Қылмыстық жауапкершілікті азайту шаралары

Кіріспе

Қылмыстық қорғаныс
жауапкершіліктің басқа түрлері

Қылмыстық құқықта, жауапкершіліктің төмендеуі (немесе қабілетсіздік) – айыпталушылар заң бұзғанмен, олардың психикалық функцияларының «кемігені» немесе бұзылуы салдарынан толық қылмыстық жауапкершілікке тартылмауы керек деп талас білдіретін қорғаныс түрі. Қабілетсіздік – айыпталушының белгілі бір ой-сезім күйінде әрекет етуін талап ететін айыптауларға қатысты ішінара қорғаныс болып табылады. Мысалы, егер ауыр қылмыс жасау ережесі қолданылмаса, бірінші дәрежелі кісі өлтіру үшін мемлекет айыпталушының алдын ала ойластырып, қасақандықпен және өлтіру ниетімен әрекет еткенін дәлелдеуі керек – бұл үш элемент мемлекеттің ісі үшін қажетті шарттар. Егер айыпталушының психикалық ауруы немесе «кемістігі» салдарынан алдын ала ойластыру, қасақандықпен әрекет ету немесе өлтіру ниеті болмағаны туралы күмәнділік тудыратын жеткілікті дәлелдер болса, мемлекет айыпталушыны бірінші дәрежелі кісі өлтіруде кінәлі деп таба алмайды. Бұл айыпталушының ақталуға құқығы бар дегенді білдірмейді. Айыпталушы екінші дәрежелі кісі өлтіру үшін сотталуы мүмкін, ол үшін тек жалпы қастандықпен әрекет етуі жеткілікті. Американдық сот жүйелерінде осы қорғаныстың қабылдануы айтарлықтай өзгеше. Көптеген штаттар оны заң немесе сот шешімі арқылы қабылдады, ал азыншылығы тіпті «басылмас құштарлық» сияқты кеңейтілген қорғаныстарды да мойындайды. Кейбір АҚШ штаттары осы қорғанысты тек кісі өлтіру айыбына шектейді, егер қорғаныс сәтті болса, кісі өлтірудің орнына адам өлтіру туралы үкім шығарылады. Жақында ғана Ирландия Республикасы жартылай қорғанысты қабылдамады. Ирландияның Жоғарғы соты DPP v O'Mahony ісінде осы қорғаныстың бар екенін жоққа шығарды. Алайда, 2006 жылғы Қылмыстық заң (Ақылсыздық) заңының 2006 жылғы 1 маусымнан күшіне енуімен бұл іс жойылды. Заңның тиісті бөлігінде кісі өлтіру айыбы бойынша жартылай қорғаныс қабылданды, егер қорғаныс сәтті болса, кісі өлтірудің орнына адам өлтіру туралы үкім шығарылады. Осы қорғаныс ақылсыздықтан өзгеше, ол толық, бірақ айыпталушы тарапынан дәлелдеуді талап ететін қорғаныс. Көптеген сот жүйелерінде егер айыпталушы өзінің психикалық ауруы немесе кемістігі салдарынан әрекеттерінің салдарына түсіне алмаса немесе не істеп жатқанын білмесе, ақылсыздық негізінде ақталады. Белгілідей, ақылсыздық бойынша қорғаныс сәтті болса ақтауға әкеледі, бірақ бірқатар сот жүйелері «ақылсыз, бірақ кінәлі» деген үкімді қабылдады. Ақылсыздық және қабілетсіздік қорғаныстары әртүрлі болғамен, бір-бірімен қайшы емес және екеуі де бір іс бойынша қаралуы мүмкін. Басты айырмашылықтар – қабілетсіздік ішінара, жоққа шығаратын қорғаныс (мемлекеттің ісінің бір элементін жоққа шығарады), мемлекет айыпталушының қажетті ой-сезім күйінде әрекет еткенін дәлелдеуге міндетті, ал ақылсыздық толық, бірақ айыпталушы тарапынан дәлелдеуді талап ететін қорғаныс – айыпталушы заңды түрде ақылсыз екенін дәлелдеуге міндетті. Бұл жалпы ақылсыздық қорғанысының бір аспектісі (M'Naghten ережелерін қараңыз). Осы қорғаныс «алғашқыда шотландтық жалпы құқықта жартылай ақылсыз адамдардың жазасын жеңілдету үшін танылды». Бұл 19 ғасырдағы сот алқаларының кез келген жеңілдететін жағдайларды ескеру үшін рақымшылық жасау немесе жазаны жеңілдету туралы ұсыныспен кінәлі деп шешім қабылдауынан пайда болды. Лорд Диас берген бірқатар шешімдерде ақыл-ойдың әлсіздігінің әртүрлі түрлері басқа жағдайда кісі өлтіруге (аяу жазасы қарастырылған) айып тағудың орнына, адам өлтіруге (сонда соттардың үкім шығаруда үлкен қалауы бар) айып тағуға әкелуі мүмкін деген ілім қалыптасты. «Қабілетсіздік» мысалы, өте төмен интеллект болуы мүмкін. Англиядағы R v Raven ісінде дене жасы 22-ге, бірақ ақыл-ойы 9 жасқа ғана жететін ер адам гомосексуалистік ұсыныстардан ашуланып, өзін шабуылдаған адамды өлтірді. Оның ақыл-ой кемістігі дау тудырмады және 9 жастағы бала қылмыстық жауапкершілікке тартылмағандықтан (1933 жылғы Балалар және жасөспірімдер туралы заңның 50-бабын қараңыз) және оның әрекеттері үшін жауапкершілігі едәуір төмендегендіктен, адам өлтіру жалғыз нақты үкім болды. Осы қорғаныстың негізгі қағидасы – жазалаудың алғышарты ретінде қылмыстық заңда әрекеттердің ерікті болуы талап етіледі. Егер қандай да бір фактор адамның заң бұзуды таңдау қабілетіне кедергі келтірсе, бұл ақталу немесе кінәдан босату арқылы көрініс табуы керек. Заң жеке қылмыскерге әділ болу қажеттігін және қоғамды олардың міне-құлқына толық бақылауы жоқ адамнан қорғау қажеттігін теңестіруі керек. Осы қорғаныстың әсері сот жүйелеріне байланысты өзгеше және тағайындалған қылмысқа байланысты. Кейбір жағдайларда ол толық ақталуға және демек «кінәлі емес» деген үкімге әкеледі. Басқа жағдайларда ол тек белгілі бір дәрежеде кінәдан босатуды ұсынады, нәтижесінде ауыр қылмыстың орнына жеңіл қылмыстың (мысалы, кісі өлтірудің орнына адам өлтіру) тағайындалуы немесе жазаның жеңілдетілуі мүмкін.

In criminal law, diminished responsibility (or diminished capacity) is a potential defense by excuse by which defendants argue that although they broke the law, they should not be held fully criminally liable for doing so, as their mental functions were "diminished" or impaired. Diminished capacity is a partial defense to charges that require that the defendant act with a particular state of mind. For example, if the felony murder rule does not apply, first degree murder requires that the state prove beyond a reasonable doubt that the defendant acted with premeditation, deliberation, and the specific intent to kill—all three are necessary elements of the state's case. If evidence exists, sufficient to create a reasonable doubt as to whether the defendant because of mental illness or "defect" possessed the capacity to premeditate, deliberate or form the specific intent to kill then the state cannot convict the defendant of first degree murder. This does not mean that the defendant is entitled to an acquittal. The defendant still might be convicted of second degree murder which only requires that the defendant act with general malice. The defense's acceptance in American jurisdictions varies considerably. The majority of states have adopted it by statute or case decision, and a minority even recognise broader defenses such as "irresistible impulse". Some U. S. states restrict the defense to the charge of murder only where a successful defense will result in a manslaughter conviction instead of murder. Until recently, the Republic of Ireland did not accept the partial defense. The Irish Supreme Court had rejected the existence of the defense in DPP v O'Mahony. The case was abrogated, however, by enactment of the Criminal Law (Insanity) Act 2006, effective June 1, 2006. The act, in pertinent part, specifically adopted the partial defense for the charge of murder where a successful defense will result in a manslaughter conviction instead of murder. The defense is to be contrasted with insanity which is a complete but affirmative defense. In most jurisdictions a defendant would be acquitted on the grounds of insanity if the defendant established to the satisfaction of the jury that he suffered from such a mental disease or defect that he was unable to appreciate the consequences of his actions or did not know what he was doing was wrong. As noted a successful insanity defense will result in acquittal although a number of jurisdictions have adopted the guilty but insane verdict. The defense of insanity and diminished capacity although clearly distinct are not inconsistent defenses and both may be at issue in the same case. The critical distinctions are that diminished capacity is a partial, negating defense (negates an element of the state's case) with the burden on the state to show that the defendant acted with the requisite state of mind while insanity is a complete but affirmative defense—the defendant bearing the burden of proving that he was legally insane. This is an aspect of a more general insanity defense (see the M'Naghten rules). The defense "was first recognized by Scottish common law to reduce the punishment of the partially insane." It developed from the practice of juries in the 19th century of returning verdicts of guilty with a recommendation as to mercy or mitigation of sentence to reflect any extenuating circumstances. In a series of decisions, given mainly by Lord Deas, a doctrine grew that various types of mental weakness could have the effect of reducing what would otherwise be a conviction for murder (which attracted capital punishment) to one for culpable homicide (where the courts had greater discretion in sentencing). An example of a "diminished capacity" might be extremely low intelligence. In the English case of R v Raven, a man who had a physical age of 22 years but a mental age of only 9 years felt provoked by homosexual advances and killed his perceived attacker. His mental deficiency was not in dispute and, since a child of 9 years would not have been criminally responsible (see s50 Children and Young Persons Act 1933), and his mental responsibility for his acts was substantially impaired, manslaughter was the only realistic verdict. The rationale of the defense is that, as a precondition to punishment, the criminal law requires conduct to be voluntary. If something interferes with the capacity of the individual to choose to break the law, this should be reflected by an excuse or exculpation. The law should balance the need to be fair to the individual wrongdoer, but equally offer some protection to society from a person who may not have complete control over their behavior. The effect of the defense varies between the jurisdictions and depends on the offence charged. In some cases, it will result in full excuse and therefore produce a verdict of "not guilty". In others, it offers only exculpation to a degree, resulting in the substitution of a lesser offence (e. g., manslaughter instead of murder) or a mitigated sentence.

Австралия

Қазіргі уақытта Австралияның көптеген юрисдикцияларында жауапкершіліктің шектелуі заңмен белгіленген ішінара қорғаныс ретінде қарастырылады. Бұл қорғаныс тек қана адам өлтіру істерінде қолданылады және қылмыстық құрамды адам өлтіруден мансұққа дейін төмендетуге мүмкіндік береді. Австралияда бұл сот үкімі кезіндегі алаңдатушылықтардың нысаны болды, әсіресе жауапкершілігі шектелу себептерімен адам өлтіруге кінәлі деп танылғандарға жаза кесу кезінде қоғамды қорғауға берілетін мәнге қатысты. Жаңа Оңтүстік Уэльсте 1998 жылы "жауапкершіліктің шектелуі" ішінара қорғанысы "маңызды бұзылу" ішінара қорғанысымен алмастырылды. Қорғанысты дәлелдеу міндеті күдіктіге жүктеледі, дәлелдердің салмағы тең болуы керек. Күдікті дәлелдеуі тиіс үш талап бар. Біріншісі, күдікті өлімге себеп болған іс-әрекеттер немесе іс-әрекетсіздік кезінде психикалық аномалиядан зардап шегуі керек; Екіншісі, бұл аномалия жатқан негізгі жағдайдың салдары болуы керек.

Федералды заң

АҚШ-тың жаза тағайындау ережелерінде былай делінген: "Егер (1) күдікті қылмысты жасаған кезде айтарлықтай төмендеген психикалық қабілеті болса, жазаны жеңілдету мүмкін; және (2) айтарлықтай төмендеген психикалық қабілеті қылмыс жасалуына маңызды үлес қосса".

Мемлекеттік құқық

Калифорния АҚШ-та "Уэллс ісі" және "Горшен ісі" арқылы бастау алған, төмендеу қабілет қорғанысын қабылдаған алғашқы штат болды. Бірақ 1982 жылы Джордж Москон мен Харви Милкке қатысты жағымсыз жариялылықтан кейін, халықтың дауыс беруімен бұл ілім жойылды. Дэн Уайттың қорғау тобы сәтті түрде төмендеу қабілеттілігін дәлелдеп, нәтижесінде, кісі өлтіру емес, қасақана кісі өлтіруге (волонтарлық мансултер) сотталды. Алайда, бұқаралық ақпарат құралдарының дұрыс емес жариялануынан "Уайттың әрекеттеріне қант пен зиянды тағамдардың себепкер екенін қорғаныс айтты" деген қалалық аңыз пайда болды ("Твинки қорғанысы" деп аталды). Төмендеу қабілеттілігі туралы пікірталасқа қатысушылардың бірі өз пікірін көрсету үшін Twinkie-ні ауаға көтерді.