Кіріспе

Марк 16 – Жаңа Келісімдегі Марк Ізгі хабарының соңғы тарауы. Кристофер Таккет оны «Исаның өлімі мен жерленуі оқиғасының жалғасы» деп атайды. Мәтіндік сыншылар екі түрлі баламалы аяқтауды анықтады: «Ұзақ аяқталу» (9–20 аяттар) және алты грек қолжазбаларында және ондаған эфиоп көшірмелерінде бірге кездесетін «Қысқа аяқталу» немесе «жоғалған аяқталу». Жаңа Келісімнің қазіргі нұсқалары көбінесе Ұзақ аяқталуды қамтиды, бірақ ол түпнұсқа мәтіннің бір бөлігі еместігін көрсету үшін жақшаға немесе басқа форматта ұсынылады.

1-аят

Күн батқанда сенбі аяқталды, христиандар қасиетті сенбі деп білетін күні.

2-аят

Таң атқаннан кейін, Магдалалық Мәриям, Жақыптың шешесі Мәриям және Салома дәмді заттар алып келіп, Исаның денесін майлауға келеді. Магдалалық Мәриям, кіші Жақып пен Жүсіптің анасы Мәриям және Салома да "алыстан бақылап тұрған" әйелдердің арасында есімдері аталады, бірақ "денесі қойылған жерді көргендер" тек Магдалалық Мәриям мен Жүсіптің анасы Мәриям болды. Лұқа 24:1-де әйелдер дәмді заттарды "әзірлегені" айтылған, бірақ басқа жерде Нікөдемнің оның денесін бұрыннан майлап қойғандығы сезіледі. Жохан 20:1 және Матай 28:1 қарапайым түрде "Магдалалық Мәриям және басқа Мәриям" қабірді көруге келгендігін айтады.

3 және 4-аяттар

Әйелдер қабірдің үстіндегі тасты қалай жылдыратынын ойлады. Олар келгенде, тас бұрыннан жылдырылған екенін көріп, қабірге кірді. Иезуит жазушысы Джон Дж. Килгалленнің айтуынша, бұл Марк бойынша олар Исаның денесін табады деп күткенін көрсетеді. Бірақ олар ақ киім киген, оң жақта отырған жас жігітті табады, ол оларға Исаның "тірілгенін" айтады және "оның жатқан жерін" көрсетеді (5–7 аяттар).

5 - 7-аяттар

Оның ақ шапаны оның періште екенін көрсетеді: Матай 28:5 оны осылай сипаттайды. Бұл оқиғада екі адам болған. Жақия екі періштенің болғанын айтады, бірақ Мәриям бос қабірді тауып, басқа шәкірттерге көрсеткеннен кейін оларды көрді. Ол қабірге қайта оралып, періштелермен сөйлеседі, содан кейін Иса оған көрінеді. Иса өзінің қайта тірілуін және соңғы кешкі ас кезінде Ғалилеяға қайта оралуын болжаған болатын. Марк "тірілді" деп аударылған ēgerthē пассивті етістігін қолданады, бұл Құдай оны өлімнен тірілткенін көрсетеді, NIV-тегі "тірілді" аудармасынан өзгеше. Екі күн бұрын жылап, Исаны танымайтынын айтқан Петір ерекше аталады. Григорий Зор былай деп атап өтті: "Егер періште оны осылай атамаған болса, Петір ешқашан елшілердің арасына қайта батыл жүрмес еді. Оның Мәсіхті мойындамағаны үшін үмітсіздікке ұшырамауы үшін оны атымен шақырады". 7-аятта Петірдің есімінің соңғы рет кездесуі (сондай-ақ шәкірттердің есімдері арасында соңғы рет айтылуы) Марк 1:16-дағы оның есімінің ('Саймон' ретінде) алғашқы кездесуімен байланыстырылып, Марк Ізгі хабарында Петірді басты куәгер ретінде көрсету үшін куәгерлік туралы әдеби инклюзия құрайды.

8-аят

Содан олар дереу қабірден шығып, қатты қорқып, дірілдеп қашты. Олар қорқып кеткендіктен, ешкімге ештеңе айтпады. Марк 16:1–8 әйелдердің жауабымен аяқталады: сол әйелдер, қорқып қалған (Марк 10:32 (ESV) салыстырып көріңіз), қашып, көргендері туралы үнсіз қалды. Килгалленнің пікірінше, Киелі кітаптағы Құдайдың құдіретіне адамдардың ең көп кездесетін реакциясы – қорқыныш. Осымен Марк Ізгі хабарының даусыз бөлігі аяқталады. Осылай Исаның өлгеннен қайта тірілгені және шәкірттеріне алдын ала Ғалилеяға барғаны жарияланды, онда олар Оны көреді.

Қысқа аяқталу/conclusio brevior

"Қысқаша аяқталу" немесе "conclusio brevior" (алғашқы қолжазба шамамен 3 ғасыр). Жаңа қайта қаралған стандартты нұсқа бұл аятты 8-ші және 9-шы аяттардың арасына орналастырса да, оны 21-ші аят ретінде оқуға да болады. Осы үзіндіде әйелдер 7-ші аяттағы нұсқауларды орындайды, бірақ бұл бағыну 8-ші аятта баяндалған олардың үнсіздігіне қайшы келеді, егер олардың қорқуы уақытша болмаса.

Түсіндірмелері

Қысқа да, ұзын да аяқталулар Маркқа кейіннен қосылған жазбалар саналады. Ғалымдар 8-аяттың бастапқы аяқталуы болған-болмағаны, немесе қазір жоғалып қалған аяқталу болған-болмағаны туралы пікірде келіспейді.

Қалайса жасалмаған

Кейбір ғалымдар 8-тараудағы соңғы сөйлемді ерекше деп санайды. Грек тіліндегі мәтінде ол γαρ (gar, "for") жалғауымен аяқталады. 16:9–20-ны бастапқыда Марк жазған деп санайтындардың пікірінше, γαρ сөзі тікелей «өйткені» деген мағынаны білдіреді, сондықтан 8-аяттың осы аяқталуы грамматикалық тұрғыдан дұрыс емес (әдеби тілде, «олар қорқып қалды, өйткені» деп аударылады). Дегенмен, γαρ сөйлемді аяқтауы мүмкін және грек тіліндегі әртүрлі шығармаларда, тіпті Септуагинтадағы кейбір сөйлемдерде де кездеседі; Сократтың замандасы Протагор тіпті бір сөзді γαρ сөзімен аяқтаған. γαρ сөйлемнің басында келмейді, бірақ соңында болуына ешқандай ереже жоқ, дегенмен мұндай құрылым жиі қолданылмайды. Егер Марк Жақсы Жаңалықтарын осы сөзбен аяқтауды мақсат еткен болса, онда бұл ежелгі әдебиеттегі сирек жағдайлардың бірі болар еді. Кейбір ғалымдар Марк мұны күрт аяқтағысы келмегенін айтады: ол жазылмаған басқа аяқ бөлімін жоспарлаған, немесе түпнұсқа аяқ бөлігі жоғалған болуы мүмкін. Иса мен шәкірттердің болашақта Галилеяда кездесуі туралы айтылған мәліметтер (Марк 14:28 және 16:7) Марк 16:8-ден кейін де жазуды жоспарлаған болуы мүмкін екенін көрсетеді, тіпті егер 9–20-аяттарды Марк Жақсы Жаңалықтарының түпнұсқа авторы жазбаған болса да.

Кейінгі қосылу

Көптеген ғалымдар 9–20-аяттардың Марк ішіндегі бастапқы мәтіннің бөлігі емес, кейіннен қосылған деп келіседі. 9–20-аяттардың («ұзақ аяқталуы») нақтылығына қатысты сын тұрғысынан қарағандағы сұрақтар көбінесе стильдік және тілдік мәселелерге байланысты. Тіл білімі саласында Э. П. Гулд осы үзіндідегі 163 сөздің 19-ын ерекше деп, олардың басқа жерде Жақсы Жаңалықта кездеспейтінін анықтады. Доктор Брюс Терри Марк 16:9–20-ға қарсы сөздік негіздегі аргументтің шешімсіз екенін айтады, себебі Марк ішіндегі басқа 12 аяттық бөлімдерде де бір рет қолданылған сөздердің ұқсас саны бар. Роберт Гандри Марк ішіндегі γαρ сөздерінің шамамен 10% ғана (6-дан 66) pericope-терді аяқтайтынын атап өтті. Осылайша ол 16:1–8 аяқтаудың орнына 8-аяттың жаңа pericope-ті бастайтынын, ал қалған бөлігі бізге қазір жоғалғанын тұжырымдайды. Сондықтан Гандри 8-аятты жоспарланған аяқталу деп қарамайды; қайта тірілу туралы баяндама жазылып, кейін жоғалған, немесе жоспарланған, бірақ ешқашан жазылмаған болуы мүмкін. Стильге келсек, 9–20-аяттардың Жақсы Жаңалықтың аяқталуы ретінде орындылығы күмәнді болып қалады. 8-аяттан 9-аятқа өту де кенеттен және үзіліске ұшыраған сияқты: баяндау «олар қорқып қалды» дегеннен «оның қайта тірілгеннен кейін» дегенге ауысады және Магдалалық Мариямды қайтадан таныстырады. Екіншіден, Марк Исаның болжамдарының орындалуын үнемі көрсетеді, бірақ Марк екі рет айтылған Исаның Ғалилеядағы шәкірттерімен келісуі туралы (Марк 14:28, 16:7) нақты айтпайды. Соңында, «оның қайта тірілуі» деген активтік уақыт, кейбіреулер үшін маңызды деп санайтын 6-аяттағы «оның қайта тірілгені» деген пассивтік уақыттан өзгеше.

Кездесу

100-ші жылдардың соңында Марк ілтебігінің 16:9–20-ға дейінгі көшірмелерінің болуы туралы діни қайта жазбалардың куәліктеріне сүйене отырып, ғалымдар ұзақ аяқталудың жазылуын 2-ші ғасырдың басына жатқызады.

Мақсатты қосымша немесе тәуелсіз ұзағырақ аяқталу

Ғалымдар "Ұзақ аяқталудың" Марк Ізгі хабарын аяқтау үшін әдейі жасалғандығы, Джеймс Келхоффердің пікірінше, немесе Марк Ізгі хабарының күрт аяқталуын "жамау" үшін қолданылған жеке мәтін ретінде пайда болғандығы туралы мәселеде екіге бөлінген. Метцгер мен Эрман мынаны атап көрсетеді: "Марк өзінің Ізгі хабарының қазіргі нұсқасының соңғы 12 тармағын жасамағандықтан және олар [христиан] шіркеуі төрт Ізгі хабарды канондық деп мойындағанға дейін Ізгі хабарға қосылғандықтан, Жаңа өсиетте Мәсіхтің қайта тірілуіне қатысты төрт емес, бес канондық куәлік бар. Джули М. Смит егер түпнұсқа аяқталу болса, "онда Матай және/немесе Лұқадағы қайта тірілу туралы баяндар Марк Ізгі хабарының түпнұсқа аяқталуынан материалдарды қамтуы мүмкін" дейді.