Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Селжұқ әулетінің атымен аталып, оның негізін қалаушы Селжұқ (өлген немесе 1009), түркі тілдес Оғуз сардары болған. Ол Селжұқ әулетінің негізін қалаушы және Түркиядағы ежелгі Ефес қаласының қираған орындарына жақын орналасқан қазіргі Селжук қаласы оның есімімен аталған.
Eponymous founder of the Seljuk dynasty
Seljuk (died or 1009), variously romanized, was an Oghuz Turkic warlord. He was the eponymous founder of the Seljuk dynasty and the namesake of Selçuk, the modern town near the ruins of ancient Ephesus in Turkey.
Атауы
Соғыс басшысының жеке аты қазіргі түрік тілінде Селчук, ал кейде ағылшын тілінде Селчук деп аударылады. Оның аты түрлі дереккөздерде және тілдерде әртүрлі айтылады. Сәлжк (Селчук немесе Селчук, немесе) түрі Махмуд әл-Қашғаридің 1072-1074 жылдарға жатқан Қарахан түрік тіліндегі «Диван Луғат ат-Түрк» және анонимді 13-15 ғасырлардағы Ескі Анатолия түрік тіліндегі «Деде Коркут кітабында» кездеседі. Араб және парсы тіліндегі дереккөздерде ол سلجوك, سلجك, سلچوق, سلجوق, سلجق түрлерінде айтылады. Бұл сөздің мағынасы «таза», «ұқыпты», «шынайы» және «сөзіне берілген адам» деп түсіндірілуі мүмкін. Бұл есім бұрын еркектерге де, қыздарға да берілген, сонымен қатар әйелдерде де осы қасиеттер ізделгендіктен, қыз балаларға осы сипаттарға байланысты есім қоюдың мәні зор болған деседі. Йозеф Маркварт бұл атауды Салчук деп оқу қажет деп ұсынған. Питер Бенджамин Голден ислам және сирия транскрипцияларына сүйене отырып, Сальчук ~ Сальжук деп атауды ұсынды және бұл атауды «бір нәрсені қозғау, күшті қозғалыспен итеру» мағынасын беретін «сал» түбірімен байланыстырды, бұл этимология қазіргі түркі тілдеріндегі есімдерге сәйкес келеді.
The warlord's personal name is Selçuk in modern Turkish, a name sometimes anglicized to Selcuk. His name varies in different sources and languages. The form سلجك (Selcuk or Selcük, or ) appears in Mahmud al Kashgari's 10721074 Karakhanid Turkish Dīwān Lughāt al Turk and in the anonymous 13th15th century Old Anatolian Turkish Book of Dede Korkut. It appears in Arabic and Persian sources as سلجوك, سلجك, سلچوق, سلجوق, and سلجق. The meaning of the word could be interpreted as "pure", "clean", "honest" and "a man of his word". It is argued that it was a unisex name, given both to boys as well as girls in the past and that some of these traits were sought in women, thus it would make more sense to name girls after some of these qualities. Josef Markwart proposed that the name should be read as Salçuk. Peter Benjamin Golden suggested the vocalization Salçuq ~ Saljuq, based on the Islamic and Syriac transcriptions and saw a connection with root sal "to move (something), to put into motion with some implication of violent motion", an etymology consistent with contemporary Turkic anthroponymy.
Шығу тегі
Сәлжұқ – Туқақ немесе Туқақ Бегтің (دوقاق دمور یالیق Dûqâq Demur Yalığ) ұлы болды, ол өнердегі шеберлігі үшін Темір Ялағ ("темір садақ" деген мағынаны білдіреді) атымен танылды. Оғуз мәдениетінде жебе мен садақ – егемендіктің белгісі саналады. Осыған орай, Дуқақ қарапайым сарбаз емес, әскербасы (sü başı) болған. Әртүрлі деректерге сәйкес, Дуқақ – қуатты мемлекет қайраткері болған және Оғуз Ябгу мемлекетінде зор билікке және ықпалға ие болып, шамамен 924 жылы қайтыс болды.
Seljuk was the son of Tuqaq or Tuqaq Beg (دوقاق دمور یالیق Dûqâq Demur Yalığ), known as Temür Yalığ (meaning "iron bow") because of his skills in his works. In Oghuz culture, arrow and bow are considered as a sign of sovereignty and considering Duqaq's nickname, he wasn't an ordinary soldier, but a sü başı (commander in chief). According to various sources, Duqaq was a powerful statesman and possessed great power and influence in the Oghuz Yabgu State and died around 924.
Жанға көшіп келу
Сәлжұқ Оғуз Ябгу мемлекетінің аумағында тұратын тайпасының арасында зор билікке және ықпалға ие болды. Сәлжұқ пен Оғуз Ябгу арасындағы қарым-қатынас, сенімді деректердің жетіспеуіне байланысты, жақсы белгілі емес бір оқиғаның артында қалды. Дегенмен, Сәлжұқ Оғуз Ябгу мемлекетінен шығып, тайпасымен бірге Сырдарияның сол жағалауындағы Жанд қаласына көшіп келді. Бұл көшпелі сапарда Сәлжұқ Бегімен бірге 100 атты, 1500 түйе және 50 000 қой болған деген аңыз бар. Әр атты бір отбасыны білдірсе, Жандқа көшіп келген Сәлжұқтар шамамен 500 адамнан тұратын кішкентай көшпелі қауым болған. Жанд X-XIII ғасырларда далалық маңызды шекаралық қала болды. Бұл қалада көшпелі және отырықшы халықтар бірге тұрды, ол далаға қақпа ретінде қызмет етті. Жанд, Transoxiana-дан келген мұсылмандар мен діни уағызшыларға, сондай-ақ түрлі елдерден келген саудагерлерге салыстырмалы түрде танымал мақсат болды. Осы жерде Сәлжұқ және оның оғуз тайпасы ислам дінін қабылдады. Бұл оқиға 985-986 жылдары Сәлжұқтың Жандқа көшіп келгенінен кейін, ал 992 жылы Сәлжұқтың Саманилерге көмектесу үшін Transoxiana-ға аттанғанға дейін болды. Исламды қабылдағаннан кейін, Сәлжұқ Оғуз Ябгудың Жандқа жылдық салық жинау үшін жіберген шенеуніктерін "Мұсылмандар сенбеушілерге салық төлемейді" деп қуды да, мұсылман емес түрктерге қарсы соғыс ашты. Бұл Әл-Байхақидың Сәлжұқ Бегін әл-Малик әл-Гази Сәлжұқ деп атауымен расталуы мүмкін ("әмір және діни соғысшы Сәлжұқ"). Осы кезеңдегі ең маңызды оқиға – Сәлжұқтың үлкен ұлы Микаилдің қазасы болды, ол Ұлы Сәлжұқ империясын құрған Туғрул Бег пен Чағри Бегтің әкесі еді. Осы оқиғадан кейін Микаилдың әйелі (Туғрул мен Чағридің анасы) Сәлжұқтың басқа ұлы Юсуфқа үйленді. Ескі түркі дәстүріне сәйкес (мұндай дәстүрдің себебі – біреу жесір әйелді пайдаланып, тайпаның/елдің арасында күш алуы мүмкін еді), ал оның екі ұлы Туғрул мен Чағриді әкесі Сәлжұқ Бегі тәрбиеледі.
Seljuk had great power and influence among the people of his tribe who lived within the territory of the Oghuz Yabgu State. The relationship between Seljuk and Oghuz Yabgu was overshadowed by an incident that is not well known because of lack of reliable sources. Nonetheless, Seljuk left the Oghuz Yabgu State and immigrated with his tribe, to the town of Jand, located on the left bank of the Syr Darya. It is rumored that there were 100 horseman, 1,500 camels and 50,000 sheep with Seljuk Beg during this migration. If each horseman equates to a family, the Seljuks who migrated to Jand were likely a small nomadic community of about 500 people. Jand was an important border town in the steppes during the X to XIII centuries. This town, inhabited by both nomadic and sedentary people, served as gateway to the steppes. Jand was a relatively popular destination for Muslims and religious propagandists from Transoxiana as well as merchants from various places. There, Seljuk and his Oghuz tribe accepted Islam. This event took place after Seljuk had migrated to Jand in 985 986, and before Seljuk left for Transoxiana to help the Samanians in 992. After accepting Islam, Seljuk expelled the officials sent by the Oghuz Yabgu to Jand to collect the annual tax, saying "Muslims will not pay tribute to the unbelievers", and set up a war against the non Muslim Turks. This may well be proved by Al Bayhaqi who calls Seljuk Beg as al Malik al Ghâzî Seljuk (meaning "ruler and religious fighter Seljuk"). The most important event that took place during this period was the death of Seljuk's elder son Mikâ'îl, who was the father of Tughrul Beg and Chaghri Beg, founders of the Great Seljuk Empire. After this incident, the wife of Mikâ'îl (Tughril and Chaghri's mother) married Yusuf, the other son of Seljuk. According to the old Turkic traditions (the reason for such a tradition was that someone could use a widowed noblewoman to gain strength among the tribe/country), while two of his sons, Tughrul and Chaghri, were raised by their grandfather Seljuk Beg.
Саманидтермен қарым-қатынасы
Жанд пен оның маңындағы соғыс қимылдары арқылы билікке келген Селжұқтар біртіндеп Трансоксиана саясатына араласты. Қарахандық билеуші Хасан б. Сүлеймен Бугра хан Саманидтердің Бухара қаласын басып алғаннан кейін, Саманидтер Бугра ханға қарсы Селжұқтардан көмек сұрады. Селжұқ өзінің үлкен ұлы Арслан (Исраил)ді Трансоксианаға жіберді. Осы кезеңде Селжұқ қарттыққа жеткендіктен, басқару ісі іс жүзінде Арсланның қолына өтті. Ал осы уақытта Саманид мемлекеті толығымен күшін жоғалтқандықтан, Қарахандықтардың үнемі қайталанатын шабуылдарына ұшырады, бұл Арсланға әскери қабілетін көрсетуге мүмкіндік берді. Саманид мемлекеті Фаик, Абу 'Али Симкур және Бек Түзүн тудырған ішкі қырқыстармен діттергенде, және Қарахандықтар Трансоксианаға кіріп Бухараны екінші рет басып алғанда (999), Арслан басқаратын Селжұқтар Саманид әулетінің соңғы өкілі Абу Ибрахим Исмаил әл-Мунтасирге (1003) әскери көмек көрсетті. Әл-Мунтасир Селжұқтардың қолдауымен Илиг Хан Наср басқаратын Қарахандық әскеріне қарсы біршама жетістікке жеткенімен, Саманид мемлекетінің құлауын тоқтатуға тырысты. Арсланның өзі 1025 жылы Газнавид Махмуд тұтқынға алды. Осы оқиғадан кейін бүкіл Трансоксиана Қарахандықтардың билігіне көшті және Селжұқтар Қарахандықтарға бағынуға мәжбүр болды.
Seljuk, who gained power with his war activities in Jand and its vicinity, gradually became involved in politics in Transoxiana. After the Kara khanid ruler Hasan b. Sulayman Bughra Khan captured the Samanid city of Bukhara, the Samanids asked Seljuk for aid against Bughra Khan. Upon this, Seljuk sent his eldest son Arslân (Isrâ'il) to Transoxiana. Since Seljuk was getting old in this period, the administration was now actually in the hands of Arslân. In the meantime, the Samanid state, which thoroughly lost its power, was subjected to frequent renewed attacks by the Kara khanids, which gave Arslan the opportunity to prove his military prowess. In a period when the Samanid state was shaken by the internal turmoil caused by Fâ'ik, Abû 'Alî Simcûr, and Bek tüzün, and the Kara khanids who entered Transoxiana and seized Bukhara for the second time (999), the Seljuks under Arslân provided military assistance to Abû İbrâhîm İsma'îl al Muntasir (1000–1005), the last member of the Samani dynasty (1003). Although al Muntasir gained some success against the Kara khanid army under the command of Ilig Khan Nasr with the support he received from the Seljuks, he couldn't prevent the collapse of the Samanid state. Arslân himself was taken prisoner in 1025 by Mahmud the Ghaznavid. After this incident, all of Transoxiana came under the Kara khanid rule and the Seljuks had to submit to the Kara khanids.
Хазарлармен қарым-қатынасы
Кейбір деректерге сәйкес, Селжұқ өзінің мансабын Хазар армиясының офицері ретінде бастаған деген болжам бар. Бұл дереккөздер Селжұқтардың ата-тегі туралы ақпарат береді, онда Дуқақтың Хазар Мелигімен байланысты екендігі айтылады. Меликнамеде дұрыс емес көрінетін бұл жазбаларды Туғрул Бег тұсында өзінің еңбегін жазған Ибн Хассул да қайталаған, бұл Сәлжұқтардың хазарлармен байланысы туралы ешқандай күмән қалдырмайды. Қолда бар материалдардың жеткіліксіздігіне байланысты осы қарым-қатынастың мәнін анықтау немесе оның шеңберін толық сипаттау мүмкін емес, сонымен қатар бұл байланыс Оғұз Ябғу мемлекеті арқылы жасалған ба, әлде тәуелсіз болған ба, айту қиын. Дегенмен, егер Селжұқтардың ата-тегі мен хазарлардың арасында саяси байланыс орнаған болса, онда осыған ең ыңғайлы кезең Х ғасырдың екінші ширегінің ортасы болуы мүмкін, себебі сол кезде Хазар қағанаты әскери көмекке зәру болған. Осының нәтижесінде, Дуқақ Хазар қағанаты құлаған кезде тікелей немесе Оғұз Ябғу мемлекеті арқылы саяси және әскери байланыстарда болған болуы мүмкін, ал осы естеліктер отбасы ішінде ауызша таратылып, бір жарым ғасырдан кейін жазылған Селжұқ тарихтарында шамалы ғана қалдырылған.
It is speculated that according to some sources, Seljuk began his career as an officer in the Khazar army. These sources provide information about the ancestors of the Seljuks, records that Duqaq is connected to Khazar Melik. The fact that these records, which appear ambiguous in Melik nâme, was repeated by Ibn Hassûl who wrote his work during the time of Tughrul Beg, does not leave any doubt about the Seljuk's relationship with the Khazars. Due to a lack of resources, it is not possible to reveal the nature of this relationship nor to fully define its framework, yet it is difficult to say whether this relationship was done via Oghuz Yabgu state or independent. However, if political contact has been established between the ancestors of the Seljuks and the Khazars, the most appropriate date for this must be the middle of the second quarter of the X. century, when the Khazar Khaganate needed military help. As a result, it is possible that Duqaq had political and military relations with the Khazars during their collapse either directly or through the Oghuz Yabgu State, and that these memories could only be spoken verbally in the family reflect only the vague records of the Seljuk histories written about one hundred and fifty years later.
Сәлжұқ әулетінің құрылуы
Микаилдың ұлдары Туғрул мен Чағри басшылығымен сельджуктар Хурасанға көшіп келді. Ғазнавилердің жергілікті мұсылман халқына шабуыл жасайтын сельджуктарды тоқтату әрекеттері 1040 жылғы 23 мамырда Данданақан шайқасына алып келді. Жеңіске жеткен сельджуктар Хурасанды бағындырып, билігін Трансоксианаға және Иранның барлық аймақтарына кеңейтті. 1055 жылға қарай Туғрул билігін Бағдатқа дейін жеткізіп, Аббасид халифасының қорғаушысы ретінде танылды, халиф оған сұлтан атағын берді. Бұрынғы билеушілер де осы атақты қолданған болуы мүмкін, бірақ сельджуктар оны монеталарына алғаш рет қалыптастырған көрінеді.
Under Mikâîl's sons Tughrul and Chaghri, the Seljuks migrated into Khurasan. Ghaznavid attempts to stop Seljuks raiding the local Muslim populace led to the Battle of Dandanaqan on 23 May 1040. Victorious Seljuks became masters of Khurasan, expanding their power into Transoxiana and across Iran. By 1055, Tuğrul had expanded his control all the way to Baghdad, setting himself up as the champion of the Abbasid caliph, who honored him with the title sultan. Earlier rulers may have used this title but the Seljuks seem to have been the first to inscribe it on their coins.
Өлім
Сәлжұқ Бег шамамен жүз жасында 1009 жылға қарай Жанд қаласында қайтыс болды. Оның қайтысынан кейін, оның үш тірі қалған ұлының бірі Арслан, ескі оғыз дәстүрі бойынша басқаруды өз қолына алды. Ябгу атағы бар оның ұлы Арсланға, ағаларынан инәл атағын алған Юсуф және инәнс атағын алған Мұса көмектесті. Осы уақытта Микаилдың ұлдары Туғрул мен Чағри 14-15 жасында "бег" ретінде басқаруға қатысты. Арслан Ябгу отбасының басшысы болғанымен, Сәлжұқтың ұлдары мен немерелері түркімен бектері мен оларға бағынышты басқа да күштерді ескі оғыз дәстүріне сәйкес, белгілі бір байланыс күйінде басқарды.
Seljuk Beg died in Jand at the age of about a hundred towards the year 1009. After his death, Arslân, one of his three surviving sons, took over the administration under the old Oghuz traditions. His son Arslân, who had the title of yabgu, was assisted by Yusuf, who had the title of inal and Mûsâ, who had the title of inanç from his brothers. Meanwhile, Mikâ'îl's sons Tughrul and Chaghri took their place in the administration as "beg" at the age of 14 15. Although Arslan Yabgu was the head of the family, the sons and grandchildren of Seljuk ruled the Turkoman Begs and other forces affiliated to them in a semi connected manner in the line with the old Oghuz traditions.
Отбасы
Түрлі деректерге сәйкес, Сәлжұқтың төрт немесе бес ұлы болған: Исраил (Исраил, Арслан), Микаил (Михаил), Муса (Моисей), Юсуф (Йосып) және/немесе Юнус (Иона). Аталған бес есімнің бәрі де яһуди дінімен байланысты. Осы есімдердің діни мәніне назар салған зерттеушілер Селжұқ әулеті исламды қабылдаудан бұрын хазар яһудилері немесе несториан христиандары болған деген қорытындыға келді. Дегенмен, бұл есімдер ислам әлемінде кеңінен таралғанын ескерсек, түрік тарихшылары мұндай түсіндіруді тек есімдерге негізделген деп қарастырмайды.
According to various sources, Seljuk had four or five sons: Isrâ'îl (Israel, Arslân), Mikâ'îl (Michael), Mûsâ (Moses), Yusuf (Joseph) and/or Yûnus (Jonah). All five names mentioned are related to Judaism. Some researchers who pointed out the religious status of the names have concluded that the Seljuk family was either Khazar Judaic or Nestorian Christian before accepting Islam. However, given that the names of these individuals are widely used in the Islamic world, Turkish historians state that such an interpretation cannot be solely based on names.