Кіріспе
Азаматтық құқық бұзушылығы (лат. *dēlictum*, *dēlinquere* – кінәлі болу, қорлау) – азаматтық және аралас құқық жүйелерінде қолданылатын термин, оның нақты мағынасы мемлекеттен мемлекетке өзгереді, бірақ әрқашан заңсыз мінез-құлыққа негізделген. Шотландия және Рим-Голландия заңдарында бұл термин әрдайым деликтті білдіреді, ол – міндетті сақтамаудың (күтімділік міндеті) қасақана немесе салдарынан туындаған азаматтық құқық бұзушылығы, ол зиян келтіріп, құқық бұзушыға заңдық жауапкершілікті жүктейді. Басқа азаматтық құқық бұзушылықтарына шартты міндеттемелерді бұзу және сенімді сақтамау кіреді. Жауапкершілік моральдық жауапкершілік негізінде, яғни күтім жасау немесе әрекет ету міндетіне және кінәға (culpa) негізделген, ал кінә – жауапкершіліктің басты факторы болып табылады. Бұл термин француз немесе испан құқығынан жеке құқығын алған, Луизиана және Филиппин сияқты бірнеше ағылшын тілді мемлекеттерде де қолданылады, бірақ деликт – ортақ құқық жүйелерінде және келісімшарттан тыс жауапкершілік туралы жалпы талқылауларда қолданылатын эквивалентті құқықтық термин. Испания заңдарында *delito* – қылмыстық құқық бұзушылығы, яғни қылмыс. Италия заңдарында *delitto penale* – сол ұғымды білдіреді, ал *illecito civile extracontrattuale* (немесе *delitto civile*) – Шотландия заңдарындағы деликт сияқты, тараптар арасында шарт болмаса да, заңдық міндеттеме тудыратын қасақана немесе салдарынан туындаған әрекет, бұл ортақ құқықпен ұқсас. Неміс тілді елдерде *Delikt* сөзі қылмысқа, ал *unerlaubte Handlung* – азаматтық құқық бұзушылығына қолданылады, бірақ *Deliktsrecht* – азаматтық құқықтың бір саласы (деликт құқығына ұқсас). Француз заңдарында *délit pénal* – қылмыстық құқық бұзушылығы (бұзушылық – "шағын қылмыс", қылмыс – "ауыр қылмыс"), ал *délit civil* – деликт. Осы себепті француз заңдары азаматтық жауапкершілік (*responsabilité civile*) терминін қолдануға бейім. Католик шіркеуінің канондық заңында деликт – қылмыс болып табылады.
Delict (from Latin dēlictum, past participle of dēlinquere ‘to be at fault, offend’) is a term in civil and mixed law jurisdictions whose exact meaning varies from jurisdiction to jurisdiction but is always centered on the notion of wrongful conduct. In Scots and Roman Dutch law, it always refers to a tort, which can be defined as a civil wrong consisting of an intentional or negligent breach of duty of care that inflicts loss or harm and which triggers legal liability for the wrongdoer. Other civil wrongs include breach of contract and breach of trust. Liability is imposed on the basis of moral responsibility, i. e. a duty of care or to act, and fault (culpa) is the main element of liability. The term is similarly used in a handful of other English speaking jurisdictions which derive their private law from French or Spanish law, such as Louisiana and the Philippines, but tort is the equivalent legal term used in common law jurisdictions and in general discussions of non contractual liability. In Spanish law, delito is any breach of criminal law, i. e. a criminal offence. In Italian law, delitto penale is the same concept, but illecito civile extracontrattuale (or delitto civile), like delict in Scots law, is an intentional or negligent act which gives rise to a legal obligation between parties even though there has been no contract between them, akin to common law tort. German speaking countries use the word Delikt for crime and unerlaubte Handlung for delict, but Deliktsrecht is a branch of civil law (similar to tort law). In French law, délit penal is a misdemeanor (between contravention ‘petty offence’ and crime ‘felony; major indictable offence’), while délit civil, again, is a tort. Because of this, French law prefers to speak in terms of responsabilité civile (‘civil liability’). In the canon law of the Catholic Church, a delict is a crime.
Шотландия заңы: қылмыс қасақана жасалған қылмыс ретінде
Ең тар мағынасында деликт – латын сөзі (delictum – ‘қылмыс, жаңылыс’) және кейбір азаматтық құқық жүйелерінде қасақана жасалған құқық бұзушылықты білдіретін заңдық термин. Ол ортақ құқық жүйесіндегі залалсыздандыру (tort) тұжырымдамасына ұқсас, бірақ мазмұны жағынан көптеген айырмашылықтары бар. Азаматтық құқық елдерінде деликт құқығы көбінесе заң шығарушы орган қабылдаған жалпы заң болып табылады, ал ортақ құқық елдеріндегі залалсыздандыру құқығы сот шешімдерінен туындайды. Сонымен қатар, деликт құқығы құқықтардың бұзылуы тұрғысынан абстрактілі түрде анықталады, ал ортақ құқықта көптеген нақты түрлері бар (ағылшын терминологиясы). Деликт азаматтық құқықтағы құқық бұзушылықтарды жоюмен айналысады. Қазіргі уақытта деликт тақырыбына арналған әдебиеттің көп бөлігі және сотта қаралатын көптеген істер абайсыздықтан туындаған мәселелерге қатысты. Абайсыздық салдарынан туындаған жауапкершілік принципі damnum injuria, яғни заңсыз әрекет салдарынан келтірілген зиянды өтеуге негізделген. Мұндай талапты қарастырғанда, зиянның бар екенін дәлелдеуден өзге, үш қосымша талап орындалуы тиіс: біріншіден, талапкерге қамқорлық міндеті болғанын көрсету керек, екіншіден, жауапкердің осы міндетті бұзғанын дәлелдеу керек, соңғысы – жауапкердің міндетті бұзуы мен талапкердің шағымданып отырған зияны арасындағы себеп-салдар байланысын көрсету керек. Шотландияның деликт құқығы абайсыздықтан туындаған зиянды өтеу ережелерімен қатар, мүліктік емес зиянды, мүліктік құқықтарға қасақана араласуды және нақты деликт түрлерін (мысалы, қаралау) қарастырады. Мұндай жағдайларда жауапкершілікті белгілеу ережелері жоғарыда талданған "қамқорлық міндеті" талдауынан өзгеше, бірақ мүліктік зиянды өтеу принциптері заңсыз әрекет салдарынан келтірілген зиян болған жағдайда өтеу төлеу керек деген жалпы принципке негізделген. Нақты деликт түрлері үшін жауапкершілікті белгілеу талаптары арнайы ережелерге байланысты, ал мүліктік емес зиянды өтеу (мысалы, қасақана жасалған заңсыздықтан туындаған әдепсіздік) Римнің actio injuriarum принциптеріне сәйкес жүзеге асырылады.
Неміс тілді елдер
Қарама-қарсылығы, неміс тілінде сөйлейтін елдердің азаматтық заңдары француз және рим заңдарындағыдай деликт (Delikt) пен квазиделикт (Quasidelikt) арасында ерекшелік жасамайды. Неміс Деликцрехті, яки "деликт заңына" сәйкес, зиянды өтеу талаптары кінәлі жауапкершіліктен (Verschuldenshaftung), яғни қасақана (Vorsatz) немесе салдарынан (Fahrlässigkeit) немесе қатаң жауапкершіліктен (Gefährdungshaftung) туындауы мүмкін. BGB 823-бабына сәйкес, зиянды өтеу өмір, дене еңбегі, денсаулық, бостандық және меншік сияқты erga omnes құқығына (абсолют Rechtgut) келтірілген зиянға немесе белгілі бір құқықтық мүдделерді қорғайтын заңды бұзуға негізделуі мүмкін. Дегенмен, § 826 BGB (және осыған ұқсас австриялық § 1295(2) ABGB) деликтке жақын. Осы ережеге сәйкес, егер біреу басқа адамға қасақана, жақсы әдет-ғұрыпқа (contra bonos mores (gegen die gute Sitten)) қарсы зиян келтірсе, ол зиянды өтеуге жауапты болады. Бұл деликттік жауапкершіліктің ауқымын құқықтардың бұзылуына ғана емес (француз заңында көрсетілгендей), сонымен қатар тікелей экономикалық зиянға (echter/reiner Vermögensschaden) дейін кеңейтеді.
Оңтүстік Африка және Шри-Ланка
Оңтүстік Африка және Шри-Ланка заңдары да тәртіпбұзушылыққа қатысты заңды, деликт заңын қолданады. Оңтүстік Африканың жалпы заңдары шығынға байланысты жауапкершілікті белгілейтін жалпы принциптер жиынтығын қарастырады. Бұл, әрқайсысының өзіндік ерекше элементтері бар, талапты қанағаттандыруды талап ететін, жеке деликттік іс-шараларға негізделген аңгло-американдық жалпы құқық тәсілінен өзгеше. Талапкердің сәтті болуы үшін мына деликттік элементтерді қанағаттандыру қажет:
Іс-әрекет – ол белсенді іс-қимыл немесе іс-қимылсыздық (қажетті іс-қимыл жасалмауы) болуы мүмкін, бірақ іс-қимылсыздық үшін жауапкершілік тек міндеттеме болған жағдайда ғана туындайды. Заңсыздық – шағымданылған іс-әрекет заң бойынша кінәлі болуы керек. Бұл әдетте қоғамның құқықтық сенімдеріне сәйкес бағаланады. Кінәлік – жауапкершілік «қатаң» (яғни жауапкершілік үшін ниет немесе сақтық қажет емес) ерекше жағдайларды қоспағанда, іс-әрекеттің заңсыздығы анықталғаннан кейін, сотталатын адамның қасақана немесе сақтықпен әрекет еткенін анықтау қажет, олардың екеуі де жауапкершілікке тарту үшін жеткілікті. Зиян – соңында, талапкердің талап етуі үшін іс-әрекет талапкерге қандай да бір зиян немесе шығын келтіруі керек. Бұл зиян мүліктік зиян (адамның қаржылық жағдайының төмендеуі, мысалы, талапкердің медициналық шығындарға ұшырауы) немесе мүліктік емес зиян (адамның қаржылық жағдайымен байланысты емес, бірақ ауырсыну мен қайғы сияқты жағдайларға өтемақы) түрінде болуы мүмкін. Себептік байланыс – талапкер шағымданып отырған іс-әрекет зиянға себеп болуы керек, бұл жағдайда нақты себептік байланыс және құқықтық себептік байланыс бағаланады. Құқықтық себептік байланыстың мақсаты – нақты себептік байланыстың ауқымын шектеу, егер іс-әрекеттің салдары объективті, ақылға қонымды адамның болжай алмауы мүмкін болса, сотталушы жауапкершіліктен босатылады. Бір фактілер жиынтығы келісімшарттық және деликттік талаптардың екеуіне де себеп болуы мүмкін. Анимус контрахенди анықтамасы келісімшарт жасасу ниетін көрсетеді. Мемлекеттік саясаттың ескеруі әрбір талаптың шегін белгілеуде көрінеді.
Қасиетті кітаптар
Католик шіркеуінің канондық заңдарында деликт – қылмысқа канондық эквивалент. Деликт күнәдан, тіпті өлімдік күнәдан да өзгеше. Адам заң бойынша деликт жасағаны үшін кінәлі болуы мүмкін, бірақ моральдық тұрғыдан күнәлі болмауы да мүмкін, сондай-ақ, моральдық тұрғыдан кінәлі болуы мүмкін, бірақ заң бойынша деликт жасағаны үшін кінәлі болмауы да мүмкін.