Кіріспе

Данте Алигиеридің 1294 жылы жарық көрген мәтіні, Кристина мен Корольдердің альбомы. La Vita Nuova (ла ˈвиːта ˈnwɔːва; итальян тілінде "Жаңа өмір") немесе Vita Nova (латынша атауы) – Данте Алигиеридің 1294 жылы жарық көрген туындысы. Бұл ортағасырлық көркемдік махаббат жанрының прозиметрум стилінде, яғни проза мен өлеңнің үйлесімінде берілген көрінісі.

Тарих және мәнмәтін

Данте өзінің "Жаңа өмір" деп атаған бұл кітабы – Данте өмірінде жазған екі өлең жинағының біріншісі. Жинақ – прозиметрум, яғни өлең мен прозадан тұратын шығарма, Боэцийдің "Философиялық тынысы" сияқты. Данте әр прозиметрумды шамамен он жыл ішінде жазылған өлеңдерді біріктіру құралы ретінде пайдаланды. "Жаңа өмір" 1283 жылдан 1293 жылға дейінгі шығармаларын қамтиды. Бұл жинақ пен оның стилі dolce stil novo деп аталатын әрекетке сәйкес келеді. Проза өлеңдер арасындағы сюжеттік байланыстың сезімін тудырады; бұл Данте өзін және өнерін, әулеттік махаббаттың шектеулерін (Данте мен оның ақын достарының провансальдық ақындардан, Фридрих II сарайының сицилиялық ақындарынан және олардан бұрынғы тосканалық ақындардан мұра еткен ритуалдық махаббат пен өнер жүйесі) қалыптасқан түсінігі тұрғысынан қайта құруының жолы. Жиырма жасқа толған шамасында Данте өзіне емес, махаббатқа бағытталған махаббат өлеңдерін жазуға тырысты. Ол әулеттік махаббат поэзиясын, оның көптеген троптары мен тілін қасиетті махаббат поэзиясына көтеруді мақсат етті. Беатриче Данте үшін осы махаббаттың, абсолюттікке ашық, әсемдікпен туған құштарлықты рухани сұлулыққа ұмтылыспен біріктіретін символы болды. Алғашқы толық ағылшын тіліне аудармасын 1846 жылы Джозеф Гарроу жариялады.

Құрылымы

La Vita Nuova құрамында 42 қысқа тарау (31 Гульельмо Горни үшін) 25 сонетке, бір балладаға және төрт канцонға арналған түсіндірмелер бар; бір канцон аяқталмай, Дантенің өмірлік махаббаты Беатрис Портинаридің қайтысымен тоқтатылған. Дантедің екі бөлімнен тұратын түсіндірмелері әр өлеңді түсіндіріп, оларды өмірінің контекстіне қояды. Өлеңдері бар тараулар үш бөлімнен тұрады: жартылай автобиографиялық баяндама, осы оқиғалардың нәтижесінде туған лирика және лириканың қысқаша құрылымдық жоспары. Өлеңдер сюжеттік желі құрады, Дантенің Беатриске деген махаббатын (олар екеуі де тоғыз жаста болған кезде) алғаш көрісінен бастап, оның қайтысынан кейінгі қайғысына дейін және "ешбір әйел туралы жазылмаған нәрсені" жазуға деген ниетін баяндайды. Түсіндірмелердің әр бөлімі Дантенің романтикалық махаббат тұжырымын, рухани дамудың бастапқы қадамы ретінде, құдайға деген махаббатқа жететіндей етіп жетілдіреді (сарайлық махаббатқа қараңыз). Данте шығармасына ерекше көзқарас танытты – жеке оқиғалар мен тәжірибеге сүйене отырып, оқырмандарға тікелей үндеу жасап, латын тілінің орнына итальян тілінде жазды. Бұл көптеген жазушылар стильдік формалардан бас тартып, қарапайым стильге көшкен кезде еуропалық поэзиядағы маңызды өзгеріс болды.

Автобиографиялық элементтер

Данте Беатриске деген махаббатына арналған өлеңдерді жинап, жариялауды жоспарлаған, олардың жазылуының автобиографиялық контекстін түсіндіріп, әр өлеңнің құрылымын мұқият оқуға көмектесетіндей етіп көрсетуді қалаған. Нәтижесінде, 5 ғасырдағы Августиннің «Құпиялары» сияқты, эмоционалды автобиографияның маңызды ерте үлгісі пайда болды. Дегенмен, барлық ортағасырлық әдебиет сияқты, бұл туынды да қазіргі заманғы автобиографиялық сезімнен мүлдем өзгеше. Данте мен оның оқырмандары сарайлық махаббаттың сезімдері, олардың қалай дамып, өлеңде қалай бейнеленетіні, олардың құдай жаратқан әлемнің мәңгілік ақиқаттарын қалай ашатыны, сондай-ақ махаббаттың жанға қалай құт-береке әкеліп, оны Құдайға қалай жақындататыны туралы қызығушылық танытқан. Поэмадағы адамдардың аттары, Беатрис есімі де, тегі көрсетілмейді, Флоренцияның көптеген тұрғындарынан оларды анықтауға көмектесетін ешқандай қосымша мәлімет те берілмейді. Тек «Беатрис» деген есім ғана қолданылады, себебі ол оның нақты аты болған, сонымен қатар құт-береке сыйлаушы ретіндегі символдық аты да осы есіммен байланысты. Көбінесе, есімдер мен кейіпкерлер метафора ретінде қолданылады. XXIV тарауда, «Мен жүрегімнің оянуын сезіндім» («Io mi senti' svegliar dentro a lo core», сондай-ақ «Мен бір сәтте махаббатқа толы рухты сезіндім» деп аударылады), Данте Махаббатпен кездескенін айтады, ол ақыннан оны құрметтеу үшін бар күшін салуын сұрайды. Данте «Жаңа өмірде» өзін есімдермен атамайды. Ол Гвидо Кавалькантиді «достарымның біріншісі» деп, өз әпкесін «маған ең жақын туысқан болған жас және асыл әйел» деп, ал Беатристің ағасын «тақсыр әйелге туысқандық байланысы болғандықтан, оған ешкім жақын емес» деп сипаттайды. Оқырман автордың аты-жөні айтылмаған ой-сезімінің күйреуі мен лирикалық күресіне тартылады, ал оның әңгімесіндегі барлық адамдар осы ой-сезімінің Махаббатты табуға жасаған ізденісімен байланысты көрінеді. «Жаңа өмір» оның басқа туындыларын, әсіресе «Құдайлық комедияны» түсінуге көмектеседі.

Ықпал

Мазмұнынан басқа, «La Vita Nuova» латын тілінде емес, тоскан тілінде жазылғандығымен ерекшеленеді; Дантенің еңбегі тоскан тілін ұлттық итальян тілінің негізі ретінде қалыптастыруға көмектесті. Америкалық ақын Уоллес Стивенс бұл мәтінді «христиандықтың маңызды құжаттарының бірі» деп атап, мәтін христиандықтың ықпалын «көне заманның қатаң идеалдарының орнына ерекше әйелдік қасиеттерді тарату» арқылы көрсетіп тұрғанын айтты.

Мәдени сілтемелер

Генри Холидейдің "Данте мен Беатрис" (1883) картинасы "La Vita Nuova" шығармасынан, сондай-ақ Данте Габриэль Россеттидің "Беатрис сәлемі" (1859) картинасынан шабыттанды. Россетти бұл туындыды 1848 жылы ағылшын тіліне аударған және 1866 жылғы "Monna Vanna" картинасы үшін одан "Monna Vanna" кейіпкерінің атын алған. "La vita nuova" – 1902 жылы жазылған кантата, ол Эрманно Вольф Ферраридің мәтініне негізделген. Владимир Мартыновтың 2003 жылғы "Vita Nuova" операсының тұңғыш көрсетілісі АҚШ-та 2009 жылдың 28 ақпанында Элис Талли залында өтті, орындаушысы Лондон филармониялық оркестрі, дирижері Владимир Юровский болды. Туындының кіріспесінің алғашқы жолының өңделген нұсқасы "Star Trek: Voyager" телесериалының "Latent Image" (1999) атты эпизодында қолданылды. Доктор моральдық мәселеге алаңдайды, ал капитан Джейнвей осы кітапты оқып, поэзияны ашуды докторға тапсырады. Автор Алегра Гудман "The New Yorker" журналының 2010 жылғы 3 мамырдағы санында жарияланған "La Vita Nuova" атты әңгімесін жазды, онда Дантенің сөздері (ағылшын тілінде) шығарманың барлық бөлігіне араластырылған.