Азриэль Хильдесхаймер: Германиялық еврей дін қызметкері және жаңашыл ғалым

Кіріспе

Неміс православие раввині (1820–1899)

Азриел Хилдесхаймер (сонымен қатар Эсриэль және Израиль; 11 мамыр 1820 – 12 шілде 1899) – неміс раввині және православие иудаизмінің қайраткері. Ол Германиядағы православие иудаизмін жаңғыртушы және қазіргі православие иудаизмінің негізін салушы ретінде танылады.

Өмірбаян

Хилдесхаймер Пруссия Корольдігінің Саксония провинциясындағы Хальберштадт қаласында дүниеге келген. Ол Хановер қаласының жанында орналасқан Хановер электоратының Хильдесхайм қаласының тумасы, раввин Лёб Гли Хилдесхаймердің ұлы. Ол Хальберштадттағы Хашарат Цви мектебінде оқыды, ал он жеті жасынан бастап Альтонадағы раввин Якоб Эттлингердің иешивасында білім алды; чахам Исаак Бернейс оның ұстаздарының бірі және уағыз айтудағы үлгісі болды. Иешивада оқыған кезінде Хилдесхаймер классикалық тілдерді де зерттеді. 1840 жылы Хальберштадтқа оралып, мемлекеттік Корольдік дом гимназиясында диплом алып, Берлин университетіне түсті; ол гегельшіл мектептің көрнекті өкілі болды. Ол семит тілдері мен математиканы оқыды, сондай-ақ Талмудты оқуын жалғастырды. 1842 жылы ол Галле-на-Сале қаласына барып, 1844 жылы Вильгельм Гесениус пен Эмиль Рёдигердің жетекшілігімен Галле-Виттенберг университетінен докторлық диссертациясын қорғады (Ueber die rechte Art der Bibelinterpretation, ағылшын тілінде: Киелі кітапты дұрыс түсіндіру туралы). Содан кейін ол Хальберштадтқа оралып, Генриетта Хиршке үйленді, оның қалыңы оларды қаржылық тұрғыдан тәуелсіз етті. 1851 жылы ол Венгрияның (қазір Австрияда орналасқан) Айзенштадт (Кис Мартон) қаласының раввині болды; ол Сибенгемейнден немесе Шева Кехилоттың орталық қаласы еді. Оның алғашқы маңызды ісі – дұрыс неміс тілінде оқытылатын және діни емес, сондай-ақ еврей пәндерін оқытуда қазіргі педагогикалық принциптерді қабылдаған шіркеу мектебін құру болды. Хилдесхаймер бастапқыда бастауыш мектепте шектеулі секулярлық білімді енгізді; үлкен оқушылар да секулярлық білім алды, бірақ математика және гемараны түсінуді арттыратын басқа пәндерге басымдық берілді. Содан кейін Хилдесхаймер иешива құрды. Бұл иешива ерекше болды, өйткені ол студенттерді қабылдау алдында маңызды секулярлық білімге ие болуын талап ететін жалғыз ортодоксалдық мекеме еді. Сондай-ақ, оқу бағдарламасында Танахты және еврей тілін зерттеуге уақыт бөлінді. Осы тәсілге қарамастан, бірнеше жыл ішінде иешива көптеген оқушыларды тартты. 1851 жылы алты студентпен бастаған семинарияда 1868 жылы 128 студент оқыды, оның ішінде АҚШ-тан келген біреуі де болды. Оның ұлы, де, онда профессор болды. 1869 жылы Берлиндегі ортодоксалдық азаматтарға бөлек ортодоксалдық синагога қауымын құруға үкімет рұқсат берді, ол Israelitische Synagogen Gemeinde Adass Jisroel zu Berlin (1869 жылдан 1939 жылға дейін, және 1989 жылдан бері қайтадан жұмыс істеп келеді) деп аталды, сол кезде ол шамамен 200 отбасыдан тұрды. Олар 1867 жылы Берлиндегі еврей қауымы тағайындаған раввин Иосиф Аубқа қанағаттанбады (1869 жылға дейін Берлиндегі жалғыз еврей қауымы). Адасс Жисруэль Хилдесхаймерді «ортодоксалдық раввин» ретінде таңдады. Ол мұнда да діни мектеп пен иешива (Берлиндегі ортодоксалдық еврейлерге арналған Раббинер семинары 1873–1880, содан кейін атауы Rabbiner Seminar zu Berlin деп қысқартылды, ол Хилдесхаймер Раббиникалық семинариясы ретінде белгілі болды) құрды, ол дереу отыз бұрынғы оқушыны тартты. Осылайша, Хилдесхаймер Адасс Йисруэль қауымының нағыз зиялы негізін қалаушы және жетекшісі болды. Майнц қаласындағы (Маенс) «Исраилит» газетінің редакторы Мейер Леманның көмегімен Хилдесхаймер реформашыл яһудилікке қарсы күресте «бар күшін жұмсады». 1861 жылы ол Гейгерді сынға алып, Абрахам Гейгерге қарсы шықты, Гейгердің «Ди Гейгердің брошюралары қажет және еврейлердің ғибадат етуін реформалаудың өлшемдері» (Исраил Хилдесхаймер, Майенс: Verlag der Le Roux'schen Hofbuchhandlung, 1861) атты еңбегін сынады. (Шындығында, 1847 жылы Магдебург округінің қауымдастықтарының өкілі ретінде ол Людвиг Филиппсонның реформаға қатысты әрекеттеріне қарсылық көрсеткен). Хилдесхаймер «тұрмысы қарапайым және батыл» болды; оның жұмысқа қабілеті ерекше болды; ал Талмудта алған терең білімі «әдістемелік басқару қабілетімен үйлесім тапқан». Ол қаржылық жағынан тәуелсіз болды және раввиндік қызметі үшін ешқашан ақы алмады. Ол өзінің қауымымен байланысты қайырымдылық шараларымен айналысты, сонымен қатар «Германия, Австрия, Ресей және тіпті Абсиния мен Парсыдағы яһудилерге көмектесуде ешқандай еңбек оған тым ауыр болған жоқ», сондықтан ол «халықаралық шноррер» деп аталды. Хилдесхаймер Палестинадағы яһудилердің әл-ауқатына да ерекше көңіл бөлді. 1860 жылы Палестинаның миссионерлік қоғамы үйсіз қалған яһудилерге жетпіс тегін баспана бергенде, Хилдесхаймердің өзі Иерусалимде яһудилер паломниктері мен кедейлерге арналған тегін үйлер салдырды. Хилдесхаймер 1899 жылдың 12 шілдесінде Берлинде қайтыс болды. Оның қабірі Берлин Вайссензеедегі Адасс Жисруэль синагогасының зиратында сақталған. Израильде Азриэль поселкесі оның құрметіне аталған, сондай-ақ Иерусалим және Тель-Авив қалаларындағы көшелер де оның есімімен аталады.

Hildesheimer was born in Halberstadt, Province of Saxony, Kingdom of Prussia, the son of Rabbi Löb Glee Hildesheimer, a native of Hildesheim, Electorate of Hanover, a city near Hanover. He attended the Hasharat Zvi school in Halberstadt, and, from age seventeen, the Yeshiva of Rabbi Jacob Ettlinger in Altona; chacham Isaac Bernays was one of his teachers and his model as a preacher. While studying in yeshiva Hildesheimer also studied classical languages. In 1840 he returned to Halberstadt, took his diploma at the public Königliches Dom Gymnasium, and entered the University of Berlin; he became a disciple of the dominant Hegelian school. He studied Semitic languages and mathematics, and continued his study in Talmud. In 1842 he went to Halle upon Saale where he earned his doctorate from the University of Halle Wittenberg in 1844 under Wilhelm Gesenius and Emil Rödiger (Ueber die rechte Art der Bibelinterpretation, English: On the Right Kind of Bible Interpretation). He then returned to Halberstadt, where he married Henrietta Hirsch, whose dowry made them financially independent. In 1851 he became Rabbi of Eisenstadt (Kis Marton), Hungary (now located in Austria); the principal city of the Siebengemeinden or Sheva kehillot. His first notable act there was to found a parochial school, where correct German was used, and modern principles of pedagogy were adopted in teaching secular, as well as Jewish, subjects. Hildesheimer initially introduced limited secular studies in the elementary school; the older students received a secular education as well, but with a focus on mathematics and other subjects that would enhance their understanding of gemara. Next, Hildesheimer established a Yeshiva. The Yeshiva was unusual in that it was the only Orthodox institution where students were required to have a significant secular education before they were admitted. Also, the curriculum devoted time to studying Tanach and the Hebrew language. Despite this approach, within a few years the Yeshiva attracted a large number of pupils. After beginning with six students in 1851, the seminary had 128 students in 1868, including one from the United States. His son, de, was a professor there. In 1869 the Orthodox minority in Berlin was granted government permission to found a separate Orthodox synagogal congregation, the Israelitische Synagogen Gemeinde Adass Jisroel zu Berlin (extant from 1869 to 1939, and again since 1989), then comprising about 200 families. They were dissatisfied with Rabbi Joseph Aub, appointed in 1867 by the Jüdische Gemeinde zu Berlin (till 1869 the only Jewish congregation in Berlin). Adass Jisroel chose Hildesheimer to represent them as an "Orthodox rabbi of standing". Here, he similarly established a religious school and a yeshiva (Rabbinerseminar für das orthodoxe Judenthum in Berlin 1873–1880, then the name was shortened to Rabbiner Seminar zu Berlin, known as the Hildesheimer Rabbinical Seminary), which immediately attracted thirty former pupils. Hildesheimer was thus the real intellectual founder and leader of the Adass Jisroel congregation. Aided by Meyer Lehmann, the editor of Israelit in Mainz (Mayence), Hildesheimer "exerted his whole energy" in the fight against Reform Judaism. In 1861 he took his stand against Abraham Geiger by criticising Geiger, Die Geiger'sche Broschüre Notwendigkeit und Maass einer Reform des jüdischen Gottesdienstes (under the name variant Israel Hildesheimer, Mayence: Verlag der Le Roux'schen Hofbuchhandlung, 1861). (In fact, as early as 1847—as the representative of the communities in the Magdeburg district—he had energetically opposed the Reform attempts of Ludwig Philippson.) Hildesheimer was "simple in his habits and fearless"; he had an unusual capacity for work; and his great Talmudic learning "was joined to practical administrative ability". He was financially independent, and never accepted remuneration for his rabbinical activity. He was frequently engaged in philanthropic activities connected with his own congregation, but additionally, "no labor was too great and no journey too long for him" in the service of the Jews of Germany, Austria, Russia, and even Abyssinia and Persia, so that he came to be known as the "international schnorrer". Hildesheimer also took a special interest in the welfare of the Jews of Palestine. In 1860, when the missionary society of Palestine provided seventy free dwellings for homeless Jews, Hildesheimer himself built houses in Jerusalem for the free use of Jewish pilgrims and for the poor. Hildesheimer died in Berlin on 12 July 1899. His grave is preserved in the Cemetery of the Synagogal Congregation of Adass Jisroel on Wittlicher Straße, Berlin Weißensee. In Israel, the moshav (settlement) Azri'el is named after him, as well as streets in Jerusalem and Tel Aviv.

Православиедегі жаңғыру

Хилдесхаймер Германиядағы православие иудаизмінің алғашқы "жаңартушысы" ретінде танылады. Ол батыста тұратын православие яһудилері үшін гетто қабырғаларының артына шегініп, өздерін оқшаулау мүмкін емес екенін қатысты түрде айтты. Керісінше, ол қазіргі еврей білімі яһудилерге қазіргі заманның барлық қырларын қалай қарсы алуға және олармен қалай күресуге үйретуі керек деп ойлады.

Дәстүрлі яһудилік Еуропа мәдениетінің нұрынан қорқуға тиіс емес деген оның берік сенімі, оның Венгрия мен Германиядағы көзқарасын және қызметін бастапқыда айқындап, оған нақты мақсат берді. Өзінің раввиндік семинариясында сөйлеген сөзінде, ол өзінің ұстанымын былай анықтады:

Осылайша, ол өзін "заманауи" белсенді және институт құрушы ретінде көрсететін түрлі шараларға кірісті. Жоғарыда талқыланғандай, олардың ең маңыздылары: ерлер мен әйелдерге арналған діни және дүниелік білімді қамтитын яһуди білімі. Дүниетанымдық зерттеулерді ғана емес, академиялық білімді де қамтитын семинария. Израиль еліне яһудилердің дәстүрлі байланысын сақтау және оның мүддесі үшін православиеден басқа діндерді ұстанатындармен жұмыс істеу. Антисемитизм және діни сою сияқты қоғамға әсер ететін мәселелер бойынша қоғамдық лидерлермен, тіпті православиеден тыс адамдармен де жұмыс істеу.

Православтық қарсылық

Айзенштадт мектебінде заманауи білім беру әдістері мен діни емес білімнің енгізілуі ортодокстардың наразылығын тудырды. Хилдешаймердің "либералдық бейімділігі және қазіргі мәдениетке деген ықыласы" бұл наразылықты тез арада "жағымсыз қарсылыққа" айналдырды. Соңында оның Ешивасы Оденбургтегі үкімет өкілдері алдында айыпталып, нәтижесінде венгр үкіметі мектепті жиырма төрт сағат ішінде жабуға және оқушыларды қаладан шығаруға бұйрық берді. Бірақ көп ұзамай (1858 жылы) Хилдешаймер Ешиваға мемлекеттік аккредитация алуға қол жеткізді. Қызығы, Ешиваның солшыл жақта да қарсыластары болды: Реформашылдық оны қауіп деп қарады, себебі оның түлектері Реформашылдықтың ықпалына қарсы ортодоксалдық сенімді қорғауға дайын болар еді. 1860 жылы "әулетшіл" Акива Йозеф Шлезингер Хилдешаймерді "шынайы еврей емес" ("emessdiger Jüd") деп жариялап, оған тыйым салды. Алайда Хилдешаймер бұл тыйымға көп мән бермеген сияқты. 1868 жылдың 14 желтоқсанындағы Венгрия еврейлер конгресінде Хилдешаймер бастапқыда өзін қолданыстағы ортодоксал партиямен байланыстыруға тырысты. Бірақ бұл одақтың мүмкін еместігі анық болған соң, ол отыз бес ізбасары бар жеке топ құрды, ол "Мәдени ортодоксалдық" деп сипатталды. 1869 жылы Будапештте өткен Венгрия еврейлер конгресінде ол бұл партияны "дәстүрлі оқуларға адал болумен қатар, прогрестің рухын ұстануға жасалған тиімді күш-жігер" деп анықтады.