Кіріспе
Жеке тұлғаның өзін-өзі бақылаудан айырылуынан туындайтын қылмыстық әрекет (провокация). Заң бойынша, егер адамның қылмыстық әрекет жасауы алдындағы оқиғалар жиынтығының нәтижесінде болса және бұл оқиғалар ақыл-есті жолымен ойлайтын адамның өзін-өзі бақылаудан айырылуына себеп болса, онда ол жағдай провокация деп есептеледі. Бұл оның кінәлігін азайтады, егер әрекет алдын ала жоспарланған және зұлымдықпен жасалған болса, одан гөрі. Провокация "әрекет етушінің санасының сапасына әсер етеді, бұл оның моральдық жауапкершілігін көрсетеді". Провокация көбінесе жазаны жеңілдетуге мүмкіндік береді, бірақ бұл заңдық қорғаныс ретінде сирек қолданылады, яғни айыпталушының қылмыстағы кінәсін жоймайды. Дегенмен, ол жазаның ауырлығын азайтуға әкелуі мүмкін. Кейбір елдердің заң жүйелерінде, провокация кісі өлтіру ісінде "ішінара қорғаныс" болып табылады, бұл қылмыстың ауырлығын ерікті кісі өлтіруге дейін төмендетуі мүмкін. (Ханна v. Commonwealth, Вирджиния Жоғарғы соты, 1929 ж.). Провокацияның болуы кісі өлтіру айыбын ерікті кісі өлтіруге дейін төмендетуге мүмкіндік береді. 19-ғасырда әлеуметтік нормалар өзгере бастағанда, абыройлы адамдардың қорланғанда немесе мазақталғанда зорлық көрсетуі қалыпты жағдай деп есептелмейтін болды. Оның орнына, мұндай жауаптар идеалды болмаса да, өзін-өзі бақылаудан айырылудың нормальді адамдық реакциясы екені және осылайша, олар жеңілдететін жағдай ретінде қарастырылуға тиіс деген пікір қалыптасты. Жалпы құқық бойынша, "құмарлық көбінесе ашу-ызаны білдіреді, бірақ сонымен қатар қорқыныш немесе ақыл-есті жоғалтуға жеткілікті күшті және қарқынды эмоцияларды да қамтиды". Бұл "ерікті кісі өлтіру" деп аталады, ол "ерікті емес кісі өлтіруден" гөрі ауыррақ саналады және "заңсыз әрекет" арқылы және қылмыстық немқұрайлылық арқылы жасалған кісі өлтіруді қамтиды. АҚШ-тағы Ұлғылық қылмыстық кодекс, салыстырмалы түрде тар провокация стандартына қарағанда, жоғары дәрежедегі эмоционалдық немесе психикалық күйзеліс стандартын енгізеді. Алайда, АҚШ-тағы қылмыстық құқық көбінесе жеке штаттардың құзырына жатады және барлық штаттар Ұлғылық қылмыстық кодексті қабылдаған жоқ. АҚШ Федералды соттар үшін жазалау жөніндегі нұсқауларға сәйкес, "егер жәбірленушінің қасақана жасаған әрекеті қылмыстың жасалуына елеулі үлес қосса, сот қылмыстың сипаты мен жағдайларын ескере отырып, жазаны нұсқаулық шегінен төмендетуі мүмкін". 2009 жылы Жаңа Зеландияда 33 жастағы университет оқытушысы Клейтон Уэзерстонның ісі кезінде провокация ішінара қорғаныс ретінде талқыланды, содан кейін оны жаза кезінде ғана қолдану туралы ұсыныстар жасалды. 2008 жылдың 9 қаңтарында Уэзерстон Дунединдегі үйінде университет студенті және әйелі Софи Эллиотты пышақтап өлтірді. Сот барысында Уэзерстон кісі өлтіруді қорғану үшін провокация ретінде пайдаланды және оны ерікті кісі өлтіру деп мәлімдеді. Ол кісі өлтіргені үшін кінәлі деп танылып, 17 жылға бас бостандығынан айырылды. Оған жауап ретінде Жаңа Зеландия Парламенті 1961 жылғы Қылмыстар туралы заңның 169 және 170-баптарын жойған және осылайша провокацияның ішінара қорғанысын жойған Қылмыстар (Провокацияны жою) түзету жобасын ұсынды. Заң жобасы үшінші оқылымда 116–5 дауыспен қабылданды, тек ACT Жаңа Зеландия ғана қарсы дауыс берді және 2009 жылдың 8 желтоқсанында күшіне енді. Қорғаныс жойылғанмен, ол 2009 жылға дейінгі істерде қолданылуы мүмкін еді. 2010 жылдың мамырында Молига Татупу Тиноаи Веллингтондағы жанармай құю станциясында әйелін өлтіргені үшін кінәлі деп танылды. Тиноаидің адвокаты Майк Антунович ошақ ашу туралы ішінара қорғанысты пайдалануға тырысты, бірақ сәтті болмады. 2015 жылы Канада провокация қорғанысын реформалады, оның қолданылуын шектеді. Қылмыстық кодекстің 232(2) бабында былай делінген: "Жеріктес адамның осы Заң бойынша айыпты қылмыс жасауы, бес немесе одан да көп жылға бас бостандығынан айыру жазасы көзделген және қарапайым адамның өзін-өзі бақылау қабілетін жоғалтуға жеткілікті болған әрекеті, егер айыпталушы оған кенеттен әрекет етсе және олардың ыстық ықыласы суынуға уақыт болмаса, осы баптың мақсаттары үшін провокация болып табылады". Заңға түзетулер енгізілгенге дейін, қоздырғыш әрекет тек "қате әрекет немесе қорлау" болуы керек еді, ауыр қылмыс емес. Австралияда Тасмания кісі өлтіру ісінде провокацияның ішінара қорғанысын жойған алғашқы штат болды, бұл басқа жағдайда кісі өлтіруді ерікті кісі өлтіруге айналдырды. Одан кейін 2005 жылы Виктория штатты жойды, бірақ оны жаңа қорғанысқа қатысты заңмен алмастырды. 2005 жылғы жаңа қорғанысқа қатысты заңдар кейіннен 2014 жылы жойылды. Батыс Австралия 2008 жылы провокацияның ішінара қорғанысын жойды. ACT және Солтүстік территория 2004 және 2006 жылдары сәйкесінше заңды өзгертіп, зорлықсыз сексуалдық ұсынысты провокация қорғанысының өзі үшін жеткілікті негіз ретінде қарастырмады; мұндай әрекеттер марқұмның басқа да әрекеттерімен бірге қарастырылуы керек еді, қорғаныс бар екенін анықтау үшін. Сондай-ақ, түзетулерде марқұмның әрекеттері өлімге себеп болған әрекетке дейін бірден болмаған жағдайда да, жоғары дәрежедегі провокацияны құрайтыны нақтыланды. Квинслендте 2011 жылы Қылмыстық кодекстің 304(1) бабындағы провокацияның ішінара қорғанысы "сексуалдық иелену немесе қызғанудан туындағандарға қорғаныстың қолданылу аясын азайту" мақсатымен өзгертілді.
In law, provocation is when a person is considered to have committed a criminal act partly because of a preceding set of events that might cause a reasonable individual to lose self control. This makes them less morally culpable than if the act was premeditated (pre planned) and done out of pure malice (malice aforethought). It "affects the quality of the actor's state of mind as an indicator of moral blameworthiness." Provocation is often a mitigating factor in sentencing. It rarely serves as a legal defense, meaning it does not stop the defendant from being guilty of the crime. It may however, lead to a lesser punishment. In some common law legal systems, provocation is a "partial defense" for murder charges, which can result in the offense being classified as the lesser offense of manslaughter, specifically voluntary manslaughter. (Hannah v. Commonwealth, Supreme Court of Virginia 1929) Establishing Provocation can reduce a murder charge to a voluntary manslaughter charge. During the 19th century, as social norms began changing, the idea that it was desirable for dignified men to respond with violence when they were insulted or ridiculed began losing traction and was replaced with the view that while those responses may not be ideal, that they were a normal human reaction resulting from a loss of self control, and, as such, they deserved to be considered as a mitigating circumstance. In common law, "passion usually means rage, but it also
includes fear or any violent and intense emotion sufficient to dethrone reason". This is known as "voluntary manslaughter", which is considered more serious than "involuntary manslaughter", and comprises both manslaughter by "unlawful act" and manslaughter by criminal negligence. In the United States, the Model Penal Code substitutes the broader standard of extreme emotional or mental distress for the comparatively narrower standard of provocation. Criminal law in the United States, however, falls mostly within the jurisdiction of the individual states, and not all states have adopted the Model Penal Code. Under the United States Sentencing Guidelines for federal courts, "If the victim's wrongful conduct contributed significantly to provoking the offense behavior, the court may reduce the sentence below the guideline range to reflect the nature and circumstances of the offense." Provocation as a partial defence for murder came into spotlight in New Zealand during 2009 following the trial of 33 year old university tutor Clayton Weatherston, with calls for its abolition except during sentencing. On 9 January 2008, Weatherston stabbed to death university student and girlfriend Sophie Elliott in her Dunedin home. During his trial, Weatherston used provocation as a defense to murder and claimed it was manslaughter. He was found guilty of murder and sentenced to life imprisonment with a 17 years non parole period. In response, the New Zealand Parliament introduced the Crimes (Provocation Repeal) Amendment Bill, which repealed Sections 169 and 170 of the Crimes Act 1961 and therefore abolishing the partial defense of provocation. The bill passed its third reading 116–5, with only ACT New Zealand opposing the bill, and became law effective 8 December 2009. Although the defense was removed, it could still be used for cases prior to 2009. In May 2010 Moliga Tatupu Tinoa'i was convicted of murdering his wife at a service station in Wellington. Mr Tatupu Tinoa'i's lawyer Mike Antunovic unsuccessfully attempted to use the partial defense of provocation. In 2015, Canada reformed the provocation defense restricting its use. Article 232(2) of the Criminal Code states that provocation is: "Conduct of the victim that would constitute an indictable offense under this Act that is punishable by five or more years of imprisonment and that is of such a nature as to be sufficient to deprive an ordinary person of the power of self control is provocation for the purposes of this section, if the accused acted on it on the sudden and before there was time for their passion to cool." Prior to the amendment, the law required only that the provoking act be a "wrongful act or insult", not a serious indictable offence. In Australia, Tasmania became the first state to abolish the partial defence of provocation in case of murder which acted by converting what would otherwise have been murder into manslaughter. The next state to abolish it was Victoria, in 2005, however it was replaced by a new defensive homicide law. The 2005 defensive homicide laws were subsequently repealed in 2014. Western Australia abolished the partial defence of provocation in 2008. The ACT and the Northern Territory amended the law in 2004 and 2006 respectively to exclude a non violent sexual advance as a sufficient basis for a defence of provocation in itself; such conduct must be taken into account with other conduct of the deceased to determine whether the defence has been established. It was also made clear in the amendments that the conduct of the deceased may constitute extreme provocation, even if the conduct did not occur immediately before the act causing death. In Queensland the partial defence of provocation in section 304(1) of the Criminal Code was amended in 2011, in order to "reduce the scope of the defence being available to those who kill out of sexual possessiveness or
jealousy".
Жәбірлеу және соққы беру туралы
АҚШ-та провокация сирек толық қорғаныс ретінде қабылданады, бірақ штаттық соттар оны шабуыл және/немесе дене күші қолдану ісінде жазаны жеңілдетуге немесе қылмысты ауырлығы төмен қылмысқа өзгертуге мүмкіндік беретін фактор деп санайды. Өте сирек жағдайларда, жеткілікті провокация болған кезде күдіктіге қылмыстық іс қозғалмаған. Мысалы, Калифорния прокурорлары ғарышкер Базз Олдринге шабуыл жасады деген айыптан бас тартты, өйткені ол қастандық теориясын уағыздаған Барт Сибрелді бетінен ұрып, оны "қорықпақ, жалғаншы және ұры" деп атаған. Англия мен Уэльсте де провокация толық емес қорғаныс ретінде қарастырылады және тек жазаны ғана жеңілдетеді. Қызығы, ағылшын заңнамасында басқа адамды қасақана ашуландыру – зорлық-зомбылыққа немесе қорқытуға себеп болу қылмысы болып есептеледі.
Жалпы мәселелер
Провокация ұғымы даулы және оған қатысты көптеген пікірталастар бар. Сыншылар оған қарсы бірнеше аргумент келтіреді, мысалы:
Феминистік және ЛГБТ топтары бұл жағдайды өткір сынға алды. Олар бұл ер адамдардың әйелдерге қарсы зорлық-зомбылығын заңдастырып немесе жеңілдетеді, әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықты тоқтатуға бағытталған күш-жігерді кемсітеді, әйелдерді ерлердің меншігі деп қарау көзқарасын күшейтеді, сондай-ақ гомофобияны және геилерге қатысты кемсітушілікке қолдау білдіреді және оны ақтауға тырысады деп санайды.
Объективті және субъективті тест
Жәбірленушінің мінез-құлқы жеткілікті түрде ашуландыруға себеп болды ма, жоқ па, соны анықтауда объективті немесе субъективті өлшем қолданылуы керек деген мәселеде пікір қақтығыстары туды. Объективті "қалыпты адам" тестісі, адамның өзін-өзі бақылау қабілетіне әсер ететін этникалық және мәдени ерекшеліктерді ескермегені үшін сынға ұшырады, ал жеке және мәдени фонға назар аударатын субъективті өлшем, "намыс үшін" жасалған қылмыстар, гомофобиялық немесе нәсілшілдік зорлық-зомбылық жағдайларында жазаны жеңілдетуге мүмкіндік беретіні үшін, сондай-ақ айыпталушының отбасы мен кіші мәдениетінде қабылдануы мүмкін, бірақ жалпы қоғам тарапынан қабылданбайтын қылмыстарды ақтауға алып келуі мүмкін деген сындарға ұшырады. 2020 жылы Ирландияның Жоғарғы соты шешім шығарғандай, объективті және субъективті талдаудың үйлесімі компромисс болып табылуы мүмкін (1970 жылдардан бері қолданылып келген, тек субъективті тест деп есептелген нәрсені алмастырды).