Орфей: Аңыз бен шындық арасындағы саяхат

Кіріспе

a film

Орфей (; сонымен қатар Ұлыбританияда қолданылатын атау) – Жан Коктоның режиссерлік еткен және Жан Маренің басты рөлде ойнаған 1950 жылғы француз фильмі. Бұл Коктоның «Орфей трилогиясының» орталық бөлігі, оған «Ақынның қаны» (1930), «Орфей» (1950) және «Орфейдің өсиетнамасы» (1960) кіреді.

Сюжет

Қазіргі Парижде орналасқан фильмнің оқиғасы классикалық грек мифы Орфей мен Эвридиканың нұсқасы. Сурет атақты ақын Орфейдің (Мараи) "Поэттер кафесіне" келгенінен басталады. Сонымен қатар, ханшайым (Касарес) және Сегест (Эдуард Дермит), ол қолдайтын жас, сұлу ақын келеді. Мас Сегест төбелес шығарады. Полиция келгенде, Сегесті тұтқындауға тырысқанда, ол қашып кетеді, бірақ оны екі мотоциклмен келе жатқан адамдар қағып құлатады. Ханшайым полицияға Сегестің мәйітін машинасына салуды және "оны ауруханаға жеткізуді" бұйырады. Ол сондай-ақ куәгер ретінде болуы үшін Орфейді де машинаға шақырады. Машинаға кіргеннен кейін Орфей Сегестің өлгенін және ханшайымның ауруханаға бармайтынын біледі. Оның орнына олар шатоға (автомобильдің терезесінен көрінетін пейзаж негатив түсірілген) екі мотоциклмен келе жатқан адамдардың сүйемелдеуімен барады, ал радиода абстрактілі поэзия ойнайды. Бұл, оккупация кезінде Лондоннан француз қарсыластарына жіберілген сияқты, түсініксіз хабарлар түрінде келеді. Қираған шатода ханшайым Сегесті зомбиге айналдырады, содан кейін ол, Сегест және екі мотоциклмен келе жатқан адамдар (ханшайымның қызметкерлері) айнаға кіріп кетеді, Орфейді жалғыз қалдырады. Ол шөлді ландшафтта оянады, онда ол Орфейдің келуін күтіп жүрген ханшайымның шофері Хюртебизге (Периер) кездеседі. Хюртебизе Орфейді үйіне апарады, онда Орфейдің жүкті әйелі Эвридика (Деа), полиция инспекторы және Эвридиканың досы Аглаоника ("Әйелдер лигасының" төрағасы және, көрінерінде, Эвридикаға ғашық) Орфейдің құпия жоғалуы туралы әңгімелеседі. Орфей үйге келгенде, Сегестің тағдырына қатысты сұрақтар туындағанына қарамастан, кешегі оқиғаның егжей-тегжейін түсіндіруден бас тартады, өйткені оның мәйіті табылмаған. Орфей Хюртебизді үйіне қоныстануға және ханшайым оралған жағдайда Роллсты Орфейдің гаражына қоюға шақырады. Эвридика Орфейге жүкті екенін айтуға тырысады, бірақ ол оны қабылдамағандықтан үндемей қалады. Хюртебизе Эвридикаға ғашық бола бастағанда, Орфей тек Роллстың радиосынан естілетін абстрактілі поэзияны тыңдауға құмарланады, содан кейін ханшайымның Өлім (немесе Өлімнің бір бөлімі) екені белгілі болады. Кокто өзі осындай түсіндірмеге былай деп түсіндірді: "Орфея туралы жазылған қате түсініктердің арасында мен әлі де Хюртебизді періште деп, ал ханшайымды Өлім деп сипаттағанын көремін. Фильмде Өлім де, періште де жоқ. Олар болуы мүмкін емес. Хюртебизе – Өлімнің көптеген қосалқы бөлімдерінің бірінде қызмет ететін жас Өлім, ал ханшайым Өлім емес, әуе хостесса періште емес. Мен догмаларға ешқашан қол тигізбеймін. Мен бейнелейтін аймақ – өмірдің шекарасы, өмір мен өлім арасындағы ешкімнің жері". Эвридиканы Өлімнің қолбасшылары өлтірген кезде, Хюртебизе Орфейді Зона арқылы (қираған қала ретінде бейнеленген, шын мәнінде Сент-Сир әскери академиясының қираған жері) Ажал әлеміне алып барып, оны қайтарып алуды ұсынады. Орфей өзінің арманында келген Өлімге ғашық болғанын айтады. Хюртебизе Орфейден қай әйелге опасыздық жасайтынын сұрайды: Өлімге ме, Эвридикаға ма? Орфей Эвридика қайтыс болғаннан кейін ханшайым қалдырған хирургиялық қолғаптарды киіп, дүниеден өтеді. Ажал әлемінде Орфей Эвридиканың өліміне қатысқан барлық тараптарды сұраққа түсетін сот алдында талапкер ретінде табылады. Сот Өлімнің Эвридиканы заңсыз иеленгенін жариялайды және оны бір шартпен қайта тірілтеді: Орфей оны өмір бойы қарауына болмайды, әйтпесе оны қайтадан жоғалтады. Орфей келісіп, Эвридикамен бірге үйіне қайтады. Оларды сот жұпқа жаңа, шектеулі өмірге бейімделуге көмектесу үшін тағайындаған Хюртебизе ертіп келеді. Эвридика Орфейдің Роллстың радиосын үнемі тыңдайтын гаражына барады. Ол артқы орындықта отырады. Орфей айнадан оған қарағанда, Эвридика жоғалады. "Поэттер кафесінен" (Аглаониканың итермелеуімен) келген көрермендер Орфейден Сегестің өлтірілуіне қатысы бар деп ойлағандықтан кек алу үшін келеді. Орфей оларға Хюртебизе берген тапаншамен қаруланған күйде қарсы тұрады, бірақ оны қарусыздандырып, атып өлтіреді. Орфей қайтыс болып, Ажал әлеміне оралады. Бұл жолы ол Өлімге махаббатын білдіреді, ол оның "өлімсіз ақын" болуы үшін өлуге шешім қабылдады. Сот осы жолы Орфей мен Эвридиканы бұрынғы оқиғаларды есіне алмай, тірі әлемге қайтарады. Орфей әке болатынын біледі және оның өмірі жаңадан басталады. Өлім мен Хюртебизе, сонымен қатар, Ажал әлемінің қираған жерлері арқылы өлімнен де жаман тағдырға қарай – өзі судьялар болу үшін жүреді.

Set in contemporary Paris, the story of the film is a variation of the classic Greek myth of Orpheus and Eurydice. The picture begins with Orpheus (Marais), a famous poet, visiting the Café des Poètes. At the same time, a Princess (Casares) and Cégeste (Édouard Dermit), a handsome young poet whom she supports, arrive. The drunken Cégeste starts a brawl. When the police arrive and attempt to take Cégeste into custody, he breaks free and flees, only to be run down by two motorcycle riders. The Princess has the police place Cégeste into her car in order to "transport him to the hospital". She also orders Orpheus into the car in order to act as a witness. Once in the car, Orpheus discovers Cégeste is dead and that the Princess is not going to the hospital. Instead, they drive to a chateau (the landscape through the car windows is presented in negative) accompanied by the two motorcycle riders as abstract poetry plays on the radio. This takes the form of seemingly meaningless messages, like those broadcast to the French Resistance from London during the Occupation. At the ruined chateau, the Princess reanimates Cégeste into a zombie like state, and she, Cégeste, and the two motorcycle riders (the Princess' henchmen) disappear into a mirror, leaving Orpheus alone. He wakes in a desolate landscape, where he stumbles on the Princess' chauffeur, Heurtebise (Périer), who has been waiting for Orpheus to arrive. Heurtebise drives Orpheus home where Orpheus' pregnant wife Eurydice (Déa), a police inspector, and Eurydice's friend Aglaonice (head of the "League of Women", and apparently in love with Eurydice) discuss Orpheus' mysterious disappearance. When Orpheus comes home, he refuses to explain the details of the previous night despite the questions which linger over the fate of Cégeste, whose body cannot be found. Orpheus invites Heurtebise to live in his house and to store the Rolls in Orpheus' garage, should the Princess return. Eurydice attempts to tell Orpheus that she is with child, but is silenced when he rebuffs her. While Heurtebise falls in love with Eurydice, Orpheus becomes obsessed with listening to the abstract poetry which only comes through the Rolls' radio, and it is revealed that the Princess is apparently Death (or one of the suborders of Death). Cocteau himself commented on such interpretation:

"Among the misconceptions which have been written about Orphée, I still see Heurtebise described as an angel and the Princess as Death. In the film, there is no Death and no angel. There can be none. Heurtebise is a young Death serving in one of the numerous sub orders of Death, and the Princess is no more Death than an air hostess is an angel. I never touch on dogmas. The region that I depict is a border on life, a no man's land where one hovers between life and death". When Eurydice is killed by Death's henchmen, Heurtebise proposes to lead Orpheus through the Zone (depicted as a ruined city – actually the ruins of Saint Cyr military academy) into the Underworld in order to reclaim her. Orpheus reveals that he may have fallen in love with Death who has visited him in his dreams. Heurtebise asks Orpheus which woman he will betray: Death or Eurydice. Orpheus enters the afterlife by donning a pair of surgical gloves left behind by the Princess after Eurydice's death. In the Underworld, Orpheus finds himself as a plaintiff before a tribunal which interrogates all parties involved in the death of Eurydice. The tribunal declares that Death has illegally claimed Eurydice, and they return Eurydice to life, with one condition: Orpheus may not look upon her for the rest of his life on pain of losing her again. Orpheus agrees and returns home with Eurydice. They are accompanied by Heurtebise, who has been assigned by the tribunal to assist the couple in adapting to their new, restrictive life together. Eurydice visits the garage where Orpheus constantly listens to the Rolls' radio in search of the unknown poetry. She sits in the backseat. When Orpheus glances at her in the mirror, Eurydice disappears. A mob from the Café des Poètes (stirred to action by Aglaonice) arrives in order to extract vengeance from Orpheus for what they suppose to be his part in the murder of Cégeste. Orpheus confronts them, armed with a pistol given to him by Heurtebise, but he is disarmed and shot. Orpheus dies and finds himself in the Underworld. This time, he declares his love to Death who has decided to herself die in order that he might become an "immortal poet". The tribunal this time sends Orpheus and Eurydice back to the living world with no memories of the previous events. Orpheus learns that he is to be a father, and his life begins anew. Death and Heurtebise, meanwhile, walk through the ruins of the Underworld toward an even worse fate than death—to become judges themselves.

Қабылдау

Андрей Тарковский оны шедевр деп санап, кино өнерінің 77 ең ұлы туындысының бірі деп атады. 1950 жылы «Орфей» фильмінің Америкада шығуы Роберт Дункан, Джек Спайсер, Франк О’Хара және Аллен Гинзберг сияқты жаңа гей-ақындарға ықпал етті. Фильм осымен толыққанды құрметке ие болды және барлық саланың суретшілеріне әсер етті. 2000 жылы сыншы Роджер Эберт «Орфейді» өзінің «Ұлы фильмдер» тізіміне қосып, қарапайым, бірақ тапқыр арнайы эффектілерін жоғары бағалады: «Бүгін «Орфейді» көру – кино әлемінің толыққанды жоғалып кеткенін көру сияқты. Бүгінде фильмдер көбінесе таза көркемдік мақсатта түсірілмейді, тәжірибелерге кедергі келтіріледі және Мараис сияқты жұлдыздар грек мифологиясының эксцентриктік бейімделулеріне тартылмайды. Коктоның қолындағы оқиға күтпегендей күрделі болып келеді; ол тек махаббат, өлім және қызғаныш туралы ғана емес, сонымен қатар өнердің суретшіні күнделікті адамдық мәселелерден қалай алшақтата алатыны туралы да айтады». Жапондық режиссер Акира Куросава «Орфейді» өзінің сүйікті фильмдерінің бірі деп атады.

Өзгерістер мен мұра

1993 жылы Филип Гласс фильмді сахналық опера ретінде бейімдеді, «Орфе» деген атпен, либреттосын композитор тікелей Коктоның сценарийінен алды. Америкалық репертуарлық театр мен Бруклин музыка академиясының бірлескен тапсырысы бойынша бұл туынды 14 мамырда Америкалық репертуарлық театрда тұңғыш рет қойылды. Франческа Замбелло тұңғыш қойылымның режиссері болды, ал өндіріс, фильмнің көрнекті бейнелеріне тығыз байланысты, Glass-тың көптен бергі серіктесі Роберт Израильмен жүзеге асырылды. Баритон Юджин Перри Орфе рөлін сомдады, Венди Хилл – ханшайым, Ричард Фракер – Хьюртебиз, ал Елизавета Футрал – Эвридика рөлінде ойнады. 2007 жылы опера Анн Мэнсонның дирижерлігімен Глиммергласта қайта жаңғыртылды, ал Мэнсон 2010 жылы Портленд операсымен бірге жазуды жүргізді. New York Times газетінің сыншысы Энтони Томмасини, газеттің Эдвард Ротштейн операның тұңғыш қойылымына теріс пікір білдіргеннен кейін, жазудың шығарылуы туралы: «Алғаш рет естігеніме 14 жыл өткен соң, мен «Орфе» әсерімен әбден бауралып кеттім» деп жазды.