Кіріспе

Бабсон тапсырмасы (немесе жай ғана Бабсон) – мына қасиеттері бар шахматтық есеп: Ақ түстің тек бір ғана, немесе бірінші жүргісі бар, ол белгіленген жүргілер санында шахматты мәжбүрлейді. Қараның қорғанысына белгілі бір піяданы патшайымға, мұнараға, слонға немесе жылқыға айналдыру кіреді. (Қараның басқа да қорғаныстары болуы мүмкін.) Егер қаралар піяданы айналдырса, ақтардың белгіленген жүргілер санындағы мәжбүрлі шахматқа жетуінің жалғыз жолы – қаралар айналдырған сол фигураға піяданы айналдыру. Осы тапсырманың аты атауын алған адам, алғаш рет 1884 жылы осы есепті ойлап тапқан. Бабсонның қанағаттанарлық тапсырмасын құру шахматтық композициядағы ең үлкен сынақтардың бірі саналады. Шамамен бір ғасыр бойы мұндай тапсырманың болуы мүмкін екені белгісіз болды. Бабсон тапсырмасы – Allumwandlung-тың ерекше түрі, шахматтық есеп, оның шешімі төрт түрлі фигураның әрқайсысына айналуды қамтиды. Бабсон өз тапсырмасын жасаған кезде осындай есептер бұрыннан белгілі болған.

Бабсон тапсырмасының бастамашылары

Вольфганг Паулидің 1912 жылғы бұл мәселесі, белгілі бір деңгейде, үштен төрт бөлігі Бабсон есебі: Қараның үш қанатын Ақ теңестіреді. Шешімі 1. b3, одан кейін мынадай нұсқалар бар:

Дегенмен, бұл толық Бабсон есебі емес, себебі 1 a1=B 2. f8=B дұрыс келмейді; Ақ оның орнына 2. f8=Q ойнауы керек, ал одан кейінгі ойын жоғарыдағыдай.

Бабсонның серігі

Бабсонның ең алғашқы тапсырмаларының бәрі өзін-өзі мат түрінде, онда ақ, бірінші жүріс жасағанда, қараның қарсылығына қарамастан, қараға шахматты қоюға мәжбүрлеуі керек, бұл белгілі бір жүріс санының ішінде орындалуы тиіс. 1914 жылы Бабсон өзі осындай мәселені жариялады, онда үш түрлі ақ пешкалар бірдей түрленуге қатысты. Генри Вальд Беттманн барлық түрленулерге бір қара және бір ақ пешканың қатысқан алғашқы мәселені құрастырды және 1925-26 жылғы Бабсон тапсырмалар турнирінде 1-ші орынды жеңіп алды. Беттманн мәселесіндегі шешім 1. a8=B, содан кейін ойын былай жалғасады: Кейіннен басқа композиторлар да осыған ұқсас мәселелер құрастырды.

Тұлғалық бабсон

Бабсонның тапсырмасын тікелей мат түрінде құрастыру (ақтар бірінші жүреді және қараларға кез келген қорғанысқа қарсы белгіленген ходтар санында мат қоюы керек) өте қиын деп есептелді, сондықтан 1960 жылға дейін оған көп күш жұмсалмады. Пьер Друмар бұл мәселені зерттеуді бастағаннан кейін, ол келесі жиырма жылдай осымен айналысты. Ол Бабсон тапсырмасын құрастырды, онда ат түнгі атпен алмастырылды (бұғатталмаған шаршыларда бір бағытта кез келген сан ат ходымен жүреді), бірақ оны қалыпты фигураларды қолдана отырып жасау қиын болды: аттың шектеулі радиусының салдарынан, тақтаның екінші жағындағы қараның атты билеп алуына жауап ретінде ақтардың атты билеп алуын негіздеу қиын. 1980 жылы Друмар қалыпты фигураларды қолдана отырып сәтті құрастырды, бірақ нәтиже өте қанағаттандырмас болды, тіпті Друмардың өзі де осылай ойлады. Бұл бес ходтағы мат (алғаш рет «Мемориал Сенека», 1980 ж. жарияланды). Бастапқы ход 1. Rf2, содан кейін қаралардың b1-дегі фигураны алуына ақтар g8-дегі фигураны алумен жауап береді. Шахмат мәселелерінде тиімділік үлкен артықшылық саналады, бірақ Друмардың әрекеті тиімсіз: тақтада 30-дан астам фигура бар. Бастапқы позицияда алты биленген фигура бар (шахмат мәселелерінде тіпті бір биленген фигура да «алдау» саналады), бұл жағдайда заңсыз: ақ f-пешкаларының бірі фигураны алуы керек, ал ақ және қара b және c-пешкалары екеуі де екі рет фигура алуы керек, яғни барлығы үш рет, бірақ тақтада тек екі фигура жетіспейді. Барлық кемшіліктеріне қарамастан, бұл Бабсонның толыққанды алғашқы тапсырмасы. 1982 жылы, бұл мәселені құрастырғаннан кейін екі жыл өткен соң, Друмар бас тартты, Бабсон тапсырмасы ешқашан қанағаттанарлықтай шешілмейтінін айтты. Келесі жылы Леонид Ярош, сол уақытқа дейін мәселе құрастырушы ретінде танылмаған қазандық футбол жаттықтырушысы, Друмардың мәселесінен әлдеқайда жақсы Бабсон тапсырмасын ұсынды: позиция заңды, Друмардың мәселесінен әлдеқайда қарапайым және тақтада биленген фигуралар жоқ. 1983 жылдың наурыз айында танымал орыс шахмат журналы «Шахматы в СССР»-де алғаш рет жарияланған бұл мәселе Бабсон тапсырмасының алғашқы қанағаттанарлық шешімі деп есептеледі. Друмардың өзі мәселені жоғары бағалады. Бастапқы ход 1. Rxh4, ал негізгі ходтар: Дегенмен, Яроштың мәселесінде кішкентай кемшілік бар: бастапқы ход фигураны алу болып табылады, бұл мәселелерде көбінесе жақтырмас нәрсе. Сонымен қатар, алғаш рет ұсынылғанда h4 шаршысындағы қара фигура пешка болды, бірақ компьютер 1. axb8=N hxg3+ 2. Kh3 Bxb8 3. Qxc2 және келесі ходта мат қоюға болатын қосымша шешімді тапты. Ярош содан кейін сол шаршыға атты қойды; енді 1. axb8=N 1 Nf3+ 2. Bxf3 Bxb8 3. Qxc2 Bxg3+ және ақтардың мүмкіндігі жоқ. Дегенмен, голланд автор Тим Краббе бұл нұсқаны кеңестік «64» басылымында көрген кезде, Бабсон тапсырмасының біреуі ақыры шешілгенін түсіну оған «жаңалықты ашып, «Өмірдің мақсаты табылды» деген тақырыпты көргендей әсер еткенін» жазды. Ярош мәселені жетілдіруді жалғастырды және 1983 жылдың тамызында «Шахматы в СССР» журналында жарияланған, фигураны алмастырмайтын бастапқы ходы бар жетілдірілген нұсқасын жасады. Көптеген шахмат мәселелерін құрастырушылар, соның ішінде Тим Краббе, бұл мәселені ең ұлы мәселелердің бірі деп санайды. Бұл да төрт ходтағы мат. Мұндағы бастапқы ход фигураны алмастырмайды және тақырыптық (яғни, шешімнің қалған бөлігімен логикалық байланысты): 1. a7. Ходтардың көп бөлігі түпнұсқадағыдай: Ярош 1983 және 1986 жылдары Бабсонның мүлдем басқа тапсырмаларын құрастырды. Кейіннен басқа авторлар да бірнеше Бабсон тапсырмаларын құрастырды, оның ішінде 1985 жылы Друмардың мәселесі де бар. Бұл Бабсонның шешімі 1. fxg8Q dxe2 2. Nxe3 e1Q/R/B/N 3. gxf8Q/R/B/N және енді барлық ходтарда екі ходта мат қойылады.

Циклдық Бабсон

Циклдік Бабсонда қараның аксымен теңестірілуі емес, олар циклдік түрде байланысты: мысалы, қара патшайымға көтерілсе, аққа епископқа көтерілуі керек, қара епископқа көтерілсе, аққа мұнараға көтерілуі керек, қара мұнараға көтерілсе, аққа жылқыға көтерілуі керек, ал қара жылқыға көтерілсе, аққа патшайымға көтерілуі керек. 2003 жылдың тамыз айындағы Die Schwalbe атты неміс журналында оң жақтағы проблема, Питер Хоффманның төрт жүйекті маты жарияланды. Хоффман бұған дейін бірқатар дәстүрлі тікелей Бабсондарды жариялаған, бірақ бұл бірінші циклдік Бабсон болғандықтан маңызды. Алайда, Драмэрдің алғашқы Бабсон тапсырмасындай, бұл мәселеде жоғарылатылған фигуралар қолданылады және ол ұстап алу кілтіне ие. Кілт - 1. Nxe6, 2. hxg8=Q және 3. Qf7#. Тематикалық қорғаныстар:

1 d1=Q 2. hxg8=B (2. hxg8=Q? Qd7+ 3. Bxd7 – тұйықталу; 2. hxg8=N+? Kxe6 және мат жоқ), 3. c4+ Q қозғалысын қауіптендіреді 4. BxQ#
2 Qd7+ 3. Bxd7 Kxg6 4. Rxh6#
2 Qxc1 3. Rxg5 (қауіп: 4. Rf5#) hxg5 4. Qh8#
1 d1=B 2. hxg8=R (2. hxg8=Q? тұйықталу; 2. hxg8=N+? Kxe6 және мат жоқ) Kxe6 3. Rd8 3. Kf6 Rd6#
1 d1=R 2. hxg8=N (2. hxg8=Q? Rd4+ 3. c4 тұйықталу) Kxe6 3. Qxe2+ K қозғалысы 4. Qe5#
1 d1=N 2. hxg8=Q (2. hxg8=N+? Kxe6 3. Qxe2+ Ne3! және мат жоқ) Nxb2+ 3. Kb5 (Bxb2) және 4. Qf7#

Сонымен қатар, бірқатар қосымша бағыттар бар. 2005 жылдың қыркүйек айындағы Schach (Zeitschrift) журналында бастапқы позицияда жоғарылатылған фигуралары жоқ алғашқы циклдік Бабсон жарияланды. Бұл да композитор Петер Хоффманның туындысы. Кілт - 1. Nxb6. Тематикалық қорғаныстар:

1 d1=Q 2. exf8=B (2. exf8=Q? Qd4+ 3. Bxd4 – тұйықталу; 2. exf8=N+? Kd6 3. Be5+ Kc5 және мат жоқ)
2 Qd4+ 3. exd4 Kxf6 4. d5#
1 d1=B 2. exf8=R (2. exf8=Q? тұйықталу; 2. exf8=N+? Kd6 3. Be5+ Kc5 және мат жоқ)
2 Kd6 3. Qd2+ қараның кез келген қозғалысынан кейін мат
1 d1=R 2. exf8=N+ (2. exf8=Q? Rd4+ 3. Bxd4 – тұйықталу; 2. exf8=B? Rd7 3. c8=Q(B) тұйықталу)
2 Kd6 3. Be5+ Kc5 4. Qxc2#
1 d1=N 2. exf8=Q (2. exf8=N+? Kd6 3. Be5+ Kc5 және мат жоқ)
2 Nxc3+ 3. Kxa5 Ne4 4. c8=Q#