Құдай кітабындағы Әлембасы (Sheol)

Кіріспе

Еврей Киелі кітаптарындағы жер асты дүниесі (The Naglfar album) – Шиол (/ʃ//iː//.//oʊ//l//, /əl/ SHEEohl, uhl; Šəʾōl, Tiberian: Šŏʾōl) – еврей Киелі кітаптарында өлімнен кейін болатын тыныштық пен қараңғылыққа толы жер. Сондықтан, Шиол туралы мәтіндердегі мағынасы біршама түсініксіз: оны барлық адамдар сөзсіз түсетін «құрым» деп сипаттайтын жалпылама метафора ретінде, немесе израильдіктердің ойынша, өмірден кейінгі жағдайдың нақты бейнесі ретінде түсіндіруге болады. Мұндай амалдарға тыйым салынғанмен, кейбір жағдайларда Шиолдың тұрғындары тірілер шақыруы мүмкін, мысалы, Эндордың сиқыршысы Самуилдің рухын Саул патшаға шақырғанда. Еврей Киелі кітаптары Шиолды өлгендердің мәңгілік мекені ретінде сипаттаса, Екінші ғибадатхана дәуірінде (шамамен б.з.д. 500 – 70 ж.б.) одан әртүрлі идеялар пайда болды. Кейбір мәтіндерде Шиол – әділ де, зұлымдардың да мекені, олар жеке-жеке бөлімдерге бөлінген; ал басқаларында ол зұлымдарға арналған жаза орны деп есептелген. Еврей жазбалары грек тіліне аударылғанда, ежелгі Александрияда шамамен б.з.д. 200 жылы Шиолдың орнына гректердің жер асты дүниесі – «Хадес» сөзі қолданылды, себебі ол грек мифологиясының жер асты дүниесімен ұқсас болды. Шиол туралы алғашқы айтылған сөздер оны өлім күйімен және мәңгілік соңғылық сезімімен байланыстырады. Яқуп ұлы Жүсіптің өліміне қайғырып, «Шиолға түсетінін» мойындайды. Кейін, Яқуптың тағы бір ұлы, Бинъямин, қалған ағаларымен бірге Израильге қайтып келмесе, қандай қайғыға ұшырайтынын сипаттағанда, осы сөздер қайталанады. Шиол алғаш рет Сандар кітабындағы Қорах оқиғасында кездеседі. Қорах израильдіктерді Мұсаға қарсы бүлікке итергеннен кейін, Мұса Яхве өзінің заңдылығын дәлелдеу үшін жерді жарып, Қорахты және оның жақтастарын Шиолға тастайтынын уәде етеді. Сөйтіп, Жаратқан Ие сөзін аяқтағанда, жер жарылып, Қорах, оның отбасы және оның барлық мүлкі, мәтінде айтылғандай, «тірі күйінде Шиолға түсті». Езекиел Мысырдың құлдырауы туралы пайғамбарлық сөзінде Мысырдың өлі адам сияқты Шиолға түсетінін бейнелі түрде сипаттайды, онда өлгендердің барлық рухтары, сондай-ақ Ассирия сияқты құлаған империялар оның құлдырауынан күліп мазақтайды. Шиол туралы қалған айтылған сөздер Еврей Киелі кітаптарының поэзиялық әдебиетінде кездеседі. Әйүп қайғы-қасірет шеккенде Шиолды «үйім» деп атайды және қайғысы тоқтағанша өлімді аңсап күтеді. Шиол туралы бірнеше Забурларда да айтылған, ол адамзаттың құрымы ретінде. Шиолдың Киелі кітаптағы басқа да аттары: Забур 88:11, Әйүп 28:22 және Нақыл сөздер 15:11-де кездесетін Абаддон (құрып кету), және Ишая 38:17, Езекиел 28:8-де кездесетін Шахат (бұзылу).

Underworld in the Hebrew Bible
the Naglfar album

Sheol ('/ʃ//iː//.//oʊ//l//, // //əl/ SHEEohl, uhl; Šəʾōl, Tiberian: Šŏʾōl) in the Hebrew Bible is the underworld place of stillness and darkness which lies after death. The implications of Sheol within the texts are therefore somewhat unclear; it may be interpreted as either a generic metaphor describing "the grave" into which all humans invariably descend, or an actual state of afterlife within Israelite thought. Though such practices are forbidden, the inhabitants of Sheol can, under some circumstances, be summoned by the living, as when the Witch of Endor calls up the spirit of Samuel for King Saul. While the Hebrew Bible appears to describe Sheol as the permanent place of the dead, in the Second Temple period (roughly 500 BCE – 70 CE) a more diverse set of ideas developed. In some texts, Sheol is considered to be the home of both the righteous and the wicked, separated into respective compartments; in others, it was considered a place of punishment, meant for the wicked dead alone. When the Hebrew scriptures were translated into Greek in ancient Alexandria around 200 BCE, the word "Hades" (the Greek underworld) was substituted for Sheol, owing to its similarities to the Underworld of Greek mythology. The first mentions of Sheol within the text associate it with the state of death, and a sense of eternal finality. Jacob avows that he will "go down to Sheol" still mourning the apparent death of his son Joseph. Later on, the same formula is repeated when describing the sorrow that would befall Jacob should another of his sons, Benjamin, not return to Israel with his remaining brothers. Sheol makes its next appearance during the episode of Korah in the Book of Numbers. After Korah attempts to rouse the Israelites to rebel against Moses, Moses vows that Yahweh will prove his legitimacy by splitting open the earth to hurl Korah and his conspirators into Sheol. Sure enough, as he finishes his speech, Yahweh splits the earth open, causing Korah, his family, and all of his possessions to, as the text describes it, "enter Sheol alive." In Deuteronomy, Moses sings that the anger of Yahweh is a flame which burns in the "depths" of Sheol, consuming the entire earth from the bottom up. Subsequent mentions of Sheol in the Tanakh codify it as emblematic of the death which necessitates one's entry into it. 1 Samuel describes Yahweh as the one who brings souls down to Sheol, and 2 Samuel further cements Sheol as humanity's ultimate destination, post mortem. 1 Kings uses "going down to Sheol" as a metaphor for death, describing those who go down to it both "in peace" and "in blood". The prophet Isaiah expounds on Sheol to great lengths during some of his sermons, personifying it as possessing an ever increasing hunger for living men, with a great propensity for the souls of sinners, and where pleas to Yahweh cannot escape. Ezekiel, during his prophecy of Egypt's downfall, describes Egypt metaphorically descending into Sheol as a dead man would, where all the spirits of the dead, as well as other fallen empires, such as Assyria, jeer and mock its fall from might. The remaining mentions of Sheol lie in the poetic literature of the Hebrew Bible. Job mentions Sheol in several of his laments, calling it his "home" as he lies in anguish, and yearning for death to take him there to put an end to his suffering. Sheol is also mentioned in several Psalms, again, as the grave of humanity. Other biblical names for Sheol were: Abaddon (ruin), found in Psalm 88:11, Job 28:22 and Proverbs 15:11; and Shakhat (corruption), found in Isaiah 38:17, Ezekiel 28:8.

Интерпретация

Тіпті яһуди ойларының шеңберінде де Шеол туралы түсінік көбінесе тұрақсыз болды. Бұл кейіннен, басқалармен қатар, садукейлер мен парызшылдардың идеологиялық дауларында көрініс берді, олар тіршілік әлемінде немесе өлімнен кейінгі өмірде маңыздырақ болуы керек екені туралы келіспеді. Шеолды қоршаған анық сенім жүйесінің болмауы осы идеяны әртүрлі түсіндірулерге ашық қылды: атап айтқанда, Шеолды өмірден кейінгі нақты жағдай ретінде көретіндер, немесе Шеолды өлімнің метафорасы ретінде қарастыратындар. Кейбір Библия басылымдары Шеол сөзін «құрым» немесе «шұңқыр» сияқты жалпылама сөздермен аударады (KJV, NIV және т.б.), ал басқалары (NAB, NASB және т.б.) оны есім ретінде сақтайды. Шеолды орын ретінде немесе метафора ретінде ажырату оның мәніне қатысты көптеген жауапсыз сұрақтардың түйіні болып табылады. Оның түсіндірілуінің эволюциясына байланысты, Еврей Библиясында сипатталған Шеолдың кейбір элементтері қайшы болып көрінеді. Шеолдағылар ештеңе есіне алмайды, тіпті Яхве де, бірақ басқа жерлерде оның тұрғындары жердегі оқиғаларды, тіпті олардың өлімінен кейін болатын оқиғаларды да сезе алады. Яхвеге тілектер Шеолдан шыға алмайды, бірақ Яхве оның даусыз билеушісі болып қалады. Шеолға түскендер одан қашып құтыла алмайды, бірақ Яхве одан жандарды қайта тірілтеді. Сонымен қатар, Шеолдың көрінеу абстрактілі табиғатына қарамастан, оның физикалық сипаттары бар: ол жер астында орналасқан, «қақпалары» бар, бөлімделген және оның «ең терең жерлері» мен «ең алыс бұрыштары» жиі айтылады. Ыстық пен ізгілердің бәрі ақырында Шеолға түседі деген ой Еврей Библиясында айтылмаған болжам сияқты көрінеді, сондықтан Яқуб пен Давид олардың соңғы мекеніне мойынсұнудан тартынбайды, тіпті кейінгі пайғамбарлар Шеолдың зұлымдарды күтіп отырғанын айтқан. Шеол тұжырымының шығу тегі талқыланып жүр. Шеол сияқты өмірден кейінгі өмірдің жалпы сипаттамалары ежелгі израильдіктерге ғана тән емес еді, вавилондықтардың Аралу деп аталатын ұқсас әлемге баруы бар еді, ал гректердің Хадес деп аталатын жері бар еді. Сондықтан, ежелгі израильдіктер отбасылық немесе рулық қабірлердің барлығы бірігіп, біртұтас «құрымға» біріккенін және Библиядағы еврейше «Шеол» сөзі осыны білдіреді: адамдардың ортақ қабірін деп есептеген. Сондықтан, отбасылық қабір – өмірден кейінгі өмір туралы Библиялық көзқарасты түсінудегі маңызды ұғым. Бұл «денеге деген құрметтің өзі емес, дұрыс жерлеу мен қайтыс болған адамның өмірден кейінгі бақыты арасындағы байланыс деп есептеледі». Войцех Козиор еврей Библиясындағы «Шеол» жер асты құдайларымен байланысты деп мәлімдеген. Бұл гипотезаға көне Таяу Шығыс әдебиеттерінен қосымша қолдау келеді. Шеол – шұваланың еврейше туындысы (аккад тілінде: 𒋗𒉿𒆷 šu wa la), анатолиядағы Хаттусада, Сириядағы Эмар мен Угаритте және Месопотамиядағы Урдада, көбінесе Аллани немесе Угур сияқты басқа да жер асты құдайларымен бірге кездесетін хуриттік текті жер асты құдайы. Ассириолог Ллуис Фелиу Шеол мен Шұвала арасындағы байланыстың «мүмкін екенін, бірақ нақты емес екенін» айтады. Эдвард Липински бұл байланысты дәлелденген деп санайды. Кейбір ғалымдар Шеолды антропоморфтық тұрғыдан Нергал, Эрешкигал немесе Мот сияқты басқа да көне Таяу Шығыс өлім құдайларының семантикалық кешеніне сәйкес деп санайды. Екінші храм кезеңі израильдіктер арасында бірнеше радикалды теологиялық өзгерістерге әкелді және израильдік діннен қазіргі заманғы иудаизмге өтуді белгіледі. Шеол туралы идея кеңінен өзгеріске ұшырап, жаңадан табылған көптеген түсіндірулермен әртүрлі болды. Раббиндік иудаизм мен Талмудтың кодификациясымен, яһуди теологиясы өлімнен кейінгі өмір туралы түсініктен бас тартып, барлық адамзат үшін өлімнен кейін бір мақсатты қарастыратын және ізгілерге сыйлық, ал зұлымдарға жаза беретін орынды қолдайтын танымал модельді қабылдады. Содан кейін Шеол және оған ұқсас Абаддон, Бор, Шахат және т.б. терминдер осы жазалау орнының синонимдеріне дейін төмендетілді.

Even within the realm of Jewish thought, the understanding of Sheol was often inconsistent. This would later manifest, in part, with the Sadducee–Pharisee ideological rift which, among other things, disagreed on whether relevancy should lie more prominently in the world of living or in the realm of an afterlife. The lack of a clear belief structure surrounding Sheol lends the idea to a number of interpretations: namely, one which imagines Sheol as a concrete state of afterlife, or one which envisions Sheol as a metaphor for death as a whole. To the latter's end, certain editions of the Bible translate the term Sheol as generic terms such as "grave" or "pit" (KJV, NIV, etc. ), while others (NAB, NASB, etc.) preserve it as a proper noun. Distinguishing Sheol between a realm and a metaphor is the crux of several unanswered questions surrounding its nature. Perhaps owing to the evolution of its interpretation, certain elements of Sheol as described in the Hebrew Bible appear contradictory. Those in Sheol remember nothing, not even Yahweh, yet elsewhere its inhabitants possess an otherwise impossible perception of earthly events, even those which occur after their demise. Pleas to Yahweh cannot escape Sheol, and yet, Yahweh remains its unequivocal master. Those who descend into Sheol cannot escape it, yet Yahweh raises souls from it. Furthermore, despite the evidently abstract nature of Sheol, there is some physicality to it: it was clearly understood to be subterranean, contains "gates", is apparently compartmentalized, and there are numerous mentions of its "deepest depths" and "farthest corners". The idea that both the righteous and unrighteous eventually descend to Sheol appears to be an unspoken assumption in the Hebrew Bible thus Jacob and David have no reservation in acknowledging their eventual residency, even as the later prophets spoke of Sheol lying in wait for the wicked. The origins of the concept of Sheol are debated. The general characteristics of an afterlife such as Sheol were not unique to the ancient Israelites, the Babylonians had a similar underworld called Aralu, and the Greeks had one known as Hades. As such, it is assumed that the early Israelites apparently believed that the graves of family, or tribe, all united into one, collectively unified "grave", and that this is what the Biblical Hebrew term Sheol refers to: the common grave of humans. Therefore, the family tomb is the central concept in understanding biblical views of the afterlife. It is "not mere sentimental respect for the physical remains that is the motivation for the practice, but rather an assumed connection between proper sepulture and the condition of happiness of the deceased in the afterlife". Wojciech Kosior has argued that "Sheol" in the Hebrew Bible refers to an underworld deity. Some additional support for this hypothesis comes from the ancient Near Eastern literary materials. It has been proposed that Sheol is the Hebrew derivative of Shuwala (Akkadian: 𒋗𒉿𒆷 šu wa la), an underworld goddess of Hurrian origin, attested in Hattusa in Anatolia, Emar and Ugarit in Syria, and Ur in Mesopotamia, often alongside other underworld deities such as Allani or Ugur. According to Assyriologist Lluis Feliu, a connection between Sheol and Shuwala is "possible, but not certain". Edward Lipiński regards this connection as proven. Some scholars argue that Sheol understood anthropomorphically fits the semantic complex of the other ancient Near Eastern death deities such as Nergal, Ereshkigal or Mot. The Second Temple Period wrought several radical theological changes within the Israelite population, and marked the transition from Israelite religion to modern Judaism. The idea of Sheol underwent extensive modification and became widely diversified, with a newfound plethora of interpretations. With the codification of Rabbinical Judaism and the Talmud, Jewish theology concerning the afterlife had largely abandoned the concept of a single destination for all mankind after death and adopted the more recognizable model which espoused a place of reward for the righteous, and a place of punishment for the wicked called Gehinnom. Subsequently, Sheol, and the related terms Abaddon, Bor, Shakhat, etc., were reduced to synonyms for this realm of punishment.