Кіріспе

Краньялық жүйке VI, көз қозғалысы үшін. Абдуценс жүйкесі немесе абдуценттік жүйке, сондай-ақ алтыншы краньялық жүйке, VI краньялық жүйкесі немесе жай ғана CN VI деп аталады, адамдар мен басқа да жануарларда көзге сыртқа қарай бағыттау үшін жауапты болатын бүйірлік тік бұлшық етін басқаратын краньялық жүйке. Бұл соматикалық эфференттік жүйке.

Ядро

Абдуценс ядросы төртінші қарыншаның еденінде, беттік колликул деңгейінде орналасқан. Бет жүйкесінің аксондары абдуценс ядросының айналасын орап, төртінші қарынша еденінің дорсальды бетінде көрінетін біраз көтеріліс (беттік колликул) құрайды. Абдуценс ядросы, көз қозғалысын бақылайтын басқа моторлық ядролар сияқты (окуломоторлық және трохлеарлық ядролар), орта сызыққа жақын орналасқан. Абдуценс ядросынан шығатын моторлық аксондар көпірдің (pons) құрсау және қаудальды бөліктері арқылы жүреді. Олар, осы деңгейде көпірдің бойымен өтетін кортикоспинальды жолдың (tract) латеральды бөлігінен өтіп, содан кейін ми сабағынан, көпір-ми жолының (pontomedullary junction) тұсында шығады.

Курс

Абдуценс жүйкесі ми сабасының понт пен ми миы қосылған жерінен шығады, ми пирамидасынан жоғары және бет жүйкесіне медиалды орналасқан. Осы жерден жүйке жоғары және алға қарай қозғалып көзге жетеді. Жүйке субарахноидты кеңістікке (дәлірек айтқанда, понтин цистернасына) еніп, шеміршек сүйектің жоғарғы бөлігінде тік бұрылыс жасап, каверноз синусқа кіреді. Каверноз синуста ол ішкі каротид артериясының қатар (инферолатеральды) жағымен алға қарай жүреді. Жүйке орбитаға жоғары орбитальды жарық арқылы (медиалды ұшынан) кіріп, ортақ тірек сақинасы арқылы өтеді, содан кейін көздің бүйірлік тік бұлшық етіне жетеді және оны иннервациялайды. Парез ортез қолданғаннан кейін бүйірлік көздің қозғалуының жоғалғандығы арқылы анықталады. Алтыншы жүйкеге оқшауланған зақымданудың сирек себептері Верникке-Корсаков синдромы және Толоса-Хант синдромы болып табылады. Верникке-Корсаков синдромы көбінесе алкоголизмге байланысты тиамин тапшылығынан туындайды. Бұл синдромның ерекше көз бұзылыстары – нистагм және бүйірлік тік бұлшық етінің әлсіздігі. Толоса-Хант синдромы – ауырсынуға шақыратын окуломоторлық (әсіресе алтыншы жүйке) парезіне әкелетін идиопатиялық грануломатоздық ауру. Алтыншы жүйкеге жанама зақым ми сабасына төменнен қысым түсіретін кез келген процесс (ми ісігі, гидроцефалия, псевдотумор церебри, қан кету, ісік) салдарынан жүйкенің кливус бойымен созылуынан туындауы мүмкін. Мұндай соққы салдарынан зақымдану алдымен кез келген жақта пайда болуы мүмкін. Оң жақ ми ісігі бастапқы белгі ретінде оң немесе сол жақ алтыншы жүйке парезін тудыруы мүмкін. Сондықтан оң жақ алтыншы жүйке парезі міндетті түрде оң жақтан туындаған себепті білдірмейді. Алтыншы жүйке парездері "жалған локализация белгілері" ретінде белгілі. Неврологиялық белгілер патологияның күтілетін анатомиялық орнынан алысқанда немесе қашықтасқанда "жалған локализация" деп сипатталады. Балалардағы оқшауланған алтыншы жүйке парездері, керісінше дәлелденгенше, ми ісігінен туындаған деп есептеледі.

Ядролық зақымданулар

Абдуценс ядросының зақымдануы оқшауланған алтыншы жұлын парализіне алып келмейді, керісінше екі көзге бірдей әсер ететін көлденең бағытталған көз қозғалысының бұзылысын тудырады. Абдуценс ядросында екі түрлі жасуша болады: сол жақтағы бүйірлік тік бұлшық етін басқаратын моторлық нейрондар және орта сызықты кесіп өтіп, қарсы жақтағы окуломоторлық ядроға (қарсы көздің медиалдық тік бұлшық етін басқаратын) қосылатын интернейрондар. Нормалды көру кезінде бір көздің бүйірге қарай қозғалысы (бүйірлік тік бұлшық еті) екінші көздің медиалдыққа қарай қозғалысымен (медиалдық тік бұлшық еті) дәл үйлесімді болады, осылайша екі көз де бір нысанға бағытталған күйде қалады. Бірлескен көз қозғалысын бақылау ми сабасындағы орта бойлық шоғыр (MLF) арқылы жүзеге асырылады, ол үш көзден тыс қозғалыс ядросын (абдуценс, трохлеар және окуломотор) бір функционалдық бірлікке байланыстыратын жүйке жолы болып табылады. Абдуценс ядросының және MLF-тің зақымдануы алтыншы жұлынмен байланысты проблемаларды, ең әсіресе ядроаралық офтальмоплегияны (INO) тудырады.

Супрануклеарлық зақымданулар

Алтыншы жұлын – көз қозғалысын жалпы түрде бақылайтын көптеген қабықша жүйелерінің соңғы ортақ жолдарының бірі. Көз қозғалысының қабықшалық бақылауы (саккадтар, тегіс іздеу, бейімделу) бір жақты емес, конъюгациялық көз қарасын қамтиды.

Туберкулез

Туберкулезбен ауыратын адамдардың 15-40% есті жоғарғы ми жүйкелерінің қызметі бұзылуымен қатар жүреді. Иммундық жүйесі қалыпты адамдарда туберкулез кезінде ең көп зардап шегетін жоғарғы ми жүйкесі – алтыншы жүйке.

Этимология

Алтыншы бас сүйек нервісінің латынша атауы "nervus abducens" болып табылады. Terminologia Anatomica ресми түрде екі түрлі ағылшын тіліндегі аударманы мойындайды: "abducent nerve" және "abducens nerve". "Abducens" жақындағы әдебиеттерде көбірек кездеседі, ал "abducent" ескі әдебиеттерде басым. Америка Құрама Штаттарының Ұлттық медицина кітапханасы MEDLINE және PubMed биомедициналық деректер базасын индекстеу үшін Медициналық тақырыптар тізбегі (MeSH) сөздігінде "abducens нервісін" қолданады. Грейдің анатомиясының 39-шы басылымы (2005) да "abducens нервісін" артық көреді.

Басқа жануарлар

Абдуценс жүйкесі көздің сыртқы тік бұлшық етінің қозғалысын бақылайды. Көптеген басқа сүтқоректілерде ол сонымен қатар көзді қорғау үшін артқа тарта алатын көз алмасы бұлшық етін де иннервациялайды. Абдуценс жүйкесінің гомологтары лампарейкалар мен миксималардан басқа барлық омыртқалы жануарларда табылады.