Кіріспе

Кенгуру түрлері

Шығыс сұр кенгуруы (Macropus giganteus) – Австралияның шығыс бөлігінің үштен бірінде кездесетін, бірнеше миллионға жететін популяциясы бар сүтқоректі жануар. Оны үлкен сұр кенгуру және орман кенгуруы деп те атайды. Әдетте, үлкен шығыс сұр еркегінің салмағы 50 кг-ға дейін, ал ұзындығы 70 см-ден асатын болса да, ғылыми атауы Macropus giganteus («үлкен алып аяқ») шатастырады: жартылай шөлейтті аймақтардың ішкі бөлігінде мекендейтін қызыл кенгуру одан ірі болып, салмағы 90 кг-ға жетеді.

Таксономия

Шығыс сұр кенгуруы 1790 жылы Джордж Шоу Macropus giganteus деп сипатталған.

Кіші түрлер

Бұл түрдің ірі аталықтары қызыл кенгурудан салмақтырақ және бұлшық еттері жақсы жетілген, кейде қалыпты өлшемнен асып түседі. Олардың бірі Тасманияның шығысында атылған, салмағы – 108 кг, мұрынынан құйрығына дейінгі ұзындығы (мүмкін қисық боймен) 2,7 метр болған. Лидеккер зерттеген ең үлкен нұсқасының салмағы 138 кг, ал қисық сызықтар бойынша ұзындығы 3,3 метрді құраған. Бұл нұсқаның терісі өлшенгенде оның "түзу" ұзындығы 2,2 метр болды. Шығыс сұр кенгуруды тану оңай: оның жұмсақ сұр түстес терісі ерекше, және ол әдетте қызыл кенгуруға қарағанда ылғалды, құнарлы жерлерде кездеседі. Қызыл кенгуру кейде сұр көк түске ие болса да, шығыс сұр кенгурудан мүлдем басқаша бет пішініне ие. Қызыл кенгурудың тұмсығының жанында және бетінің екі жағында қара-ақ түсті ерекше белгілері бар. Шығыс сұр кенгуруда мұндай белгілер жоқ, ал оның көздері үлкен және кең ашылғандай көрінеді. Олардың таралу аймақтары бір-бірімен жапсарлас болса, жақын туысқан шығыс сұр және батыс сұр кенгуруларды ажырату әлдеқайда қиын. Олардың денесі мен бет құрылымы өте ұқсас, ал тұмсықтары толығымен жұмсақ түкпен жабылған (бұл алыстан байқалмайды, бірақ олардың мұрындары қызыл кенгурулар мен валларулардың мұрындарынан айтарлықтай ерекшеленеді). Шығыс сұрдың түсі ашық сұр немесе қоңыр сұр, ал құрсағы ақшыл немесе қаймақ түстес, кейде ақ түске жақын болады. Батыс сұр кенгуруы қара қоңыр түстес, әсіресе бас айналысында контрасты жоғары. Австралияның жергілікті халықтары оны ииррбир (Уу Ойканганд және Уу Олкола) және куча (Пакан) деп атайды. Кез келген кенгурудың ең жоғары жылдамдығы – 70 км/сағ, осы жылдамдық үлкен аналық шығыс сұр кенгурумен тіркелген.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Қызыл түстісі көбірек танымал болғанымен, шығыс сұр кенгуруы Австралияда ең көп кездесетіні, оның бейімделу қабілетінің арқасы. Австралиялықтардың азазы ғана континенттің шөлейтті ішкі аймақтарына саяхаттайды, ал көпшілігі оңтүстік және шығыс жағалауындағы ірі қалалар мен олардың төңірегінде тұрады. Олардан қала маңындағы орман-бұталы жерлерге көлікпен тез жетеді, онда кенгуруларды көп қиындықсыз табуға болады. Шығыс сұр кенгуруы күндізгі баспана ретінде орман-бұталы аймақтары бар ашық далаларды ұнатады және негізінен Австралияның ылғалды бөліктерін мекендейді.

Мінез-құлық

Барлық кенгурулар сияқты, ол негізінен түнгі және кешкі уақытта белсенді болады. Күндіз кенгурулар орманды жерлерде демалады және тамақтанады, бірақ кейін ашық далаға шығып, көптеп шөп жейді. Топтарда орташа есеппен үш жеке тұлға болады. Қоспақтанғаннан кейін аталық аналықты басқа аталықтардан қорғайды. Бұл процестің бастауынан аталық бір ғана аналықты күзетуді аяқтағанға дейінгі уақыты шамамен бір сағатқа созылады. Әйелдер туыстарымен берік туыстық байланыстар құрады. Тірі әйел туыстары бар әйелдердің көбею мүмкіндігі жоғары. Кенгурулардың көп бөлігі жаз айларында туады. Шығыс сұр кенгурулары белгілі бір мекенде ғана көбейе алады. Әйел шығыс сұр кенгуру әдетте босанған күнінен басқа уақытта жүкті болады; алайда ол бұрынғы бала қаптан шыға алмайынша эмбрионның дамуын тоқтата алады. Бұл эмбрионалдық тоқтау деп аталады және құрғақшылық кезінде, сондай-ақ азық-түлік көзі жеткіліксіз аймақтарда пайда болады. Ана сүтінің құрамы баланың қажеттілігіне қарай өзгереді. Бала емізуге көп энергия кеткендіктен, сүт емізетін аналықтар әдетте азық іздеу әдеттерін өзгертеді. Кейбір аналықтар азық іздеуді жылдамдатады, осылайша балаларына көбірек күтім жасай алады, ал басқалары мүмкіндігінше көп тамақ жеу үшін агрессивтірек азық іздейді. Сонымен қатар, анасы жаңа туған балаға және қаптан шықпаған үлкен балаға бір мезгілде екі түрлі сүт бере алады. Көзге түсетіні, құрғақшылық кезінде аталықтар сперма өндірмейді, ал аналықтар тек жаңбыр жауып, көк өсімдіктер көп болған жағдайда ғана жүкті болады. Аналықтар балаларын аталықтардың көмегінсіз күтіп бағады. Аналық кенгурулар жиі жалғыз тамақтанады, бұл оларды қалған кенгурулардан бөліп, жыртқыштардың шабуылын азайтуға көмектеседі. Балалар шамамен 550 күнге дейін аналарына тәуелді болады, осы кезде олар сүтінен айырылады. Әйелдер 17-28 ай аралығында жыныстық жағынан жетіледі, ал еркектер шамамен 25 айда жетіледі. Австралияны еуропалықтар отарлауынан кейін кенгурулардың саны едәуір артты, себебі жайылымдық жерлердің аумағы ұлғайды (орманнан өзгеше), динголардың саны азайды және жасанды суару орындары пайда болды. 2010 жылы Австралия бойынша бұл түрдің саны 11,4 миллионға жетеді. Кейбір жерлерде шығыс сұр кенгурулары соншалықты көп, олар шамадан тыс жайылымға себеп болады және Австралияның кейбір аймақтарында жеке популяциялар қырылды (мысалы, Eden Park Kangaroo Cull). Коммерциялық өнім алуға және қырылуға қарамастан, шығыс сұр кенгурулары кең таралған және көптеп кездеседі. Шығыс сұр кенгурулары қала маңындағы және ауылдық жерлерде жиі кездеседі, онда олар табиғи жерлерге қарағанда үлкен топтар құрайтыны байқалады. Олар 1788 жылы еуропалықтар Австралияға келген кезде қамтыған барлық аумақты әлі де қамтиды және көбінесе ауыл шаруашылығымен қақтығысқа түседі, өйткені олар қазір егістіктерді немесе экзотикалық жайылым шөптерін алып жатқан, кенгурулар жейтін тыңайған жерлерді пайдаланады. Соңғы жылдары кенгуру етін сиыр етінің орнына қолдануды қарастырды, өйткені олардың жұмсақ табандары эрозияға бейім аймақтарда тырнақтардан артық.