Кіріспе

Экономикалық дау

Методенстрейт (неміс тілінде «әдіс дауы») – неміс тіліндегі дискурстан тыс интеллектуалдық тарихта 1880 жылдары басталып, он жылдан астам жалғасқан, экономика саласындағы Австрия мектебі мен (неміс) тарихи мектебі арасындағы дау. Бұл пікірсайыс әлеуметтік ғылымдағы жалпы теорияның орны және адам әрекеттерінің динамикасын түсіндіруде тарихты қолдану мәселелеріне қатысты болды. Сонымен қатар, ол саясат және саяси мәселелерді, соның ішінде жеке тұлға мен мемлекеттің рөлін де қамтыды. Бірақ, әдістемелік мәселелер басым болды, және Австрия мектебінің алғашқы өкілдерінің кейбіреулері тарихи мектептің белсенді түрде қолдаған әлеуметтік мемлекеттің бір түрін қорғады. Пікірсайыс басталғанда Карл Менгер Австрия мектебінің ұстанымын жетілдірді, ал Густав фон Шмоллер Тарихи мектептің көзқарасын қорғады. (Неміс тілінде сөйлейтін елдерде бұл неміс тілінің түпнұсқасы тек осы дауға ғана тән емес – ол, әдетте, Methodenstreit der Nationalökonomie, яғни «ұлттық экономиканың методенстрейті» деп аталады.)

Өмірбаян

Тарихи мектеп экономистердің статистика мен тарихи материалдарды жинау және зерттеу арқылы жаңа және жақсы әлеуметтік заңдарды дамыта алатынын айтты, сондай-ақ тарихи тәжірибеден туындамаған теорияларға күмәнмен қарады. Осылайша, неміс тарихи мектебі саяси экономикадағы өзгерістердің ең маңызды факторы ретінде нақты, динамикалық институттарға баса назар аударды. Тарихи мектеп өзі материалистік детерминизмге, яғни адамның іс-әрекеті физикалық және химиялық реакциялар ретінде түсіндірілуі мүмкін және (ғылым жетілгенде) түсіндіріледі деген идеяға қарсы шықты. 1860 жылдары Карл Менгердің еңбектерінен бастау алған Австрия мектебі бұған қарсы тұрып (Grundsätze der Volkswirtschaftslehre, ағылшын тілінде: Экономика негіздері), экономиканың философиялық логиканың нәтижесі екенін және ол тек бастапқы қағидалардан ережелерді жасаумен ғана айналысуы керек екенін дәлелдеді. Адамның ниеттері мен әлеуметтік өзара әрекеттері статистикалық талдау үшін тым күрделі екенін, ал адамның іс-әрекеттерінен универсалды қағидаларды шығаруға ұмтылысты.

Менгер мен неміс тарихи мектебі

Бірінші қадам Карл Менгер 1883 жылы жариялаған «Әлеуметтік ғылымдар әдістемесін зерттеулер» (Untersuchungen über die Methode der Socialwissenschaften, und der politischen Ökonomie insbesondere) кітабында Шмоллерге және неміс тарихи мектебіне шабуыл жасаған кезде болды. Менгер экономиканы зерттеудің ең тиімді әдісі – кең ауқымды салаларға қолданылатын жалпы теорияларды ақыл-ой арқылы табу деп есептеді. Менгер, сондай-ақ басқа австриялықтар сияқты, экономиканың субъективті, атомдық табиғатына ден қойды. Ол субъективті факторларды ерекше атап өтті. Оның пікірінше, экономиканың негізі жеке мүдде, маргиналды бағалау және толық емес білімге құрылған. Ол жиынтық, ұжымдық идеялардың жекелеген құрамдас бөліктерге негізделмесе, тиісті негізі бола алмайтынын айтты. Неміс тарихи мектебіне жасалған тікелей шабуыл Шмоллерді Мэнгердің кітабына теріс және өте жаулы рецензия жазуға итермеледі. Менгер бұл шақыруды қабылдап, досына жазылған хаттар түріндегі құмарлықпен жазылған памфлет жауап ретінде жазды, онда ол (Хайек айтуынша) «Шмоллердің позициясын аяусыз жойды». Ұстаздар арасындағы бұл қақтығыстың үлгісін олардың шәкірттері де көп ұзамай қайталады. Осылайша, ғылыми дауларда сирек кездесетін қарсылық деңгейіне жетілді.

Салдарлар

"Австрия экономика мектебі" термині Методенштрайт дауларының нәтижесінде пайда болды. Шмоллер Менгердің кейінгі кітаптарының бірін сынап жазғанда осы терминді қолданып, Австрияның Пруссиямен салыстырғанда артта қалғандығы және көңілсіздігі туралы ой қалыптастыруға тырысты. Бұл қарсы пікір-таластың маңызды салдары ретінде Шмоллер "абстрактты" мектеп өкілдерінің неміс университетінде оқытушы болып жұмыс істеуге лайық емес екенін жария етті. Оның беделі соншалықты зор болғандықтан, бұл Менгердің ілімдерін ұстанатындардың Германиядағы академиялық қызметке орналасуына толыққанды кедергі келтірді. Соның салдарынан, дау аяқталғанына отыз жыл өткен соң да Германия әлемдегі басқа ешбір маңызды академиялық елге қарағанда жаңа идеялардың таралуына аз ұшырады.