Кіріспе
Тауар бағасының өзгеруінің экономикалық өлшемі. Экономикада сұраныстың қиылысқан (немесе өзара бағалық) серпімділігі бір тауардың бағасының өзгеруінің басқа тауарға деген сұраныс көлеміне тигізетін әсерін өлшейді. Бұл сұраныс көлемі тауардың тек өзінің бағасына ғана емес (сұраныстың бағалық серпімділігі), сонымен қатар басқа "байланысты" тауарлардың бағасына да байланысты екенін көрсетеді. Сұраныстың қиылысқан серпімділігі бір тауарға деген сұраныстың пайыздық өзгеруі мен басқа тауардың бағасының пайыздық өзгеруі арасындағы қатынас ретінде есептеледі, ceteris paribus. Қиылысқан серпімділіктің таңбасы екі тауар арасындағы қатынасты көрсетеді. Теріс қиылысқан серпімділік екі өнімнің толықтырып қолданылатынын, ал оң қиылысқан серпімділік екі өнімнің бір-бірін алмастыратынын білдіреді. Егер A және B өнімдері толықтырып қолданылатын болса, B бағасының өсуі A тауарына деген сұраныс көлемінің төмендеуіне әкеледі, себебі A, B тауарымен бірге қолданылады. Сол сияқты, егер B өнімінің бағасы төмендесе, A өніміне деген сұраныс қисығы оңға қарай жылжиды, бұл A тауарына деген сұраныстың артуын көрсетеді, нәтижесінде қиылысқан серпімділіктің мәні теріс болады. Егер A және B тауарлары алмастырғыш болса, B бағасының өсуі A тауарына деген нарықтық сұранысты арттырады, өйткені тұтынушылар B тауарын A тауарымен оңай алмастыра алады, мысалы, McDonald's пен Domino's Pizza сияқты.
In economics, the cross (or cross price) elasticity of demand measures the effect of changes in the price of one good on the quantity demanded of another good. This reflects the fact that the quantity demanded of good is dependent on not only its own price (price elasticity of demand) but also the price of other "related" good. The cross elasticity of demand is calculated as the ratio between the percentage change of the quantity demanded for a good and the percentage change in the price of another good, ceteris paribus:The sign of the cross elasticity indicates the relationship between two goods. A negative cross elasticity denotes two products that are complements, while a positive cross elasticity denotes two products are substitutes. If products A and B are complements, an increase in the price of B leads to a decrease in the quantity demanded for A, as A is used in conjunction with B. Equivalently, if the price of product B decreases, the demand curve for product A shifts to the right reflecting an increase in A's demand, resulting in a negative value for the cross elasticity of demand. If A and B are substitutes, an increase in the price of B will increase the market demand for A, as customers would easily replace B with A, like McDonald's and Domino's Pizza.
Жауап беру дәрежесі
Сұраныстың оң қиылыстырмалы серпімділігі неғұрлым жоғары болса, екі өнімнің орнына қолдану мүмкіндігі соғұрлым артады, демек олардың арасындағы бәсекелестік күшейеді. Сол сияқты, сұраныстың теріс қиылыстырмалы серпімділігі неғұрлым төмен болса, екі тауар бір-бірін толықтыруға соғұрлым жақын. Жалпы алғанда, монополиялардың бәсекелестеріне қатысты сұраныстың оң қиылыстырмалы серпімділігі төмен болады.
Сұраныстың икемділігі
Егер сұраныстың қиылыстырмалы серпімділігінің абсолюттік шамасы 1-ден артық болса, онда қиылыстырмалы серпімділік жоғары болады, яғни А тауарының бағасының өзгеруі В тауарына деген сұраныс көлемінің одан да үлкен пропорционалды өзгерісіне алып келеді. Басқаша айтқанда, А тауарының бағасының өзгеруі В тауарына деген сұраныс көлемінің өзгеруіне салыстырмалы түрде күшті әсер етеді.
Инеластикалық сұраныс
Егер сұраныстың қиылыстырмалы серпінділігінің абсолюттік мәні 1 мен 0 аралығында болса, онда қиылыстырмалы серпінділік төмен серпінді деп аталады, яғни А тауарының бағасының өзгеруі В тауарына деген сұраныс көлемінің пропорционалды емес өзгеруіне әкеледі. Басқаша айтқанда, А тауарының бағасының өзгеруі В тауарына деген сұраныс көлемінің өзгеруіне салыстырмалы түрде аз әсер етеді.
Бірлік сұраныс
Егер сұраныстың қиылыстырмалы серпінділігінің мәні 1-ге тең болса, онда қиылыстырмалы серпінділік бірлікке тең болады, яғни A тауарының бағасының өзгеруі B тауарына деген сұраныс көлемінде дәл пропорционалды өзгеріске алып келеді.
Тауарлардың негізгі түрлерінің нәтижелері
Екі тауар – отын және жаңа автомобильдер (отын тұтынуын қамтиды) – бір-бірін толықтырады; яғни, олар бірге қолданылады. Мұндай жағдайларда сұраныстың қиылысқан серпінділігі теріс болады, себебі отын бағасының өсуі автомобильдерге деген сұраныстың төмендеуіне әкеледі. Кемел орынбастар жағдайында сұраныстың қиылысқан серпінділігі оң шексіздікке тең (екі тауарды да тұтыну мүмкін болғанда). Егер екі тауар тәуелсіз болса, немесе тұтынушылық теорияда көрсетілгендей, егер тауар сұраныс бойынша тәуелсіз болса, онда осы тауарға деген сұраныс тұтынушыға қолжетімді барлық басқа тауарлардың тұтыну көлеміне тәуелсіз болады, сұраныстың қиылысқан серпінділігі нөлге тең болады, яғни бір тауардың бағасы өзгерсе, екінші тауарға деген сұраныс өзгермейді. Тауарлар орынбас болатын жағдайда, j тауарынан ауысқан сұраныстың қаншалықты i тауарына ауысатынын көрсететін ауысу коэффициенті, қиылысқан серпінділік пен өзіндік серпінділіктің қатынасымен өлшенеді және бұл өнімге деген сұраныстың j өніміне деген сұранысқа қатынасымен көбейтіледі. Дискретті жағдайда ауысу коэффициенті табиғи түрде j тауарына деген сұраныстың екінші таңдау ретінде қаралатын үлесі ретінде түсіндіріледі, бағаның өсуіне байланысты j тауарынан ауытқан сұраныстың қаншалықты i тауарына ауысқанын өлшейді. Оны i тауарына деген сұраныстың қиылысқан серпінділігі мен өзіндік серпінділігінің қатынасының және i тауарына деген сұраныстың j тауарына деген сұранысқа қатынасының көбейтіндісі ретінде жазуға болады. Кейбір жағдайларда бұл j тауарын сатып алатын адамдардың қаншалықты i тауарын "екінші таңдау" деп санайтынының үлесі ретінде түсіндіріледі. Тауарлардың (мысалы, азық-түлік пен білім беру, денсаулық сақтау және киім-кешек және т.б.) қалауға тәуелсіз жиынтықтарының қиылысқан баға серпінділігін бағалау үшін сұраныстың табыс серпінділігі мен жеке жиынтықтардың нарықтық үлесін, дифференциалдық тәсілге негізделген сұраныс модельдерін пайдалану арқылы есептеуге болады.
Қолданылу және әсері
Кәсіпорын өнімге немесе қызметке деген сұраныстың қисығын түсінуі керек. Кросс-эластикалық сұраныс кәсіпорындарға баға белгілеуге және өнімдеріне қатысты басқалардың сезімталдығын анықтауға көмектеседі. Мысалы, стратегиялық «жоғалту көшбасшысы» толықтыратын тауарларға сұраныстың бағаға кері байланысын пайдаланып, интуицияға қарсы баға белгілейді. Компания өнімдерінің біреуін өндіру құнынан төмен сата алады, осылайша толықтыратын өнімдерінің сатылымын ынталандырады. Толықтыратын өнімдерден алынған үлкен пайда негізгі өнімдерінің бизнесіндегі таза шығынды өтеуге мүмкіндік береді. Көптеген ірі компаниялар осы стратегияны қолданады, мысалы Sony. Sony-дің PlayStation консольдері ойын сатуды ынталандыру үшін өндіріс шығындарынан төмен сатылады. Ойын мен консоль бір-бірін толықтырады. Консольдердің бағасы төмендесе, ойындарға сұраныс едәуір артады. Нәтижесінде Sony консоль бизнесіндегі таза шығынды ойындардан үлкен пайда табу арқылы өтеуге болады.
Besides, unique and irreplaceable products enable companies to sell their products at higher prices. Because of the uniqueness of the product, companies do not worry too much about consumers switching to other products. However, the specific price setting should also follow the demand curve of the commodity. Suppose the elasticity of demand for the product is greater than 1. In that case, it means that a slight change in the product's price will cause a significant reduction in the consumer demand for the product. Therefore, companies should first make a careful study of the elasticity of demand for their products before setting prices. It ensures a broader profit range for the company. A real life example is Apple. Apple used iOS, which is different from Android, at the beginning of the launch of their phones. The clean and straightforward interface is an irreplaceable advantage of this system. Apple, meanwhile, has its unique text message tone and call ringtone. In many small ways, Apple is building uniqueness. Phone users who are used to iOS develop a habit that makes it difficult to adapt to other systems, such as Android. Finally, the providers of substitutes need to be aware of the competitors of their products through detailed market research. The company can reduce the sensitivity of competitors' products by increasing customer loyalty. For example, the recently hot quality stars are invited to endorse their company's products. It can attract some of the star's loyalists to the product, thus increasing the overall loyalty. Alternatively, the company could spend more money on advertising to make consumers aware of the difference between its product and that of its competitors.
Сонымен қатар, бірегей және орнын толтыра алмайтын өнімдер компанияларға өнімдерін жоғары бағамен сатуға мүмкіндік береді. Өнімнің бірегейлігіне байланысты компаниялар тұтынушылардың басқа өнімге ауысуы туралы көп уайымдамайды. Дегенмен, нақты бағаны белгілеу тауардың сұраныс қисығын да ұстануы керек. Егер өнімге сұраныстың серпімділігі 1-ден жоғары болса, онда өнім бағасының сәл өзгеруі тұтынушылардың сұранысын едәуір төмендетеді. Сондықтан компаниялар бағаны белгілегенге дейін өнімдеріне сұраныстың серпімділігін мұқият зерттеуі керек. Бұл компанияның табысының кеңірек болуын қамтамасыз етеді. Нағыз өмірдегі мысал – Apple. Apple телефондарын шығару кезінде Android-тен өзгеше iOS жүйесін қолданды. Таза және қарапайым интерфейс – бұл жүйенің алмастырылмайтын артықшылығы. Сонымен қатар, Apple компаниясының мәтіндік хабарлама және қоңырау дыбысы ерекше. Apple көптеген кішкентай жолдармен бірегейлік қалыптастырып жатыр. iOS-ке дағдыланған телефон пайдаланушылар басқа жүйелерге, мысалы Android-ке бейімделуді қиындататын әдет қалыптастырады.
Besides, unique and irreplaceable products enable companies to sell their products at higher prices. Because of the uniqueness of the product, companies do not worry too much about consumers switching to other products. However, the specific price setting should also follow the demand curve of the commodity. Suppose the elasticity of demand for the product is greater than 1. In that case, it means that a slight change in the product's price will cause a significant reduction in the consumer demand for the product. Therefore, companies should first make a careful study of the elasticity of demand for their products before setting prices. It ensures a broader profit range for the company. A real life example is Apple. Apple used iOS, which is different from Android, at the beginning of the launch of their phones. The clean and straightforward interface is an irreplaceable advantage of this system. Apple, meanwhile, has its unique text message tone and call ringtone. In many small ways, Apple is building uniqueness. Phone users who are used to iOS develop a habit that makes it difficult to adapt to other systems, such as Android. Finally, the providers of substitutes need to be aware of the competitors of their products through detailed market research. The company can reduce the sensitivity of competitors' products by increasing customer loyalty. For example, the recently hot quality stars are invited to endorse their company's products. It can attract some of the star's loyalists to the product, thus increasing the overall loyalty. Alternatively, the company could spend more money on advertising to make consumers aware of the difference between its product and that of its competitors.
Сонымен қатар, өнім берушілер өнімдерінің бәсекелестерін егжей-тегжейлі нарықтық зерттеулер арқылы білуі керек. Компания клиенттердің адалдығын арттыра отырып, бәсекелестердің өнімдерінің сезімталдығын азайта алады. Мысалы, соңғы кезде танымал болған жұлдыздарды өздерінің өнімдерін жарнамалауға шақырады. Бұл жұлдыздың адал жанкүйерлерін өнімге тарта алады, осылайша жалпы адалдықты арттырады. Немесе компания өзінің өнімдері мен бәсекелестерінің өнімдерінің айырмашылығын тұтынушыларға түсіндіру үшін жарнамаға көбірек қаражат жұмсай алады.
Besides, unique and irreplaceable products enable companies to sell their products at higher prices. Because of the uniqueness of the product, companies do not worry too much about consumers switching to other products. However, the specific price setting should also follow the demand curve of the commodity. Suppose the elasticity of demand for the product is greater than 1. In that case, it means that a slight change in the product's price will cause a significant reduction in the consumer demand for the product. Therefore, companies should first make a careful study of the elasticity of demand for their products before setting prices. It ensures a broader profit range for the company. A real life example is Apple. Apple used iOS, which is different from Android, at the beginning of the launch of their phones. The clean and straightforward interface is an irreplaceable advantage of this system. Apple, meanwhile, has its unique text message tone and call ringtone. In many small ways, Apple is building uniqueness. Phone users who are used to iOS develop a habit that makes it difficult to adapt to other systems, such as Android. Finally, the providers of substitutes need to be aware of the competitors of their products through detailed market research. The company can reduce the sensitivity of competitors' products by increasing customer loyalty. For example, the recently hot quality stars are invited to endorse their company's products. It can attract some of the star's loyalists to the product, thus increasing the overall loyalty. Alternatively, the company could spend more money on advertising to make consumers aware of the difference between its product and that of its competitors.
Саясатты жақсартуға үлес қосу
Ұлыбритания және Шотландия үкіметтері алкоголь тұтынуды азайту және осыған байланысты халық арасындағы зиянды әсерлерді барынша азайту мақсатында ең төменгі бірлік баға белгілеу және салық ставкаларының арттырылуы сияқты бағаға негізделген саясатты қолдануды жоспарлады. Алкогольдің басқа ірімшік сусындарға қатысты бағалық қиылыс эластикалық коэффициентін есептеу, бағаға негізделген саясатты қалыптастыруға көмектеседі, себебі ол бір түрлі алкогольге деген сұраныстың өзгеруін, басқа сусындардың бағасы 1%-ға өзгергенде қанша пайызға өзгеретінін анықтайды. Мысалы, спирттің бағасы өзгергенде шарапқа деген сұраныстың қиылыс эластикалық коэффициенті 0,05-ке тең, яғни спирт бағасы 1%-ға төмендесе, шарапқа деген нарықтық сұраныс 5%-ға азаяды. Осылайша, сұраныстың қиылыс эластикалық қабілеті саясатты жүзеге асырушыларға саясаттың салдарына тиімдірек бақылау жасауға және артық ішуден туындайтын өлім-жітім, аурулар және басқа да әлеуметтік зияндарды азайтуға мүмкіндік береді.
Тұрақты жеткізу тізбегіне үлес қосу
А бағасының кері қиылыс серпімділігінің жоғары коэффициенті А тауарының сатылымы В тауарының сатылымына байланысты екенін көрсетеді. Егер А сұранысы В сұранысына күрт тәуелді болса, А тауарының пайдасы азаюы мүмкін. Осы жағдайда қиылыс серпімділігі фирмаларға бір-бірін толықтыратын тауарларды таңдауда сақтық танытуға ескертеді. Ал, сұраныстың жоғары оң қиылыс серпімділігі тауарлардың жоғары дәрежеде алмастырылатынын білдіреді, яғни тұтынушылардың сұранысын басқа тауарлармен оңай қанағаттандыруға болады. Сұраныстың жоғары оң қиылыс серпімділігінің салдарынан хабардар кәсіпорындар артық қор жинаудан сақталып, операциялық тәуекелдерін азайта алады, соның арқасында тұрақты жеткізу тізбегін қамтамасыз етеді.
Қатаң реакцияларға ықпал ету
Кәсіпорынның сұраныстың өзара эластиктігін және оның бәсекелестерінікіні білу оларға нарықты картаға түсіруге мүмкіндік береді, соның арқасында бәсекелестердің санын және олардың толықтырушы (және алмастырушы) өнімдерінің өзіндік өнімдерге қатысты маңыздылығын анықтауға болады. Кәсіпорындар басқа фирмалардың баға өзгертулерінен туындайтын тәуекелдерге ұшырау деңгейін төмендету үшін стратегиялар жасай алады, мысалы, толықтырушы өнімнің бағасының өсуі немесе алмастырушы өнімнің бағасының төмендеуі сияқты жағдайларда.
Көлденең интеграция
Бәсекелестердің аз болған нарықтарда, қарсыластар арасындағы өзара серпімділік жоғары болуы мүмкін, бұл нарықтағы фирмаларды бағалық бәсекеге осал етеді. Горизонтальды интеграция, әдетте бірігулер, нарықтағы бәсекелестікті төмендету арқылы осы тәуекелдерді азайтуға мүмкіндік береді. Мысалы, 2015 жылы Anheuser Busch InBev (сол кездегі әлемдегі ең ірі сыра өндіруші) SABMiller (InBev-тің ең жақын бәсекелесі) компаниясын сатып алғанда, бұл британдық фирманы сатып алудың ең ірілерінің бірі болды, нәтижесінде әлемдегі алғашқы жаһандық сыра өндіруші құрылды. Сатып алу нәтижесінде әлемдегі сыраның үштен бір бөлігін өндіретін сыра өндіру империясы пайда болды.
Вертикальды интеграция
Компаниялар қосымша өнімдердің жеткізушілерімен бірігіп, нарықты жақсырақ бақылауға мүмкіндік алады. Өздерінің қосымша өнімдерін жасау – тағы бір мүмкін шешім. Мысалы, Google Pixel-ді жасау – Google-дың смартфон нарығындағы үлесін өсіруге бағытталған әрекеті. Бұл, бағдарламалық және аппараттық мүмкіндіктерін біріктіру арқылы өнімділікті арттырып, ресурстарды тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.
Қатысу және келісім
Бәсекелестер бірігіп, бірлескен одақ құруы мүмкін, мысалы, 2001 жылдың қазанындағы Sony Ericsson. Sony ұялы телефон нарығында 1%-дан кем үлес иеленсе, Ericsson үшінші орында тұрды. Айыныштысы, Ericsson бір ғана жеткізушіге тәуелді болды, ал Phillips зауытында өрт шыққанда тапсырыстарын орындай алмады. Sony үлесін арттыруды қаласа, Ericsson банкротқа ұшыраудан сақтануға тырысты, осыдан Sony Ericsson бірлескен кәсіпорны құрылды. Баға соғысын болдырмау мақсатында бағаны бекіту туралы келісімге келген компаниялар, құпия келісім жасаған болып саналады. Мұндай құпия келісімдер олигополиялық нарықтар сияқты, бәсекелестері аз нарықтарда жиі кездеседі. Бұл антимонополиялық заңнамаға қайшы, тіпті келісімдер ашық айтылмаса да, картельдермен бірдей салдарға ие.