Кіріспе

Селжұқ әулетінің атымен аталып, оның негізін қалаушы Селжұқ (өлген немесе 1009), түркі тілдес Оғуз сардары болған. Ол Селжұқ әулетінің негізін қалаушы және Түркиядағы ежелгі Ефес қаласының қираған орындарына жақын орналасқан қазіргі Селжук қаласы оның есімімен аталған.

Атауы

Соғыс басшысының жеке аты қазіргі түрік тілінде Селчук, ал кейде ағылшын тілінде Селчук деп аударылады. Оның аты түрлі дереккөздерде және тілдерде әртүрлі айтылады. Сәлжк (Селчук немесе Селчук, немесе) түрі Махмуд әл-Қашғаридің 1072-1074 жылдарға жатқан Қарахан түрік тіліндегі «Диван Луғат ат-Түрк» және анонимді 13-15 ғасырлардағы Ескі Анатолия түрік тіліндегі «Деде Коркут кітабында» кездеседі. Араб және парсы тіліндегі дереккөздерде ол سلجوك, سلجك, سلچوق, سلجوق, سلجق түрлерінде айтылады. Бұл сөздің мағынасы «таза», «ұқыпты», «шынайы» және «сөзіне берілген адам» деп түсіндірілуі мүмкін. Бұл есім бұрын еркектерге де, қыздарға да берілген, сонымен қатар әйелдерде де осы қасиеттер ізделгендіктен, қыз балаларға осы сипаттарға байланысты есім қоюдың мәні зор болған деседі. Йозеф Маркварт бұл атауды Салчук деп оқу қажет деп ұсынған. Питер Бенджамин Голден ислам және сирия транскрипцияларына сүйене отырып, Сальчук ~ Сальжук деп атауды ұсынды және бұл атауды «бір нәрсені қозғау, күшті қозғалыспен итеру» мағынасын беретін «сал» түбірімен байланыстырды, бұл этимология қазіргі түркі тілдеріндегі есімдерге сәйкес келеді.

Шығу тегі

Сәлжұқ – Туқақ немесе Туқақ Бегтің (دوقاق دمور یالیق Dûqâq Demur Yalığ) ұлы болды, ол өнердегі шеберлігі үшін Темір Ялағ ("темір садақ" деген мағынаны білдіреді) атымен танылды. Оғуз мәдениетінде жебе мен садақ – егемендіктің белгісі саналады. Осыған орай, Дуқақ қарапайым сарбаз емес, әскербасы (sü başı) болған. Әртүрлі деректерге сәйкес, Дуқақ – қуатты мемлекет қайраткері болған және Оғуз Ябгу мемлекетінде зор билікке және ықпалға ие болып, шамамен 924 жылы қайтыс болды.

Жанға көшіп келу

Сәлжұқ Оғуз Ябгу мемлекетінің аумағында тұратын тайпасының арасында зор билікке және ықпалға ие болды. Сәлжұқ пен Оғуз Ябгу арасындағы қарым-қатынас, сенімді деректердің жетіспеуіне байланысты, жақсы белгілі емес бір оқиғаның артында қалды. Дегенмен, Сәлжұқ Оғуз Ябгу мемлекетінен шығып, тайпасымен бірге Сырдарияның сол жағалауындағы Жанд қаласына көшіп келді. Бұл көшпелі сапарда Сәлжұқ Бегімен бірге 100 атты, 1500 түйе және 50 000 қой болған деген аңыз бар. Әр атты бір отбасыны білдірсе, Жандқа көшіп келген Сәлжұқтар шамамен 500 адамнан тұратын кішкентай көшпелі қауым болған. Жанд X-XIII ғасырларда далалық маңызды шекаралық қала болды. Бұл қалада көшпелі және отырықшы халықтар бірге тұрды, ол далаға қақпа ретінде қызмет етті. Жанд, Transoxiana-дан келген мұсылмандар мен діни уағызшыларға, сондай-ақ түрлі елдерден келген саудагерлерге салыстырмалы түрде танымал мақсат болды. Осы жерде Сәлжұқ және оның оғуз тайпасы ислам дінін қабылдады. Бұл оқиға 985-986 жылдары Сәлжұқтың Жандқа көшіп келгенінен кейін, ал 992 жылы Сәлжұқтың Саманилерге көмектесу үшін Transoxiana-ға аттанғанға дейін болды. Исламды қабылдағаннан кейін, Сәлжұқ Оғуз Ябгудың Жандқа жылдық салық жинау үшін жіберген шенеуніктерін "Мұсылмандар сенбеушілерге салық төлемейді" деп қуды да, мұсылман емес түрктерге қарсы соғыс ашты. Бұл Әл-Байхақидың Сәлжұқ Бегін әл-Малик әл-Гази Сәлжұқ деп атауымен расталуы мүмкін ("әмір және діни соғысшы Сәлжұқ"). Осы кезеңдегі ең маңызды оқиға – Сәлжұқтың үлкен ұлы Микаилдің қазасы болды, ол Ұлы Сәлжұқ империясын құрған Туғрул Бег пен Чағри Бегтің әкесі еді. Осы оқиғадан кейін Микаилдың әйелі (Туғрул мен Чағридің анасы) Сәлжұқтың басқа ұлы Юсуфқа үйленді. Ескі түркі дәстүріне сәйкес (мұндай дәстүрдің себебі – біреу жесір әйелді пайдаланып, тайпаның/елдің арасында күш алуы мүмкін еді), ал оның екі ұлы Туғрул мен Чағриді әкесі Сәлжұқ Бегі тәрбиеледі.

Саманидтермен қарым-қатынасы

Жанд пен оның маңындағы соғыс қимылдары арқылы билікке келген Селжұқтар біртіндеп Трансоксиана саясатына араласты. Қарахандық билеуші Хасан б. Сүлеймен Бугра хан Саманидтердің Бухара қаласын басып алғаннан кейін, Саманидтер Бугра ханға қарсы Селжұқтардан көмек сұрады. Селжұқ өзінің үлкен ұлы Арслан (Исраил)ді Трансоксианаға жіберді. Осы кезеңде Селжұқ қарттыққа жеткендіктен, басқару ісі іс жүзінде Арсланның қолына өтті. Ал осы уақытта Саманид мемлекеті толығымен күшін жоғалтқандықтан, Қарахандықтардың үнемі қайталанатын шабуылдарына ұшырады, бұл Арсланға әскери қабілетін көрсетуге мүмкіндік берді. Саманид мемлекеті Фаик, Абу 'Али Симкур және Бек Түзүн тудырған ішкі қырқыстармен діттергенде, және Қарахандықтар Трансоксианаға кіріп Бухараны екінші рет басып алғанда (999), Арслан басқаратын Селжұқтар Саманид әулетінің соңғы өкілі Абу Ибрахим Исмаил әл-Мунтасирге (1003) әскери көмек көрсетті. Әл-Мунтасир Селжұқтардың қолдауымен Илиг Хан Наср басқаратын Қарахандық әскеріне қарсы біршама жетістікке жеткенімен, Саманид мемлекетінің құлауын тоқтатуға тырысты. Арсланның өзі 1025 жылы Газнавид Махмуд тұтқынға алды. Осы оқиғадан кейін бүкіл Трансоксиана Қарахандықтардың билігіне көшті және Селжұқтар Қарахандықтарға бағынуға мәжбүр болды.

Хазарлармен қарым-қатынасы

Кейбір деректерге сәйкес, Селжұқ өзінің мансабын Хазар армиясының офицері ретінде бастаған деген болжам бар. Бұл дереккөздер Селжұқтардың ата-тегі туралы ақпарат береді, онда Дуқақтың Хазар Мелигімен байланысты екендігі айтылады. Меликнамеде дұрыс емес көрінетін бұл жазбаларды Туғрул Бег тұсында өзінің еңбегін жазған Ибн Хассул да қайталаған, бұл Сәлжұқтардың хазарлармен байланысы туралы ешқандай күмән қалдырмайды. Қолда бар материалдардың жеткіліксіздігіне байланысты осы қарым-қатынастың мәнін анықтау немесе оның шеңберін толық сипаттау мүмкін емес, сонымен қатар бұл байланыс Оғұз Ябғу мемлекеті арқылы жасалған ба, әлде тәуелсіз болған ба, айту қиын. Дегенмен, егер Селжұқтардың ата-тегі мен хазарлардың арасында саяси байланыс орнаған болса, онда осыған ең ыңғайлы кезең Х ғасырдың екінші ширегінің ортасы болуы мүмкін, себебі сол кезде Хазар қағанаты әскери көмекке зәру болған. Осының нәтижесінде, Дуқақ Хазар қағанаты құлаған кезде тікелей немесе Оғұз Ябғу мемлекеті арқылы саяси және әскери байланыстарда болған болуы мүмкін, ал осы естеліктер отбасы ішінде ауызша таратылып, бір жарым ғасырдан кейін жазылған Селжұқ тарихтарында шамалы ғана қалдырылған.

Сәлжұқ әулетінің құрылуы

Микаилдың ұлдары Туғрул мен Чағри басшылығымен сельджуктар Хурасанға көшіп келді. Ғазнавилердің жергілікті мұсылман халқына шабуыл жасайтын сельджуктарды тоқтату әрекеттері 1040 жылғы 23 мамырда Данданақан шайқасына алып келді. Жеңіске жеткен сельджуктар Хурасанды бағындырып, билігін Трансоксианаға және Иранның барлық аймақтарына кеңейтті. 1055 жылға қарай Туғрул билігін Бағдатқа дейін жеткізіп, Аббасид халифасының қорғаушысы ретінде танылды, халиф оған сұлтан атағын берді. Бұрынғы билеушілер де осы атақты қолданған болуы мүмкін, бірақ сельджуктар оны монеталарына алғаш рет қалыптастырған көрінеді.

Өлім

Сәлжұқ Бег шамамен жүз жасында 1009 жылға қарай Жанд қаласында қайтыс болды. Оның қайтысынан кейін, оның үш тірі қалған ұлының бірі Арслан, ескі оғыз дәстүрі бойынша басқаруды өз қолына алды. Ябгу атағы бар оның ұлы Арсланға, ағаларынан инәл атағын алған Юсуф және инәнс атағын алған Мұса көмектесті. Осы уақытта Микаилдың ұлдары Туғрул мен Чағри 14-15 жасында "бег" ретінде басқаруға қатысты. Арслан Ябгу отбасының басшысы болғанымен, Сәлжұқтың ұлдары мен немерелері түркімен бектері мен оларға бағынышты басқа да күштерді ескі оғыз дәстүріне сәйкес, белгілі бір байланыс күйінде басқарды.

Отбасы

Түрлі деректерге сәйкес, Сәлжұқтың төрт немесе бес ұлы болған: Исраил (Исраил, Арслан), Микаил (Михаил), Муса (Моисей), Юсуф (Йосып) және/немесе Юнус (Иона). Аталған бес есімнің бәрі де яһуди дінімен байланысты. Осы есімдердің діни мәніне назар салған зерттеушілер Селжұқ әулеті исламды қабылдаудан бұрын хазар яһудилері немесе несториан христиандары болған деген қорытындыға келді. Дегенмен, бұл есімдер ислам әлемінде кеңінен таралғанын ескерсек, түрік тарихшылары мұндай түсіндіруді тек есімдерге негізделген деп қарастырмайды.