Кіріспе
Ағылшын қысқа әңгімелер жазушысы және романист Ричмал Кромптон Ламбурн (15 қараша 1890 – 11 қаңтар 1969) – ағылшынның көпке танымал жазушысы, ең әйгілі туындылары – "Жақсы Уильям" кітаптарының сериясы, әзіл-қалжыңға толы қысқа әңгімелер, сондай-ақ ересектерге арналған көркем әдебиеттері.
Richmal Crompton Lamburn (15 November 1890 – 11 January 1969) was a popular English writer, best known for her Just William series of books, humorous short stories, and to a lesser extent adult fiction books.
Өмір
Ричмал Кромптон Ламбурн Ланкаширдің Бьюри қаласында дүниеге келді. Оның әкесі, Эдвард Джон Сеуэлл Ламбурн, Бьюри грамматикалық мектебінде классика пәнін оқытқан, ал анасы Клара (қызметтес аты Кромптон) болды. Оның ағасы, Джон Баттерсби Кромптон Ламбурн да жазушы болды және ол "Бұрынғы патшалық" (1931) атты фантастикалық романымен Джон Ламбурн есімімен танылды. Ричмал Кромптон бастапқыда Ланкаширдің Уоррингтонда орналасқан, дін қызметкерлерінің қыздарына арналған Сент-Эльфин интернат мектебінде білім алды. Кейін 1904 жылы мектеппен бірге Дербиширдің Матлок қаласына жақын Дарли-Дейлдегі жаңа орынға көшті. Мектеп мұғалімі болу мақсатын ілгерілету үшін, ол Лондон университетінің бөлігі – Royal Holloway колледжінде стипендия жеңіп алды. Кромптон 1914 жылы классика мамандығы бойынша II сыныпты бітірген бакалавр дәрежесін алды. Ол әйелдердің сайлау құқығы үшін күресте белсенділік танытты. 1914 жылы ол Сент-Эльфинге классика пәнінің мұғалімі ретінде оралды, ал кейін 27 жасында Лондонның оңтүстік-шығысындағы Бромлидегі орта мектепке ауысты, онда жазумен кәсіби түрде айналыса бастады. Кадоган оның екі мектепте де жақсы және жауапкершілігі жоғары мұғалім болғанын көрсетеді. 1923 жылы полиомиелитке шалдыққаннан кейін оң аяғының қызметінен айырылды. Ол мұғалімдік қызметін тастап, толық уақыт жазуға кірісті. Ол ешқашан үйленбеді және балалары болған жоқ; ол інісінің және туған сіңлісінің қызы болды. Оның Уильям туралы әңгімелері және басқа әдебиеттері үлкен жетістікке жетті. Оқытудан зейнеткерлікке шыққаннан кейін үш жыл өткен соң Кромптон өзіне және анасы Клараға Бромли Комонға (The Glebe) үй салып беруге мүмкіндік алды. Кромптон 1969 жылы 78 жасында Фарнборо ауруханасында жүрек талмасынан қайтыс болды. Кромптон өзінің барлық кітаптарының авторлық құқығын немере қызы, Кент қаласының Челсфилд ауданында тұратын миссис Ричмал К. Л. Эшбиге, 57 623 фунт стерлингпен бірге қалдырды.
Жұмыс
Кромптонның ең танымал кітаптары – «Вильям» әңгімелері, онда 11 жасар тәлкек мектеп оқушысы және оның «Заңнан тыс адамдар» деп аталатын достары туралы айтылады. Уильям туралы жарық көрген алғашқы әңгімесі – 1919 жылы «Home Magazine» журналында жарияланған «Күріш қамырынан жасалған пудинг». (Ол 1917 жылы «Заңсыздар» романын жазған, бірақ ол кейін ғана жарық көрді.) 1922 жылы «Жәй ғана Вильям» атты алғашқы жинағы жарық көрді. Өмірі бойы тағы 38 Вильям кітабын жазды. Соңғысы, «Заңсыз Вильям», 1970 жылы қайтыс болғаннан кейін жарық көрді. Вильям кітаптары тек Ұлыбританияда 12 миллионнан астам данаға сатылды. Олар фильмдерге, сахналық қойылымдарға, көптеген радио және теледидар сериалдарына бейімделді. Томас Генри салған суреттер олардың табысына үлкен үлес қосты. Кромптон өзінің нағыз жұмысын ересектерге арналған көркем әдебиет жазу деп есептеді. «Ішкі бөлме» (1923) романынан бастап ол ересектерге арналған 41 роман жазды және тоғыз әңгіме жинағын жариялады. Олардың көбінесе назары Отандық округтердегі ауыл өміріне аударылған. Бұл романдар «Вильям» кітаптары сияқты тапқырлыққа толы болғанымен, сезімталдықтан мүлдем уақ болғанымен, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін мұндай әдебиетке деген қызығушылық азайды. Тіпті Вильям да бастапқыда ересектер аудиториясы үшін жаратылған, өйткені ол «Жәй ғана Вильямды» тез жасалған туынды деп санады. Ол оның табысына қуанды, бірақ басқа романдары мен әңгімелері де осы деңгейде танылмағанына көңілі толмады. Оның алғашқы жарияланған әңгімесі 1918 жылы «The Girl's Own Paper» журналында жарық көрді, ол Вильямның кейінгері болған Томас есімді кішкентай ұл туралы. Кромптон Вильямды басқа аудиторияға бейімдеуге бірнеше рет тырысты. «Джимми» (1949) кішкентай балаларға, ал «Энтер – Патрисия» (1927) қыздарға арналған. Кромптон тағы екі «Джимми» кітабын жазды, бірақ «Патрисияны» жазбады, екеуі де Вильямдай сәтті болмады. Кромптон басты кейіпкер Вильямның шығу тегін ешқашан ашқан жоқ; түрлі пікірлер бар. Актер Джон Тидтің айтуынша, оның отбасы Кромптонның көршісінде тұрған, Вильямның прототипі Кромптонның жүрегінен орын алған немере інісі Томми болған: Мен Мисс Ричмал Кромптон Ламбурнды бала кезімде жақсы білдім. Ол анасымен бірге Бромли Комонның Чери Орчард көшесінде тыныш өмір сүрді. Біздің отбасымыз көрші үйден тұрдық. Ол кезде бұл шағын ауылдық елді мекен болатын. Ламбурн мырза әдемі, қарапайым жас әйел еді және мен оның жас немере інісі Томмимен ойнайтынмын. Ол түрлі ойын-тәлкектерге баратын және біздің барлығымыз оны Вильямның шабыт көзі деп есептедік. Полиомиелитке шалдыққан ол қатты мүгедек болып, коляскаға отыруға мәжбүр болды. Оның қимыл-қозғалысы шектеулі болғандықтан, ол өзінің айналасындағы көптеген сипатталған ерекшеліктерді, мысалы, табиғаты бұзылмаған орманды, кең өзендерді және 1920 жылдары өте қарқынды болған Биггин Хилл әуежайын бейнеледі. Кромптонның көркем шығармалары отбасылық және әлеуметтік өмірге ден қояды, жеке тұлғаларға олардың салған шектеулерін көрсетеді, сонымен қатар оларды қалыптастырады. Бұл оның балаларды қоғамның жолдарына таңырқап қарап тұрған байқаушылар ретінде бейнелегенінен жақсы көрінеді. Дегенмен, балалар, әсіресе Вильям және оның «Заңнан тыс адамдары», көбінесе жеңіске жетеді. Вильям кітаптары он алты немесе он жеті тілге аударылған.
As a boy I knew Miss Richmal Crompton Lamburn well. She lived quietly with her mother in Cherry Orchard Road, Bromley Common. My family lived next door. In those days it was a small rural village. Miss Lamburn was a delightful unassuming young woman and I used to play with her young nephew Tommy. He used to get up to all sorts of tricks and he was always presumed to be the inspiration for William by all of us. Having contracted polio she was severely crippled and confined to a wheelchair. Owing to her restricted movements she took her setting from her immediate surroundings which contained many of the features described, such as unspoilt woods and wide streams and Biggin Hill Aerodrome, very active in the Twenties. Crompton's fiction centres around family and social life, dwelling on the constraints that they place on individuals while also nurturing them. This is best seen in her depiction of children as puzzled onlookers of society's ways. Nevertheless, the children, particularly William and his Outlaws, almost always emerge triumphant. The William books have been translated into sixteen or seventeen languages.
Жарияланған еңбектер тізімі
Жарнамалардың жариялану күндері Ұлыбритания үшін көрсетілген.
Басқа да әңгімелері
Жарты сағат. Аделаида бақылаушысы, 1922 жылғы 23 желтоқсан.
Мұра
Ричмал Кромптонның мұрағаттары Лондонның Роемптон университетінде және оның отбасы мүшелерінің кейбірі тұрған Питсеадағы Уат Тайлер ауылдық саябағында сақталады. Бромлидегі паб оның құрметіне аталған және онда «Уильям» сериясынан суреттер мен мәтіндері орналасқан. Нил Гейман мен Терри Пратчеттің «Жақсы белгілер» романы мен телесериалы «Жүсті Уильямнан» шабыттанды, онда Антихрист Уильямның орнына, ал оның тобы («Олар») «Заңсыздықтардың» орнына келді. Романның бастапқы жұмыс атауы «Антихрист Уильям» болған. Пратчеттің тағы бір туындысы – Джонни Максвелл сериясы да «Жүсті Уильямнан» шабыт алды, Пратчеттің айтуынша, ол 1990-жылдардағы «Жүсті Уильям» қалай болар екен деген идеяға негізделген.