін") дұғасы қосылады. Яалех Вейаво мерекелік Амида дұғасының Кедушат ХаЙом батасында және Биркат ХаМазонда да оқылады. Дұғаның бір бөлігі күннің мерекесіне қарай өзгеріп отырады, осы мереке аталынып айтылады. Көбінесе, бірінші жол дауыстап оқылады, сонда басқалар да өзгеріс туралы еске алады.

Аль Ханисим

Ханука мен Пуримде апта күндері Амидот оқылады, бірақ Ходаа дұғасына арнайы абзац қосылады. Әр мерекеге арналған абзац сол мерекенің тарихи негіздерін баяндайды, құтқаруы үшін Құдайға алғыс айтады. Екі абзацтың да басында: "Біз Сенің кереметтерің үшін (Әл Ханисим), құтқаруларың үшін, қуатты істерің үшін және сенімді сақтауың үшін, сондай-ақ ежелгі заманда ата-бабаларымыз үшін өткізген соғыстарың үшін шүкіршілік етеміз" деп басталады.

Қазіргі заманғы өзгерістер

Амида мәтінін 18 ғасырда хасидтер қозғалысы өзгертті. Олар Ашкеназ литургиясын 16 ғасырдағы кабалист Исаак Лурияның үкімдеріне сәйкес келтіруге тырысты, ол еврей діни ортасында «Ха’АРИ» («Ари») деп белгілі болды. Ари өзінің Кабала туралы түсінігіне сәйкес Сефар мәтінінен бейімделген мәтінді жасады, ал хасидтер Нұсах Ашкеназды оның үкімдеріне сәйкес келтірді, нәтижесінде Нұсах Сефар пайда болды. Сионистер Израиль мемлекетін жариялағаннан кейін, кейбір православие ғалымдары Иерусалимнің қирауына арналған арнайы «Нахем» («Жындастыру») дұғасына өзгерістер енгізуді ұсынды. Консервативті және реформалық иудаизм мәтінді әртүрлі деңгейде өзгертіп, оны қазіргі заманның қажеттіліктері мен сезімталдығына сәйкес келтірді. Консервативті иудаизм Амиданың оқылуы тиіс дәстүрлі уақыт пен кезеңдерді сақтайды, бірақ Торада сипатталған және бұйырылған құрбандықтарды қалпына келтіру туралы нақты тілектерді жояды. Реконструкционист және реформалық иудаизм, ежелгі құрбандықтардың ритмі қазіргі еврей дұғасын басқармауы керек деген көзқарастарына сәйкес, көбінесе Муссаф сияқты Амида дұғаларының кейбірін, уақыттық талаптарды және ғибадатхана мен оның құрбандықтарына сілтемелерді алып тастайды. Реформалық иудаизм алғашқы батаны өзгертіп, дәстүрлі түрде «Аталарымыздың Құдайы, Ыбырайымның Құдайы, Ысқақтың Құдайы және Яқуптың Құдайы» деген сөз тіркесін қолданады. Реформа сидурының жаңа басылымдарында «авотейну ви’имотейну» («біздің аталарымыз бен аналарымыз») деп нақты айтылған, ал реформа және кейбір консервативті қауымдар екінші дұғаны «Ыбырайымның Құдайы, Ысқақтың Құдайы және Яқуптың Құдайы; Сараның Құдайы, Ривканың Құдайы, Леяның Құдайы және Рахилдің Құдайы» деп өзгертеді. Жаңа реформалық дұға кітабы «Мишкан Тфила» Лея мен Рахилдің есімдерін ауыстырады. Кейбір феминист еврейлер Била және Зилпаның есімдерін қосады, өйткені олар Израильдің төрт тайпасының аналары болды. Иудаизмнің либералды тармақтары ашылу батасына қосымша өзгерістер енгізеді. Реформалық иудаизмде «умеиви го’эль» («және құтқарушы әкеледі») деген сөз тіркесі «умеиви ге’ула» («құтқару әкеледі») деп өзгертіліп, жеке мессияның орнына Мессиандық дәуір пайда болды. «М’хае хаметим» («өлгендерді тірілтеді») деген сөз тіркесі реформа және реконструкционист сидурларында тиісінше «м’хае хаколь» («барлығына өмір сыйлайды») және «м’хае кол хай» («барлық тіршілікке өмір сыйлайды») деген сөздермен ауыстырылды. Бұл – Құдай өлгендерді қайта тірілтеді деген дәстүрлі сенімнен бас тартуды білдіреді. 17-ші дұға (Авода) Құдайдан ғибадатхананың қызметін қалпына келтіруді, үшінші ғибадатхананы салуды және құрбандыққа табынуды қалпына келтіруді сұрайды. Соңғы ой жүгірту ғибадатханадағы ғибадатхананың қалпына келтірілуі үшін қосымша дұғамен аяқталады. Консервативті иудаизмнің сидурында екі дұға да өзгертілген, сондықтан олар ғибадатхананың қалпына келтірілуін сұраса да, құрбандықтарды қайта бастау туралы нақты тілектерді жояды. (Кейбір консервативті қауымдар ғибадатхана үшін ақырғы тыныш дұғаны толығымен алып тастайды.) Реформалық сидур бұл дұғаны ғибадатхана қызметіне қатысты барлық сілтемелерді алып тастап, ғибадатхананы қалпына келтіру туралы өтінішті: «Сені шақыратындардың бәріне жақын Құдай, құлдарыңа жүз бұр және бізге мейірімді бол; бізге рухыңды төкші» деп ауыстырады. Көптеген реформалық қауымдар жиі Сим Шалом немесе Шалом Рав дұғаларымен аяқтайды. Осы дұғалардың бірі оқылғаннан кейін, көптеген қауымдар Ми Шебейрахтың (әдетте Дебби Фридман танымал еткен нұсқасы) әртүрлі нұсқасына кіріседі, бұл салт бойынша емделу дұғасы, содан кейін үнсіз дұға, содан кейін қызмет қайта басталады. Консервативті иудаизм Муссаф Амиданың рөліне байланысты екіге бөлінеді. Дәстүрлі консервативті қауымдар православиелік қызметтегі Муссаф дұғасына ұқсас дұға оқиды, бірақ олар ғибадатхана құрбандықтарына тек өткен уақытта ғана сілтеме жасайды және құрбандықтарды қалпына келтіру үшін дұғаны қамтымайды. Консервативті қауымдардың либералды қауымдары ғибадатхана құрбандықтарына қатысты сөздерді мүлдем жояды. Реконструкционист және реформалық қауымдар, әдетте, Муссаф Амидаға мүлдем қатыспайды; егер олар осылай істесе, олар ғибадатханаға табынудың барлық сілтемелерін алып тастайды.

Ертедегі христиан шіркеуінің ішінде

Жаңа Келісімді зерттеуші Пол Барнетт оны бірінші батаның (Авот) өңделген түрі деп анықтады. Мартин Хенгель өзінің «Христиандыққа дейінгі Павел» кітабында бұл туралы айта келе, Саул/Павел христиан дініне өткенге дейін Иерусалимдегі грек синагогаларында мұғалім болғандығын дәлелдейді.