Кіріспе

Пропорционалды жазаны қолдайтын ұғым; артық емес және кем емес жазалаудың принципі – қылмысқа сай жазалау.

"Көзге көз" (,) – Шығу кітабының 21:23–27 аяттарында кездесетін, өзара жазалау принципін көрсететін заң. Бұл принциптің ең ерте белгілі мысалы – еврей Библиясынан бұрынғы Хамураби кодексінде кездеседі. Нақты өш алу заңы (lex talionis), яғни өзара жазалау, сол сияқты: бір адам екінші адамға зиян келтірсе, зиян келтіруші адам да соған сай жазаға тартылуы керек деген принципті білдіреді. Жұмсақ түсіндірулерде бұл жәбірленушінің зиянның [шамамен] құнын өтемақы ретінде алуын білдіреді. Бұл принциптің мақсаты – өтемақы сомасын келтірілген зиянның мөлшерімен шектеу.

Анықтама және әдістер

Lex talionis термині әрқашан да және тек қана көзге көз принципімен байланысты әділдік кодекстерін білдірмейді (оның орнына, «кері жаза» қарастырылсын), бірақ қылмыстарға сәйкес жазаларды белгілейтін, олардың ауырлығымен шамалас болатын заң жүйелерінің кең класын қамтиды. Кейбір мамандар бұл, жеке тұлғаның немесе мемлекеттің кек алу ниетімен шамадан тыс жазалауын болдырмау мақсатында кем дегенде жартылай жасалғанын айтады. Lex talionis терминінің ең көп таралған көрінісі – «көзге көз» деген сөз, бірақ басқа да интерпретациялар бар. Lex talionis принципіне сүйенетін заң кодекстерінің ортақ ерекшелігі – қылмысқа лайықты, теңдестірілген жазаның белгіленуі. Ең қарапайым мысал – «көзге көз» принципі. Осы принцип бойынша, жаза қылмыстың дәл өлшеммен сәйкес болуы керек еді.

Бабыл заңына сай

Хаммурапи заң кодексінде өте нақты өзара теңдік принципі қолданылады. Мысалы, егер біреу басқа адамды өлтірсе, өлтіруші өлім жазасына кесілуі керек еді. Бұл заңның пайда болуына қатысты түрлі пікірлер бар, бірақ ең көп таралғаны – ерте цивилизациялардың өсуімен және әділетсіздіктерге, жанжалдар мен қастықтарға жаза берудің жетілмеген жүйесі әлеуметтік тұрақтылыққа қауіп келтіргендігімен байланысты. Заң теориясының жаңа тәсілдерімен алмастырылғанына қарамастан, lex talionis жүйелері әлеуметтік жүйелердің дамуында маңызды рөл атқарды – жазалауды іске асыру және осы жазаның жалғыз жаза екенін қамтамасыз ететін орган құру. Бұл орган мемлекеттің өзінің алғашқы формаларының бірі болды. Бұл принципті Месопотамияның бұрынғы заң кодекстерінде де кездестіруге болады, мысалы, Ур Наммудың Ур кодексінде және Липит Иштардың Исин кодексінде. Бұл қағида Бабыл заңдарында да бар. Егер заң үстемдігімен байланысты емес қоғамдарда, егер біреуге зиян келтірілсе, зардап шеккен адамның (немесе оның туысының) зиян келтірушіге кек алуы мүмкін деп есептеуге болады. Кек алу қылмыстан да ауыр болуы мүмкін, тіпті өлімге де соқтыруы мүмкін. Бабыл заңдары мұндай әрекеттерге шектеу қойып, жазаны қылмыстан асырмауға талап етті, егер құрбан болған адам мен қылмыскер қоғамдағы бірдей мәртебеде болса. Құдайға немесе монархқа қарсы жасалған қылмыстар (зиярат ету немесе патшаға қарсы көтеріліс) сияқты, жоғары тұрғандарға қарсы жасалған қылмыстар ауыррақ жазаланды.

Ежелгі грек заңдарында

Пифагордың ұстазы Анаксимандр: "Табиғаттың үлкен айналымдары өшпенділік пен жазалаудың циклдары арқылы іске асырылады деп есептеледі". Сократ бұл заңға қарсы болды.

Еврей заңдарында

Еврейлер заңында "көзге көз" заңы өтемақының жоғалған нәрсеге тең болуын шектеу мақсатында болған. Сондықтан, "бір көзге бір көз" деп түсіну дұрыс болар. "Шығу" және "Леуіліктер" кітаптарындағы "көзге көз" (עין תחת עין) идиомалық фразасы сөзбе-сөз "көздің астында/орнында көз" дегенді білдіреді, ал басқаша бір тіркес (עַיִן בְּעַיִן שֵׁן בְּשֵׁן, сөзбе-сөз "көзге көз; тіске тіс") "Заңды қайталау" кітабында жалған куәгерлерге қатысты сот үкімдерінің өзара жазалау контекстінде қолданылады. "Леуіліктер" кітабында былай делінген: "Егер біреу өз халқының мүшесіне зиян келтірсе, оған да солай істеледі: жара үшін жара, көз үшін көз, тіс үшін тіс. Ол кімге қандай зиян тигізсе, соның орнын толтыру керек" (Лев. 24:19–21). Жәбірленушінің, айыпталушының немесе судьяның дене жазасының орнына коферді таңдауға құқығы бар-жоғы нақты айтылмаған. "Шығу" кітабының 21:22-24 аяттарында былай делінген: "Егер екі адам төбелесіп, жүкті әйелге зиян келтірсе, нәсібі жоғалып кетсе, бірақ ешқандай зиян болмаса, ол әйелдің күйеуі оған тиісті жазаны төлейді, ал судьялар анықтағандай өтемақы төленеді. Егер зиян болса, онда жанға жан, көзге көз, тіске тіс, қолға қол, аяққа аяқ."

Иудаизм

Исаак Калимидің айтуынша, раввиндер «көз үшін көзге» принципін (lex talionis) «адамгершілікке» айналдырды, оны ақылға қонымды қаржылық өтемақы ретінде түсіндірді. Бабылдың lex talionis-і сияқты, этикалық иудаизм және гуманистік еврей құқығы жазбаша Тораның пешат (нақты мағынасы) орнын басады. Пашахов пен Литтман lex talionis принципінің қайта қарастырылуын парызшыл яһудилігінің «өзгеретін әлеуметтік және интеллектуалдық идеяларға бейімделу» қабілетінің мысалы ретінде көрсетеді.

Талмуд

Талмуд «көзге көз» және осыған ұқсас өрнектерді азаматтық істерде ақшалай өтемақы төлеуді талап ететін нұсқау ретінде түсіндіреді және Саддукейлердің Библиядағы өрнектер физикалық жазалауды білдіреді деген түсінігіне қарсы тұрады. Олардың пікірінше, мұндай түсіндіру соқыр немесе көзі жоқ қылмыс жасаушыларға қатысты қолданылмайды. Себебі, Тора жазалардың барлығына бірдей қолданылуын талап етеді, сондықтан бұл өрнекті осылай түсіндіруге болмайды. Дегенмен, Тора тікелей өзара әділдіктің бір түрін де қарастырады, онда «көзге көз» деген сөз тағы да пайда болады. Мұнда Тора жалған куәлік беру үшін сөз байласып, басқа адамға қарсы куәлік беруге тырысатын адамдар туралы айтылады. Тора соттан «оған, ол өзінің бауырына жасағысы келгендей жасауды» талап етеді. Егер белгілі бір техникалық талаптар орындалса (мысалы, жазасы әлі орындалмаған айыпталушының үкімі шығарылған болса), қастандық жасаушыларға олардың бауырларына зиян келтіруді жоспарлаған жазамен сәйкес жаза берілсе, сот осы тікелей өзара әділдікті іске асырады (жаза өлім жазасын білдірген жағдайда да). Әйтпесе, қылмыскерлер қамшымен жазаланады. Торада қылмыскердің мүшесін кесіп тастауға немесе мүгедек етуге қатысты жаза жоқ болғандықтан, соттың қастандықпен жалған куәге көзін, тісін, қолын немесе аяғын зақымдау арқылы жаза беруі мүмкін емес. Бір жағдайда Тора «оның қолын кесіп таста» дейді. Талмуд ғалымдары бұл аятты әйелдің еркекке қауіпті шабуыл жасаған жағдайы ретінде түсіндіреді. Бұл аяттан көрінетіндей, құрбандықты құтқару үшін шабуылшыға қол сұғу керек, бірақ шабуылшыны қаза қылмайтын жарақат арқылы бейтарап ету мүмкін болса, оны өлтіруге болмайды. Дегенмен, көзді, тісті немесе аяқты зақымдауды талап ететін ешқандай аят жоқ. Сандар кітабының 35:9–30 аяттарында соттың тікелей іске асырмайтын өзара әділдіктің жалғыз түрі талқыланады. Мұнда, өте шектеулі жағдайларда, абайсызда адам өлтіргені үшін кінәлі деп танылған адамды, қаза тапқан адамның туысы «қанның құнын өтеуші» рөлінде өлтіруге құқылы. Мұндай жағдайда сот кінәлі тарапты белгіленген қалаға қашуға міндеттейді. Қашқан адам қалада болғанда, «қанның құнын өтеуші» оны өлтіре алмайды. Бірақ егер кінәлі адам заңсыз түрде қашудан бас тартса, «қанның құнын өтеуші» соттың өкілі ретінде оны өлтіруге құқылы. Дәстүрлі еврей заңы бойынша, осы заңдарды қолдану үшін Киелі кітапта белгіленген қалалардың болуы және сақталуы, сондай-ақ Тора мен Талмудта көрсетілгендей 23 судьядан тұратын соттың шешімі қажет. Соңғы талап өлім жазасына да қатысты. Мұндай жағдайлар шамамен 2000 жылдан бері болған жоқ.

Яһуди дініндегі өзара әділдіктің мақсаты

Талмудта әділдік ұғымы, Құдай тарапынан іске асырылатын әділдік аясында, «мидда к'негед мидда» принципі бойынша, теңдей жаза ретінде қарастырылады. Алайда, сот арқылы іске асырылатын өзара әділдікке қатысты Тауратта жазалардың мақсаты қоғамнан қауіпті элементтерді жою екендігі айтылады ("және сіздер орталарыңыздан жамандықты жоясыздар"). Бұдан бөлек, зиян келтіру ісі бойынша өзара әділдік, зардап шеккенге өтемақы төлеуге қызмет етеді (жоғарыда қараңыз). Зардап шеккеннің қайғысын басу үшін кек алу идеясы Тораның сот арқылы іске асырылатын әділдік туралы түсінігінде қандай да бір рөл атқармайды, себебі зардап шеккендерге оларды зиян келтіргендерге тіпті жек көру сезіміне де бой алмау, кек сақтамау туралы ескерту жасалады. Таурат, жек көру немесе кек сақтау ниетімен қаралатын адам сотқа тартылған-тартылмағанына қарамастан, ешқандай айырма жасамайды және барлық адамдар өзге исраилдіктерді сүюге үйретіледі.

Әлеуметтік иерархия және өзара әділдік

Шығыс кітабының 21-тарауында, Хаммурапи кодексіндегідей, өзара әділдік принципі әлеуметтік теңдерге қатысты қолданылатын сияқты; "жанға жан, көзге көз, тіске тіс, қолға қол, аяққа аяқ, күйгенге күйген, жарақатқа жарақат, соққыға соққы" деген өзара әділдік туралы айғақтан кейін басқа заңның мысалы келеді: егер құл иесі құлының көзін жоғалтса немесе тісін сындырса, құл босатылады, бірақ иесі ешқандай жаза тартпайды. Ал егер құл иесінің көзіне зиян келтірсе, құл тіпті өлім жазасына да кесілуі мүмкін еді. Дегенмен, өзара әділдік әлеуметтік жіктелуге қарамастан қолданылады: "көзге көз" принципінен кейін дереу "Сендердің шетелдік және азамат үшін бірдей заң болуы керек" деген жариялама жасалады. Бұл әлеуметтік әділеттіліктің маңызды принципін көрсетеді, себебі қоғамдағы маргиналданған топтарға әлеуметтік құрылым аясында бірдей құқықтар берілген. Осы тұрғыда Майкл Куганның пікірінше, өзара әділдік идеалды жағдайда "адамдардың өздеріне жасалған қылмыстар үшін заңды өз қолдарына алып, пропорционалсыз кек алуына жол бермеуге" бағытталған.

Ислам заңдарында

Құран Кәрімде (5:45) «көзге көз» қағидасы Израиль ұрпақтарына бұйрылғандығы айтылады. Исламдағы «Lex talionis» принципі – Qiṣāṣ (арабша: قصاص) және былай делінген: «Әй сендер, иман келтіргендер! Өлтірілгендерге қысас (қысас) міндетті етілді: ер адам ер адам үшін, құл – құл үшін, әйел – әйел үшін. Бірақ кім де болса, бауырласынан бір нәрсені кешірсе, оған лайықты өтемақы және жақсылықпен төлеу керек. Бұл – Раббыңнан келген жеңілдік және рақым. Ал кім бұдан кейін де шектен шығып, зиян келтірсе, оны қатты жаза күтеді». Ислам шариатын қолданатын Иран немесе Сауд Арабиясы сияқты мұсылман елдері «көзге көз» ережесін қолданады. 2017 жылы қышқыл шабуылынан зардап шеккен ирандық әйелге шарият заңына сәйкес, шабуыл жасаған адамды қышқылмен соқыр ету мүмкіндігі берілді.

Қолданбалар

Кейбір мемлекеттерде кісі өлтіргендерге өлім жазасы қолданылады. Накам жарымәскери тобы Холокост кезінде қаза болған алты миллион еврейге кек ретінде алты миллион немісті өлтіруді көздеді.

Көзге көз , соқыр қылады бүкіл әлемді

"Көзі үшін көз әлемді толығымен соқыр етеді" және осыған ұқсас басқа да сөз тіркестері Джордж Перри Грэмның (1914) өлім жазасы туралы пікірталас кезінде, Луи Фишердің (1951) Махатма Гандидің философиясын сипаттағанда, және Мартин Лютер Кинг (1958) нәсілдік зорлық-зомбылық аясында айтылған, бірақ олармен ғана шектелмейді.

Жалпы және келтірілген сілтемелер

Please provide the English text you want me to translate. I need the content of the "English text" section to perform the translation. I will use the "Existing translation reference" only as a guide for terminology, prioritizing the accurate meaning of the original English.