Кіріспе

Америкалық құқықта қылмыстық қорғаныс Әділеттануда мәжбүрлеу немесе қысым – адамға қатысты зорлық-зомбылық, қауіп-қатер немесе басқа да қысым салдарынан жасалған әрекет жағдайы. Блэк заң сөздігінің (6-шы басылымы) анықтамасы бойынша, мәжбүрлеу – «басқа біреуді әдетте істемейтін [немесе істемеуге] итермелеу үшін қолданылған кез келген заңсыз қауіп-қатер немесе қысым». Мәжбүрлеу – адамға оның қалауынша істемейтін әрекетті жасауға мәжбүр ету үшін жасалатын қысым. Мәжбүрлеу ұғымын азаматтық құқықтағы артық ықпалдан ажырату қажет. Қылмыстық құқықта мәжбүрлеу мен қажеттілік – екі түрлі қорғаныс шарасы. Мәжбүрлеудің екі қыры бар. Біріншіден, ол адамның жыныстық қатынас сияқты әрекетке келісімін жоққа шығарады немесе келісім-шартқа қол қоюына кедергі келтіреді; екіншіден, бұл заңмен қорғалуға немесе әлдебір заңсыз әрекетті ақтауға мүмкіндік береді. Қылмыстық қорғанысқа жүгінген күдіктілер заң бұзғанын мойындайды, бірақ олар кінәлі емес екенін мәлімдейді, себебі бұл әрекет, заңға қайшы болғанымен, тек қана күшті, заңсыз қысымның нәтижесінде жасалған. Қылмыстық құқықта мәжбүрлеу қорғанысы кінәлі екенін мойындауға ұқсас, жартылай кінәлілікті қабылдайды, сондықтан қорғаныс қабылданбаса, қылмыстық әрекет мойындалған болып есептеледі. Зорлау немесе басқа жыныстық шабуыл туралы айыптау кезінде мәжбүрлеу немесе қысым айыптаушы тараптың келісімін жоққа шығару үшін көтерілуі мүмкін.

Талқылау

Қылмысты мәжбүрлеуді қорғауға шақырған айыпталушы, іс жүзінде, қылмыстың құрамына (actus reus) жататын барлық әрекеттерді жасаған, және оның ниеті (mens rea) болған, себебі ол қандай да бір қауіптен немесе нақты зияннан сақтану үшін солай жасаған. Осылайша, айыпталушы жасаған әрекеті үшін белгілі бір дәрежеде жауапкершілік туындайды. Қылмыстық құқықта, айыпталушының заңды бұзу себебі, әдетте маңызды емес, егер ол заңмен рұқсат етілген қорғаныс шараларын қолданбаса. (Мәжбүрлеу кейбір қылмыстар бойынша қорғаныс ретінде қабылдануы немесе қабылдалмауы мүмкін. Атап айтқанда, ол кісі өлтіру үшін қабылдаылмайды, ал көптеген юрисдикцияларда жыныстық зорлау үшін де қабылдаылмайды. Malum in se қылмыстары, жалпы алғанда, malum prohibitum қылмыстарына қарағанда, мәжбүрлеуді қорғаныс ретінде тануға аз мүмкіндік береді.) Сәтті қорғаныс, қылмыстық әрекеттің ақталуын білдірмейді, бірақ бұл әрекет мүлдем қылмыстық емес екенін көрсетеді. Бірақ, егер мәжбүрлеу туралы нақты қорғаныс болмаса, онда мәжбүрлеу жазаны жеңілдетуге негіз болуы мүмкін, әдетте мәжбүрлеу дәрежесіне пропорционалды. Мәжбүрлеу өте күшті болса, мысалы, айыпталушы кісі өлтіргені үшін кінәлі деп танылуы мүмкін, бірақ ең төмен немесе тіпті формалды жаза тағайындалуы мүмкін. Кейбір сирек жағдайларда, мәжбүрлеу туралы сәтті дәлелдеме, тіпті қорғаныс болмаса да, қазылар алқасы айыптаудан бас тарту арқылы айыпты жоюы мүмкін. Қорғаудың негізі – мәжбүрлеу айыпталушының еркін толығымен жойғандығы, және осыған ұқсас жағдайда, қадір-қасиеті жоғары адамның да еркі жойылар еді (бұл айыпталушының психикалық жағдайының субъективті дәлелдемесін және қауіп-қатерге қарсы тұрудың мүмкін еместігін объективті растауды талап ететін аралас тест), осылайша, барлық мінез-құлық еріксіз болып табылады. Осылайша, жауапкершілік азайтылуы немесе толығымен алынып тасталуы керек, бұл қорғанысты ақтаушы қылуы мүмкін. Бұл қорғанысқа рұқсат ету мәселесі, мемлекеттік саясат мәселесі болып табылады. Мемлекет, ешқандай қауіп-қатер адамды заңды бұзуға мәжбүрлемеуі керек, әсіресе егер бұл бұзушылық үшінші тұлғаға елеулі зиян келтірсе. Сонымен қатар, мемлекет адамдардың ерлігі әдеттегі деңгейде болса да, олар заң бұзуға мәжбүр болуы мүмкін, және бұл адамның әлсіздігі заңда ескерілуі керек деп есептеуі мүмкін. Мәжбүрлеудің бір түрі – кепілге алу, онда адам, егер ол бас тартса, оның отбасы мүшесі немесе жақын туысы дереу өлтіріледі деген қауіппен қылмыстық әрекет жасауға мәжбүр болады (бұл көбінесе "Тайгер кепілі" деп аталады). Бұл кейбір парақорлық істерінде көтерілді, онда адам кепіл алушының бұйрығымен ұрлық немесе қаржы жымқыру жасап, отбасы мүшесінің өмірі мен бостандығын қамтамасыз етеді. Алайда, мәжбүрлеу барлық қылмыстарға толық қорғаныс бола алмайды. Мысалы, жалпы ереже, ортақ құқықта да, бүгінгі күні де, мәжбүрлеу ешқашан кісі өлтіруге қорғаныс бола алмайды; яғни, егер өзінің өміріне қауіп төнген жағдайда да, басқа бір кінәсіз адамды өлтіру ақталуы мүмкін емес, бірақ егер айыпталушы өлтірмесе, бірнеше адамның өміріне қауіп төнген жағдайда бұл мәселе күмәнді болуы мүмкін (мұндай жағдай троллейбус проблемасына ұқсас). Осыған ұқсас жағдайды ағылшын құқығында R v Dudley және Stephens ісінде табуға болады, онда екі адамды құтқару үшін бір адам өлтірілді, мәжбүрлеу қорғанысы болған жоқ және олар сотталды.

Адамға қысым жасау

Флорида штатының Орландо қаласында орналасқан Флорида ауыл шаруашылығы және механика заң колледжінің профессоры Рональд Гриффин физикалық қысымды былай түсіндіреді: "Ақшаңды немесе өміріңді бер". Бартон Армстронгқа қарсы істе, Ұлыбританияның құпия кеңесінің шешімі бойынша, Армстронг (жауапкер) Бартонды (талапкерді) белгілі бір компанияларды сатуға қатысты мәмілені жасауға мәжбүрлеу үшін оны өлтірумен қорқытқан. Талапкер бұл қауіпті жекелеген түрде қабылдағанмен, келісімшартқа қол қоюдың басқа да бизнеслік себептері болды. Адамға жасалған қысымға байланысты келісімшартты жоюды көздейтін адал тарап, тек қана қауіп жасалғанын және оның келісімшартқа кірудің себебі болғанын дәлелдеуі керек. Бұдан әрі, қауіп жасалғаны белгілі болғаннан кейін, қауіпті жасаған адамның талапкердің келісімге кіру шешіміне ешқандай ықпал етпегенін дәлелдеу міндеті жүктеледі. Ортақ құқық қысым туралы түсінікті тар шеңберде қарастырды, яғни ол адамға қатысты нақты немесе қауіпті зорлық-зомбылық немесе заңсыз қамаумен байланысты болды. Алайда, әділеттік, мәжбүрлеу болып табылатын қысымның қандай түрлері болуы мүмкін деген кеңірек "біріктіру" көзқарасын қабылдады және содан бері басымдыққа ие болды.

Тауарларға қатысты мәжбүрлік

Мұндай жағдайларда бір тарап екінші тарапқа тиесілі тауарларды екінші тарап олармен келісімшарт жасасқанға дейін беруден бас тартады. Мысалы, Hawker Pacific Pty Ltd v Helicopter Charter Pty Ltd (1991) 22 NSWLR 298 ісінде, Hawker Pacific компаниясы талапкерге тиесілі тікұшақты жөнделмеген бояу жұмысы үшін қосымша төлемдер жасалмаса, бермейтінін мәлімдегеннен кейін келісімшарт күштен шығарылды.

Экономикалық қысым элементтері

Экономикалық мәжбүрлеу – келісім-шарттың тараптарын, әдетте келіспейтін талаптарға бойынуға мәжбүрлеу үшін заңсыз экономикалық қысым көрсету. Бұл қате немесе тиісті емес қауіп тудыру. Қандай жағдайдың қате немесе тиісті емес екендігіне нақты анықтама жоқ. Мысалдарға мыналар жатады: адамгершілікке қайшы, қылмыстық немесе заңсыз әрекеттер; "нағыз ниетсіздікпен" келісім-шартты бұзу туралы немесе "нағыз ниетсіздікпен" мойындалған қарызды төлеуден бас тарту туралы қорқыту. Басқа мүмкіндік болмауы керек (тек қарсы тараптың талаптарын қабылдаудан басқа). Егер қолжетімді заңдық шешім, нарықтағы балама (қаржы, тауарлар немесе қызметтер түрінде) немесе қаржының басқа да көздері болса, бұл талап орындалмайды. Қауіп шын мәнінде келісім-шарт жасасуға себеп болуы керек. Бұл субъективті өлшемшарт, ол құрбанның жасын, оның әлеуметтік ортасын (әсіресе білімін), тараптардың қарым-қатынасын және кеңес алу мүмкіндігін ескереді. Қаржылық қиындыққа қарсы тарап себепкер болуы керек. Басым пікір бойынша, қарсы тарап қиындыққа себепкер болуы тиіс, ал азшылық пікір бойынша, олар тек қиындықтан пайдалануы мүмкін.

Ақымақтық қысым

Қылмыстық құқықта, егер адам заң бойынша ақыл-есінен айырылған деп табылса, себебі ол Құдай оған қылмыс жасауға бұйрық берді деп сенген («құдайлық жарлық»), оның ақыл-есінен айырылуының бір түсіндірмесі – ол Құдай тарапынан қысым көрсетудің қате түсінігімен әрекет еткендігі болуы мүмкін.