Кіріспе
Латын әліпбиінің 18-ші әрпі – латын әліпбиінің он сегізінші әрпі. R, немесе r, қазіргі ағылшын әліпбиінде, басқа батыс еуропалық тілдердің әліпбилерінде және дүние жүзіндегі көптеген тілдерде қолданылады. Ағылшын тіліндегі атауы ar ( /ɑːr/), көпше түрі ars, ал Ирландияда /ɔːr/ деп айтылады. Бұл әріп ағылшын тілінде ең көп кездесетін сегізінші әріп және дауыссыз әріптердің арасында төртіншісі, , , және әріптерінен кейін.
the eighteenth letter of the Latin alphabet
R, or r, is the eighteenth letter of the Latin alphabet, used in the modern English alphabet, the alphabets of other western European languages and others worldwide. Its name in English is ar (pronounced /'//ɑr/), plural ars, or in Ireland or /'//oʊr/. The letter is the eighth most common letter in English and the fourth most common consonant, after , , and .
Атауы
Латын тіліндегі әріптің атауы er болды, бұл жалғау дыбыстарын білдіретін басқа әріптердің үлгісіне сәйкес келеді, мысалы , , , және . Бұл атау француз тілінде және көптеген басқа тілдерде сақталған. Орта ағылшын тілінде әріптің атауы өзгеріп , болып, ферма (француз тілінде ferme) және жұлдыз (неміс тілінде Stern) сияқты көптеген сөздердегідей үлгіні көрсетті. Hiberno ағылшын тілінде әріпті or немесе деп атайды, бұл ескек, ore, orr сөздеріне ұқсас. R әрпі кейде littera canīna 'ит әрпі' деп аталады, көбінесе ағылшын тілінде 'иттің әрпі' деп аударылады. Бұл латын термині латын тіліндегі [R] дыбысын білдіреді, ол қарылысқан ит үретіндей естіледі, бұл сөйлеу стилі vōx canīna 'ит дауысы' деп аталады (мысалы, испан тілінде perro 'ит'). Ромео мен Джульетта трагедиясында Джульеттаның күтімшісі 2-ші актінің 4-ші көрінісінде R әрпін "иттің аты" деп атап, осыған сілтеме жасайды. Осы сілтеме Бен Джонсонның "Ағылшын грамматикасы" еңбегінде де кездеседі.
Ежелгі дәуір
Хат, ең соңында, семит алфавиттерінде дыбыс үшін қолданылатын бас бейнесінен шыққан деп есептеледі, себебі көптеген семит тілдерінде "бас" сөзі rêš немесе оған ұқсас болған. Бұл сөз акрофонияның мысалы ретінде әріптің атына айналды. Ол грек тілінде ῥῶ (rhô) және латын тілінде дамыды. Кейбір Батыс грек алфавиттерінде түсіп келе жатқан диагональді сызық графикалық вариант ретінде пайда болды (роды жазылғандай), бірақ көптеген көне итальян алфавиттерінде қабылданбады; көптеген көне итальян алфавиттерінде олардың ро-сының және пішіндері арасындағы варианттары кездеседі, бірақ Батыс грек алфавитіндегі төмен қарайтын сызық жоқ. Шындығында, б.з.д. 7-6 ғасырлардағы латын алфавитінің ең ерте белгілі нысандары – Дуэнос және Форум жазулары әлі де әріптің пішінін қолданады. Лапис-Сатрикан жазуы б.з.д. 500 жыл шамасындағы латын алфавитінің түрін көрсетеді. Мұнда дөңгелектелген, жабылатын Π пішіні мен пішінін ажырату қиын. Латын әрпінің төмен қарайтын сызығы б.з.д. 3 ғасырға қарай толыққанды дамыды, бұл сол дәуірдегі Сципиондардың мазартас жазуларында көрінеді. Шамамен б.з. 50 жылдан бастап, әріп толық жабық контурмен жазылатын болды, бұрынғы пішінін алды.
Жазу
Минускуль формасы бас әріп формасының бірнеше өзгерістері арқылы қалыптасты. Латын минускулі сияқты, ол римдік курсивтен, соңынан антикалық дәуірдегі унциал жазу арқылы 9 ғасырдың каролинг минускуліне дейін дамыды. Қолмен жазуда, бұранданың төменгі бөлігін жаппай, тікелей аяққа жалғастыру қаламның бір соққысын үнемдеуге мүмкіндік берді. Бұранданың аяқ сызығы каролинг минускулінде және бүгінгі күнге дейін қолданылатын қарапайым доғаға дейін қысқартылды. Шағын әріптің каллиграфиялық түрі, "r rotunda" деп белгілі, реттілікте қолданылды, "r" әрпінің пішінін "o" әрпінің дөңгелегіне бейімдеу үшін иілді. Кейінірек, осы нұсқа "r" әрпінен кейін келген дөңгелек аяқтары бар басқа кіші әріптермен де қолданылды, мысалы, , , , сондай-ақ екі рет қайталанатын "r" әрпін жазу үшін де пайдаланылды. "R rotunda" көбінесе готикалық шрифттермен байланысты болды және 18 ғасырдың басында ағылшын тіліндегі контексте қолданыстан шықты. Аралдық жазу екі төменгі сызығын сақтайтын, бірақ бұранданы жаппайтын, "Арал r" деп аталатын минускульді қолданды; бұл нұсқа Ирландияда 20 ғасырдың ортасына дейін танымал болған гэль тілінде сақталған, бірақ көбінесе декоративтік мақсатта қолданылады.
Ағылшынша
Ағылшын тілінде дауысты дыбыс белгісін көрсетеді, мысалы, альвеолярлық жуықтама (көптеген түрлері), альвеолярлық діріл (кейбір британдық түрлері) немесе ретрофлекстік жуықтама (АҚШ-тың, Оңтүстік-Батыс Англияның және Дублиннің кейбір түрлері). Ротикалық емес акценттерде ол кейбір жағдайларда айтылмайды, бірақ оған дейін келетін дауыстының айтылуына әсер ете алады.
Басқа тілдер
көптеген тілдерде ротикалық дауыс білдіреді, төмендегі кестеде көрсетілгендей. Алвеолярлық дірілді тыңдаңыз: стандартты голланд, эстон, фин, галиси, неміс (кейбір диалекттерде), венгр, исланд, индонезия, итальян, чех, яван, литва, латыш, латын, норвег (көбінесе солтүстік-батыста), поляк, португал (дәстүрлі нұсқасы), румын, орыс, шотланд, словак, швед, сунд, украин, уэльс; сондай-ақ каталан, испан және албан тілдерінде. Алвеолярлық жуықтаманы тыңдаңыз: голланд тілінде (кейбір сөздердің белгілі бір орындарында), фарер, сицилиялық. Алвеолярлық соққы / Алвеолярлық серпіліс: тыңдаңыз: португал, каталан, испан және албан, түрік, голланд, итальян, венециан, галиси, леон, норвег, ирланд, маори. Дауысты ретрофлекс үйкелісін тыңдаңыз: Тромсё маңындағы норвег; Оңтүстік Америка акценттеріндегі испан тілінде /r/ дыбысының аллофоны ретінде қолданылады; хопи тілінде әріптерге дейін қолданылады, мысалы, "raana" ("бақа"), испан тілінен алынған; стандартты қытай тілінің ханью пиньин транслитерациясы. Ретрофлекс жуықтамасын тыңдаңыз: Гутниш. Ретрофлекс соққысын тыңдаңыз: норвег, кейде шотланд ағылшын тілінде. Жұмсақ тілдік дірілді тыңдаңыз: неміс сахналық стандарты; кейбір голланд диалекттері (Брабант және Лимбургте, сондай-ақ Нидерландыдағы кейбір қалалық диалекттерде), Оңтүстік Швециядағы швед, норвегтің батыс және оңтүстік бөліктерінде, Венеция аймағындағы венециан. Дауысты жұмсақ тілдік үйкелісін тыңдаңыз: Солтүстік Месопотамия араб тілі, Ирак еврей араб тілі, неміс, дания, француз, стандартты еуропалық португал, стандартты бразилиялық португал, Пуэрто-Рико испан тілі және батыс бөліктеріндегі 'r', норвегтің батыс және оңтүстік бөліктерінде. Басқа тілдер өз алфавиттерінде (немесе латын транслитерация схемаларында) альвеолярлық дірілден өзгеше ротикалық дауыстарды білдіру үшін әріпті пайдалана алады. Гаити креол тілінде ол өте әлсіз дыбысты білдіреді, сондықтан оны көбінесе , мысалы, 'Kweyol' 'Kreyol' үшін жазады. Екі еселенген әріп албан, арагон, астурия, баск, каталан және испан тілдерінде дірілді білдіреді. Бразилия португал тілінде көптеген аллофондар бар, мысалы , , , , және , соңғы үш нұсқа тек белгілі бір контексттерде қолданылады (және ; сөз соңында, еуропалық португал нормасына сәйкес және бразилиялық португал нормасына сәйкес). Әдетте, кем дегенде екеуі бір диалектте кездеседі, мысалы Рио-де-Жанейродағы , , және кейбір сөйлейтіндер үшін .
Басқа жүйелер
Халықаралық фонетикалық әліпби әртүрлі ротикалық дауындарды көрсету үшін әрпінің бірнеше нұсқасын пайдаланады; тілшелік дірілді көрсетеді.
Басқа қолданыстар
R рейтингі – шектеулі көрермен қауымына арналған фильмдер мен басқа да медиа мазмұнын көрсетеді.