Кіріспе

Француз картографы (1675–1726)

Гийом Делиль, сонымен қатар Гийом де л’Иль деп те аталады, (ɡijom dəlil; 28 ақпан 1675, Париж – 25 қаңтар 1726, Париж) – Еуропа мен жаңадан зерттелген Американың танымал және дәл карталарымен әйгілі француз картографы.

Балалық шағы мен білімі

Делиль Мари Мален мен Клод Делильдің (1644–1720) ұлы еді. Анасы бала туғаннан кейін қайтыс болды, ал әкесі Шарлотта Милле де ла Кройерге қайта үйленді. Делильдің екінші әйелінен 12 бала дүниеге келді, бірақ олардың көптегені жас кезінде қайтыс болды. Әкесі Делиль заң оқығанмен, сонымен қатар тарих және география пәнін оқытты. Ол Париждегі зиялы топтарда өте жақсы қадір-қасиетке ие болды және ақсүйектерге ұстаздық жасады. Олардың арасында Франция тәжінің регенті болған герцог Филипп Орлеанский де бар еді, сондай-ақ ол белгілі картограф Николас Сансонмен бірлесіп жұмыс істеді. Гийом және оның екі жартылай бауыры, Жозеф Николас және Луи, ғылым саласында ұқсас мансаптарды таңдады. Әкесі Гийомды тәрбиелегені үшін мақтауға лайық болғанымен, баланың ерекше дарыны ерте жастан-ақ көрінді. Ол көп ұзамай әкесінің тарихи еңбектері үшін карталар салу арқылы отбасылық шеберханаға көмектесті. Кейбір адамдар осы алғашқы карталардың авторлығына күмән келтіріп, Делиль әкесі бұрын жасаған карталарды ғана көшірген деді. Өзінің шеберлігін жетілдіру үшін Гийом Делиль астроном Жан Доминик Кассинидің шәкірті болды. Ол 1696 жылы өзінің «Carte de la Nouvelle France et des Pays Voisins» атты алғашқы жоғары сапалы картасын жасады.

Мансап

27 жасында Делиль француз мемлекеті қаржыландыратын Франция Корольдік Ғылым академиясына қабылданды. Осы күннен бастап ол карталарына «Académie Географы» деген атаумен қол қойды. Бес жыл өткен соң ол Париждегі Quai de l’Horloge-ге көшіп келді, бұл оның бизнесі гүлденген нағыз баспа орталығы еді. Делильдің жетістіктері 1718 жылы оған «Корольдің Бас Географы» атағы берілгенде толыққанды жетілді. Делильдің еңбектері әкесінің жетістіктерін асып түсті деуге болады. Осыған дейін ол Италия, Испания, Германия, Ұлыбритания, Польша сияқты Еуропа елдерінің, сондай-ақ Бургундия герцогтығы сияқты аймақтардың карталарын сызып қана қоймай, жақында зерттелген Африка мен Америка континенттеріне қатысты империяның талаптарына да үлес қосты. Делиль сол кездегі көптеген картографтар сияқты, саяхатшылармен бірге сапарға шыққан жоқ. Ол карталарды көбінесе кеңсесінде, түрлі деректерге сүйене отырып жасады. Карталарының сапасы оған бірінші қолынан ақпарат жеткізетін сенімді байланыстар желісіне байланысты болды. Отбасының және өзінің беделіне орай, Делиль Жаңа дүниеден оралған саяхатшылардың жаңа есебіне қол жеткізе алды, бұл оған бәсекелестерінен басымдық берді. Академия мүшесі болғандықтан, ол соңғы жаңалықтарды, әсіресе астрономия және өлшемдер саласындағы жаңалықтарды біліп отырды. Егер ол дереккөздің дұрыстығына көз жеткізе алмаса, оны картасында анық көрсететін. Мысалы, оның Луизиана картасында Лахотан баронының ашқан өзені көрсетілген. Оны ешкім растай алмағандықтан, Делиль көрерменге оның болуы мүмкін емес екендігі туралы ескерту жасады.

Луизиана

Делильдің 1718 жылғы «Луизиана картасы және Миссисипи ағысы» француз картографиясының қарыштап дамыған шағының үлгісі болып табылады. Ол Еуропада кеңінен таралды және жылдар бойы басылымда болды, немесе нақты көшірілді, немесе негізгі карта ретінде қолданылды. Миссисипидің төменгі ағысы мен айналасындағы аймақтарды дәл бейнелеуінің нәтижесінде Делильдің картасы Миссисипи өзенінің барлық келесі карталары үшін бастапқы картаға айналды. Бұл карта, әсіресе, Перс шығанағы аймағын салыстырмалы түрде дәл көрсетуімен, сондай-ақ толыққанды мәліметтерге және егжей-тегжейлілікке ие болуымен ерекшеленеді. Картаның орталық тұсында Миссисипи өзені және кейіннен Америка Құрама Штаттарының ішкі аймағы орналасқан. Ол солтүстіктегі Верхний көлінің төменгі жағынан басталып, оңтүстікте Рио-Гранде Мексика шығанағымен қосылған жерге дейін созылады; карта сонымен қатар көптеген еуропалық елді мекендер орналасқан Атлант жағалауынан басталып, батысқа қарай Роки тауларына дейін жетеді. Картадағы жүздеген жазулар көлдердің, өзендердің, отарлардың, қалалардың, бекіністердің, таулардың және үнді тайпаларының аттарын көрсетеді. Картада жануарлар, кемелер және қалалар бейнеленген. Бұл белгілер картаның төменгі бөлігінде орналасқан түсіндірмеде көрсетілген. Онда үндістердің қоныс орындары және Фернандо де Сото мен Луи де Москосо Миссисипи аймағындағы жолдары, үнді тайпаларынан қашқан жерлері көрсетілген иілген сызықтар бар. Түсіндірме жанында Мексика шығанағының ортасына орналасқан 16 нүктелі компас орналасқан. Fleur de lis географиялық солтүстікті көрсетеді; компаста магниттік солтүстік көрсетілмеген, бұл картаның навигациялық мақсаттар үшін жасалмағанын көрсетеді. Картаның өзі өте егжей-тегжейлі, Жаңа Франция, Гренландия, Лабрадор, Гудзон шығанағы, Баффин шығанағы, Ұлы көлдер және Арктика аймақтарын қамтиды. Делиль өзінің білімі жеткіліксіз болған ақ орындарды толтыруға тырыспады, керісінше, оларды бос қалдырды, бұл сол кезде Франциядағы картографиялық жаңаруды көрсететін шешім. Осы кемшіліктерге және картасының ғылыми сипатына қарамастан, Делильдің 1703 жылғы картасында үндістерден алынған көптеген мәліметтер және империялық ықпал туралы ойлар бар. Кем дегенде бір жағдайда Делиль еуропалық билік растамаған үндістерден алынған ақпаратты қолданды. Мысалы, картада Виннипег көлі Lac des Assenipoils деп белгіленген, оның Гудзон шығанағына дейінгі су жолы көрсетілген, бұл ақпарат еуропалықтардың бірінен емес, үндістердің есебінен алынған. Сонымен қатар, Делильдің алғашқы суреттерінде жүздеген үнді тайпалары анықталған болса да, ол соңғы картасында бірнеше байланысты тайпаларды бір атаумен біріктірді. Басқа жағдайларда, Мистассини Кри сияқты бұрынғы карталарда көрсетілген кейбір дәстүрлі жерлер туралы ақпарат, 1703 жылғы Делиль картасынан ашаршылық, аурулар немесе аң ауру жерлерінің құлдырауы салдарынан алынып тасталды. Картаның жоғарғы сол жақ бұрышында империялық талаптарды көрсететін Жаңа әлемнің суреттері бар үлкен картюш орналасқан. Картюш суретшісі Н. Герардың қолынан шыққан және француз патшалығының символын алып жүреді. Картюште иезуит миссионерінің үндіні шомылдыру рәсімінен өткізгені және үндістерді көкке апаратын жолға бастап бара жатқан реколькт миссионерінің суреті де бар. Сондай-ақ, француздың бас сүйегін ұстап тұрған ирокездің суреті, қарағай төсегі бар ирокездер, розарийді ұстап тұрған гурон және суыр бейнеленген. Осылайша, карта басқаша ғылыми сипатта болғанымен, толыққанды деполитизацияланбаған. Солтүстікте карта Каспий теңізінің ең биік нүктесіне, ал оңтүстікте Парсы шығанағы мен Ормуз бұғазына дейін созылады. Картада Парсы шығанағының атауы нақты түрде «Golfe Persique» деп көрсетілген. Бұл карта қазіргі Ирак, Ауғанстан, Иран, Кувейт, Өзбекстан, Түрікменстан, Тәжікстан, Армения және Әзірбайжан Республикасын қамтитын аумақтарды қамтиды. Картада сонымен қатар қазіргі Ресей, Пәкістан, Түркия, Украина, Қазақстан, Курдистан және Араб түбегінің бөліктері де бар. Картада Делиль тауларды және қалаларды байланыстыратын жолдарды салған.

Мұра

Антарктидадағы Делиль шығанағы Гийом Делильдің құрметіне аталған. Bayou DeLisle және Миссисипи штатындағы DeLisle қаласының екеуі де Делильдің есімімен байланыстырылған.