Кіріспе

Құс түрлері

Қоңыр пеликан (Pelecanus occidentalis) – пеликан тұқымдасына жататын құс. Ол Америка құрлығында кездесетін үш түрдің бірі және суға сүңгіп қоректенетін екі түрдің бірі. Бұл құс Атлант мұхитының жағалауында Нью-Джерсиден Амазонка өзенінің сағасына дейін, ал Тынық мұхитының жағалауында Британ Колумбиясынан Перуға дейін, Галапагос аралдарын қоса алғанда таралған. Тұқымдық пішіміндегі аталықтың басы ақ түсті, ал маңдайы сарғыш реңді. Мойны мен арқасы қоңыр-қызыл түсті. Мойынның жоғарғы бөлігінде, жұтқыншақ қуысының табанында ақ жолақтар бар, ал мойынның алдыңғы бөлігінде ақшыл сарғыш дақ бар. Аталық пен аналық бір-біріне ұқсас, бірақ аналықтары сәл кішкентай. Көбею маусымы емес кезде ересек құстардың басы мен мойны ақ болады. Көздің айналасындағы қызғылт тері көбею маусымында ақсыл-сұр түске енеді. Онда қызыл түс жоқ, ал жұтқыншақ қуысы зәйтүн түсті сарғыш реңге боялған, ал аяқтары зәйтүн сұрдан қара сұрға дейін жетеді. Қоңыр пеликан негізінен балықпен қоректенеді, бірақ кейде қосмекенділер, шаяндар, құстардың жұмыртқалары мен балапандарын жейді. Ол оқшауланған жерлерде, көбінесе аралдарда, құмды төбелер арасындағы өсімдіктерде, бұталар мен ағаштардың қалыңдығында және мангр тоғайларында ұялайды. Аналықтары екі-үш дөңгелек, әктей ақ жұмыртқа салады. Инкубация 28-30 күнге созылады, осы міндетті екі жыныс та бөліседі. Жаңадан туған балапандар қызғылт түсті болады, ал 4-14 күн ішінде сұр немесе қара түске айналады. Балапандардың қанаттанып ұшуына шамамен 63 күн қажет. Ұядан шыққаннан кейін 6-9 аптадан соң жас балапандар ұядан шығып, «топ» деп аталатын шағын топтарға бірігеді. Қоңыр пеликан – Сент-Мартен, Барбадос, Сент-Китс және Невис, Түркі және Кайкос аралдарының ұлттық құсы, сондай-ақ Луизиана штатының ресми құсы. Халықаралық табиғатты қорғау одағы оны ең аз қорғауға алынған түрлердің қатарына жатқызды. 1970 жылдан 2009 жылға дейін АҚШ-тың жойылып бара жатқан түрлер туралы заңына сәйкес тізімге енгізілген, себебі диелдрин және ДДТ сияқты пестицидтер Оңтүстік-Шығыс АҚШ және Калифорнияда оның болашағына қауіп төндірді. 1972 жылы Флорида штатында ДДТ қолдануға тыйым салынды, содан кейін АҚШ-тың қалған бөлігінде де тыйым салынды. Содан бері қоңыр пеликанның саны артты. 1903 жылы Теодор Рузвельт Флоридадағы Пеликан аралын алғашқы ұлттық жануарлар қорығы деп жариялап, осы түрді аңшылардан қорғады.

Таксономия

Қоңыр пеликанды швед зоологы Карл Линней 1766 жылғы «Systema Naturae» еңбегінің 12-ші басылымында сипаттады, онда оған *Pelecanus occidentalis* деген екілік атау берілді. Ол *Pelecanus* туысына жататын Жаңа дүние кладына жатады. Қоңыр пеликанның бес түршесі танылады. Бұл түршелердің кем дегенде кейбіреулері ұқсас фенотиптерге қарамастан генетикалық жағынан ерекшеленеді. Түршелер көлемі, мойыншақтың түсі (көбейту кезеңіндегі басқа да ашық бөліктер арасында) және/немесе көбейту қауырсынының ерекшеліктері, сондай-ақ географиялық таралу аймағы бойынша бір-бірінен ерекшеленеді. Сурет Түрше Таралу *P. o. californicus* (Ридгуэй, 1884) Бұл түрше Калифорния мен Баха-Калифорнияның Тынық мұхит жағалауында және оңтүстікке қарай Жалискоға дейін көбейеді. Көбеймейтін аймағы Тынық мұхит жағалауымен солтүстікке қарай Британ Колумбиясына дейін, оңтүстікке қарай Гватемалаға дейін созылады. Ол Сальвадорда сирек кездеседі. *P. o. carolinensis* (Gmelin, 1789) Бұл түрше АҚШ-тың шығысында Мэрилендтен Атлант, Перс шығанағы және Кариб теңізінің жағалаулары бойымен және оңтүстікке қарай Гондурас, Коста-Рика және Панаманың Тынық мұхит жағалауларына дейін көбейеді. Көбеймейтін аймағы Нью-Йорк пен Венесуэланың оңтүстігінде орналасқан. *P. o. occidentalis* (Линней, 1766) Бұл түрше Үлкен және Кіші Антиль аралдарында, Багама аралдарында және Кариб теңізінің батыс жағалауында, Колумбия мен Венесуэлада, Тринидад пен Тобагоға дейін көбейеді. *P. o. murphyi* (Wetmore, 1945) Бұл түрше Колумбияның батысынан Эквадорға дейін таралған және Перудің солтүстігіне көбеймейтін қонақ болып табылады. *P. o. urinator* (Wetmore, 1945) Бұл түрше Галапагос аралдарында кездеседі. Қоңыр пеликан - Перу пеликаны (*P. thagus*) және американдық ақ пеликан (*P. erythrorhynchos*) кіретін кладтың бөлігі; қоңыр және Перу пеликандары - бауырлас таксондар, ал американдық ақ пеликан - одан да алыс туыс. Оның ұзындығы және қанатының қашықтығы барлық пеликан сияқты, ұзындығы өте ұзын, ал қанатының қашықтығы бар. Суды ағызу үшін астына қойылатын өте ұзын, ұзындығы бар мұңқұры бар. Көкірегі мен құрсағы қара, ал аяқтары мен табандары қара. Көбеймейтін ересектерінің басы мен мойны ақ, ал көбейтуге дайын ересектерінің басы сары, қаймақ түсті. Көзінің айналасындағы қызғылт тері көбеймейтін уақытта сарғыш, сұр болады. Онда қызыл түс жоқ, ал мойыншағы зәйтүндік қызыл түсті, ал аяқтары зәйтүндік сұрдан қара сұрға дейін. Оның көкшіл-сары ақылшықтары бар, олар көбейту кезеңінде қоңыр түске айналады. Сүйісу кезінде мұңқұры қызғылт қызылдан ашық қызғылтқа дейін, ұшы қызыл, ал мойыншағы қара түсті болады. Көбейту кезеңінің соңында мұңқұры көк түске айналып, жоғарғы жақ сүйегінің басым бөлігін және төменгі жақ сүйегінің негізгі үштен бір бөлігін алып тастайды. Бұл және Перу пеликаны - теңіз пеликандарының жалғыз нағыз түрлері. Қоңыр пеликан көрініс кезінде әртүрлі қатты, ыңғырастырып, төменгі үнді *hrraa hrra* сияқты дыбыстарды шығарады. Атлант жағалауында Нью-Джерси жағалауынан Амазонка өзенінің сағасына дейін кездеседі. Ұя салғаннан кейін Солтүстік Америкалық құстар жаяу жүріп солтүстікке қарай жағалаулар бойымен жылжып, қыста жылы суларға оралады. Көбеймейтін маусымда ол Канадаға дейін жетеді. Чилидің солтүстік бөлігіндегі Арикадан қоңыр пеликанның аз саны тіркелді. Мексика шығанағының жағалауында Алабама, Техас, Флорида, Миссисипи, Луизиана және Мексика штаттарында таралған. Сондай-ақ мангроулардың батпақтарында кездеседі және жайнау суларды, әсіресе тұзды шығанақтар мен жағажайлардың жанында жақсы көреді. Қаңыр пеликандар топтасып ұшады, бастары иықтарына тіреліп, мұңқұры құйған мойындарына тіреледі. Олар V формациясында ұша алады, бірақ көбінесе тұрақты желілерде немесе бір қатарда, көбінесе су бетінен төмен ұшады. Мұрыннан суды шығару үшін мұрын тесіктерінің ішкі бөліктері тар болады.

Тамақтандыру

Қоңыр пеликан - балық жейтін құс, негізінен балықпен қоректенеді. Менхаден оның рационының 90% құрауы мүмкін, ал анчоустың жеткілікті болуы қоңыр пеликанның ұя салуының сәттілігі үшін өте маңызды. Қоңыр пеликан тұрақты түрде шошқа балық, шұбар балық, сельдь, қойбас, күміс балық, мулет, сардина, шабақ және топминоу сияқты балықтарды жейді. Оңтүстік Калифорниядағы қоңыр пеликандар, әсіресе Тынық мұхиты сардинасына көп тәуелді, ол олардың рационының 26% дейін құрай алады, бұл оларды аймақтағы сардинаның ең ірі үш хищнигінің біріне айналдырады. Балық емес, басқа тамақтарына қаңлы жануарлар, әсіресе креветкалар кіреді, сондай-ақ кейде қосмекенділер мен құстардың жұмыртқалары мен балапандарымен (аққарғалар, қарапайым гагаркалар және өз түрлері) қоректенеді. Қоңыр пеликан мұхиттан жоғары ұшқанда балық үйірлерін көреді, ол құрбанды ұстау үшін бір сәтте толығымен суға батып, кейін қайта шығады. Перуандық пеликаннан басқа, бұл пеликан түрлерінің арасында суға сүңгіп азық іздейтін жалғыз түр, ал қалғандары азық іздегенде су бетінде ғана жүзеді. Су бетіне шыққаннан кейін, ол аулаған балықты жұтпас бұрын, тамағынан суды төгіп тастайды. Олардың тұз бездерінің тұзды шығару қабілеті жоғары болғандықтан, тұзды су іше алады.

Өсіру

Қоңыр пеликан көбейтіс маусымында моногамды болып көбейеді, бірақ өмір бойы жұптаспайды. Ұялау маусымы наурыз және сәуір айларында ең жоғары деңгейге жетеді. Аталық ұя салатын жерді таңдап, аналықты қызықтыру үшін бас қозғалыстарын көрсетеді. Ұялар көбінесе жартастарда, сирек жағдайда бұталар мен кішкентай ағаштарда орналасады және топырақ пен қоқыстармен қоршалған қауырсынмен төселген ойыстардан тұрады. Жұмыртқасы әктей ақ түсті. Жастар үштен бес жылға дейін жыныстық жарақатқа (және толық ересек құстың қауырсынына) жетеді. Бір қоңыр пеликан тұтқындықта 31 жылдан астам өмір сүргені тіркелген. Колония аралда орналасқан болса, ол хищтік қызмет азаяды. Сирек болғанымен, бобкаттар балапандарды және жарақат алған ересектерді жегені анықталған. Инвазивті қызыл импортталған отты құмырсқа шабақтарды аулайтыны белгілі. Барлық пеликандар сияқты, қоңыр пеликандар да ұяларына жақын адамдардың (туристер мен балықшылардың ішінде) бұзушылықтарына өте сезімтал және тіпті ұяларын тастап кетуі мүмкін. Өлшемдеріне байланысты, ұяламаған ересектерге хищтік шабуылдар сирек кездеседі. 1902 жылы ол Луизиана штатының ресми мөрінің бөлігі болды, ал 1912 жылы пеликан мен оның баласы Луизиана штатының туына енгізілді. Луизиана штатының атауларының бірі – «Пеликан штаты», ал қоңыр пеликан Луизиана штатының ресми құсы болып табылады. Ол Тулейн университетінің талисмандарының бірі, оның мөрінде және Батыс Индия университетінің гербінде де бейнеленген. Ұлттық баскетбол қауымдастығының (NBA) «Нью-Орлеанс Пеликанс» командасы қоңыр пеликанның құрметіне аталған. 1993 жылғы Джон Гришемнің осы аттас романы негізінде түсірілген «Пеликанның қысқаша хаты» фильміндегі заңгерлік құжат екі Жоғарғы сот судьясын өлтіргендердің Луизиана батпақты жерінде мұнай іздеу ниетімен болған деп болжайды. Сол жылы «Джурасик паркі» фильмінің соңында қоңыр пеликандардың тобы көрсетілді. 1998 жылы американдық дирижер Дэвид Вудард Калифорниялық қоңыр пеликанға арналған реквиемді жануар құлаған жағажайдың теңізге қарайғы шекарасында орындады. 2003 жылғы Disney/Pixar компаниясының «Немоны табу» фильмінде қоңыр пеликан (Австралиялық акцентпен Джеффри Раш дауыстаған) Найджл есімді достық, адал сөйлейтін кейіпкер ретінде бейнеленген.

Қалыптануы мен сақталуы

1988 жылдан бері қоңыр пеликан IUCN Құрып бара жатқан түрлердің қызыл тізімінде оның кең таралған ареалы – 20 000 км² (7700 миль²) –ден асатындығы және популяциясының өсу тенденциясы болғандықтан, ең аз қызығушылық тудыратын түр ретінде бағаланып келеді. 1903 жылы Теодор Рузвельт, қазір Пеликан аралы ұлттық жануарлар қорығы деп аталатын Пеликан аралын, қоңыр пеликандарды аңшылардан қорғау мақсатында бөліп берді. 1940 жылдары ДДТ сияқты пестицидтердің пайда болуы мен кеңінен қолданылуының нәтижесінде, қоңыр пеликан популяциясы көбеюге қабілетсіздік салдарынан күрт төмендеді. 1960 жылдары ол Мексика шығанағының жағалауында дерлік жоғалып кетті, ал Оңтүстік Калифорнияда АҚШ-та ДДТ қолданылуынан кейін көбеюге қабілетсіздікке ұшырады. Тампа университетінің зерттеу тобы, Ральф Шрайбер басшылығымен, Тампа шығанағында зерттеулер жүргізіп, ДДТ пеликан жұмыртқа қабығының ұрықты жетілгенше қолдауға тым жұқа екенін анықтады. 1972 жылы АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (USEPA) АҚШ-та ДДТ қолдануға тыйым салып, басқа пестицидтердің қолданылуын шектеді. Содан бері қоңыр пеликан жұмыртқаларындағы химиялық ластаушы заттардың деңгейі төмендеді, нәтижесінде ұя салу табыстылығы артты. 2019 жылы осы төмендеулер ең жоғары тіркелген көрсеткіштердің 10%-ына жеткені анықталды. Тынық мұхитындағы сардина популяциясының айтарлықтай төмендеуі олардың мекендеу ортасындағы азот деңгейімен байланысты болуы мүмкін, бұл планктон өндірісін шектейтін фактор. Бұл көбеюдің сәтсіздіктері ұялау орындарына келіп жеткен пеликандардың санының азаюымен, ұяларды тастап кетумен және жас балапандарды тамақтандыру мүмкін болмауына байланысты ерте көші-қонмен, сондай-ақ көбеюге тырысқандардың оңтайлы емес көбеюімен сипатталады. Экологиялық өзгерістер теңіз құстарының популяцияларына трофикалық тізбектің қарапайымдылығына байланысты жылдам әсер етеді, бұл экожүйелік денсаулық пен ресурстардың күрделі, ұзақ мерзімді тенденцияларын оңай анықтауға және қадағалауға мүмкіндік береді. Қоңыр пеликандар Оңтүстік Калифорниядағы дамыған балық аулау индустриясының әсерін анықтау үшін пайдалы индикатор болып табылады. Калифорния шығанағындағы сардина балық аулауы 1990 жылдардың басынан бері шамадан тыс аулау белгілерін көрсетуде. Дегенмен, сардина популяциясы мен оның мөлшерін бақылау және көрсеткіштерді алу қиын. Тамақ жетіспеушілігі теңіз құстарының көбеюіне кері әсер ететіндіктен, теңіз құстарының тамақтануы мен көбею табыстылығы олар жейтін балықтардың популяциялық жағдайын бағалау үшін пайдаланылады. Бұл модель қоңыр пеликандарды индикаторлық түр ретінде қолдану арқылы жұмыс істейтінін көрсетті. Қоңыр пеликанның рационындағы сардинаның үлесі төмендеген сайын, балық аулау табысы да төмендейді. Сардина популяциясы төмендеп, қоңыр пеликандар басқа жемшөп балықтарымен қоректенуге көшкен кезде, коммерциялық балық аулау әлі де айтарлықтай деңгейде жалғасады. Бұл балық аулау саласы сардина популяциясының төмендеуін байқамаса да, қоңыр пеликандар басқа азық-түлік көздерін іздеуге мәжбүр болғанын көрсетеді. Сардинаның қолжетімділігі Эль-Ниньо аномалиялары кезінде одан да төмендеуі мүмкін, осы кезде термоклин қоңыр пеликандардың өз жемдеріне жетуіне кедергі келтіреді. Қоңыр пеликанның рационы сол маусымда балық аулау үшін сардина популяциясының төмендеуін көрсетеді, өйткені қоңыр пеликандар негізінен коммерциялық аулауға түсетін бірдей ересек балықтармен қоректенеді. Қоңыр пеликандар балық аулау үшін маңызды индикаторлық түр болып табылады, бірақ сардина популяциясының төмендеуі климаттың өзгеруі мен шамадан тыс аулаудың салдарынан жалпы экожүйелік денсаулыққа үлкен әсер етеді, тікелей трофикалық тізбекке қатысқан немесе одан тыс жерде.