Кіріспе

Британдық саясаткер Роберт Дандас, 2-ші виконт Мелвилл, (14 наурыз 1771 – 10 маусым 1851) – британдық мемлекет қайраткері, 1-ші виконт Генри Дандастың ұлы. Дандас 1794 жылы Гастингс, 1796 жылы Рай және 1801 жылы Мидлотиан округінен парламент депутаты болып сайланды. Ол сонымен қатар 1800 жылдан бастап Шотландияның мөртаңбасын сақтады. 1807 жылы оған құпия кеңесші атағы берілді, 1817 жылы Корольдік қоғамның мүшесі, 1821 жылы "Қызыл Орденнің" рыцары, ал 1814 жылдан бастап Сент-Эндрюс университетінің канцлері болды. Мелвилл түрлі саяси лауазымдарды атқарды және 1812 жылдан 1827 жылға дейін, сондай-ақ 1828 жылдан 1830 жылға дейін Адмиралтействоның бірінші лорды қызметін атқарды.

Жас шағы мен отбасы

Ол 1771 жылғы 14 наурызда Эдинбургте Генри Дандастың, 1-ші виконт Мелвиллдің және оның бірінші әйелі, бұрынғы Элизабет Рэннидің (1751–1843) жалғыз ұлы ретінде дүниеге келді. Эдинбургтегі Корольдік орта мектепте білім алған ол 1786 жылы ұстазы Джон Брюспен Еуропалық турнеге шықты. Ол Геттинген университетінде оқыды. Содан кейін Эдинбург университетінде және Кембридждегі Эммануэль колледжінде білім алды. 1788 жылы Линкольн Иннге қабылданды. Заңмен айналысуда сәтті болғаннан кейін 1794 жылдан бастап әкесінің жеке хатшысы болды, бірақ ол 1794 жылы Гастингс округінен, ал 1796 жылы Рай округінен парламент депутаты болып сайланды. Сол жылы 29 тамызда ол Анна Сондерспен (1841 жылғы 10 қыркүйекте қайтыс болды) үйленді және оның тегін өзінің тегіне қосты. Олардың төрт ұлы мен екі қызы болды; олардың үлкен ұлы Генри Дандас, кейіннен үшінші виконт Мелвилл, әскер офицері болды, ал екінші ұлы Ричард Сондерс Дандас Бірінші теңіз лорды болды.

Бақылау кеңесінің төрағасы

Дундас Шотландияның мөртаңба сақтаушысы болып тағайындалды және 1801 жылы Мидлотиан (Эдинбургшир) округінен парламент депутаты болып сайланды. Ол әкесі импичментке ұшыраған 1805 және 1806 жылдардағы сөздеріне дейін парламентте үнсіз болды. Оның алғашқы сынағы – «барлық таланттар министрлігі» деп аталатын оппозициялық үкіметтен Шотландияны басқару құқығын сақтап қалу бойынша келіссөздер жүргізу болды. Ол сәтсіздікке ұшырады, бірақ өз жақтастарының құрметіне ие болды, ал министрлік құлағаннан кейін мәселе шешілді. 1807 жылы Портленд герцогы оны Үндістанды бақылау жөніндегі кеңестің төрағасы етіп тағайындады. Дундастың басты міндеті – Наполеонның Ресеймен одақтастығын пайдаланып, Британдық Үндістанға шабуыл жасауы мүмкін кез келген мүмкіндіктің алдын алу болды. Ол парсы шахының сарайында француз агенттерінің бар екенін білгендіктен, оған елшілік жіберді. Лахор мен Кабул билеушілерімен одақ жасады. Үндістан мен Қытайдағы португалдық сауда бекеттерін, Голландияның Ява колониясын, сондай-ақ Маврикий мен Реюньондағы француз бекеттерін басып алуға бұйрық берді. Сонымен қатар, соғыс кезінде сауданың тоқтатылуына байланысты Шығыс Үндістан компаниясының қаржылық жағдайы нашарлауымен күресуге тура келді. Ол төрағалық еткен арнайы комиссия 1784 жылғы Үндістан заңынан бергі оның дамуы туралы бірнеше есеп дайындады. Комиссия, ең болмағанда, субконтинентте тиімсіз сауда жеңілдіктерінен бас тарту қажет деген қорытындыға келді. Дундас 1813 жылы компанияның жарғысын жаңартқанда оларды жойған заң жобасын әзірледі. 1809 жылы Дундастың Үндістан әкімшілігі алты айға тоқтатылды, ол Ирландияның бас хатшысы қызметін атқарды. Спенсер Персевал, Портлендтің орнын басып, оны соғыс хатшысы ретінде кабинетке тағайындауды жоспарлады, бірақ оның әкесінің тілегі бойынша бұл жоспар іске аспады. Дундас бақылау кеңесіне қайта оралды, бірақ кабинетте орын алмады. 1811 жылдың 27 мамырында ол Виконт Мелвилл атанды. Келесі жылы премьер-министр лорд Ливерпульдің басшылығымен ол Адмиралтействоның бірінші лорды болып тағайындалды.

Әмірлік

Наполеон соғыстары кезінде оның міндеті Трафальгар шайқасында орнатылған британдық теңіз үстемдігін сақтау болды. 1813 жылдың ақпан айындағы мемлекеттік құжатында Францияның Нидерланды мен Италияның кеме жасау ресурстарын пайдалана отырып, егер соғыс тағы ұзарса, Британияға тең кемелер салып қана қоймай, одан да басып кете алатынын көрсетті. Бұл мәселені Испаниядағы Веллингтон герцогының оны жеткілікті түрде қорғамау туралы шағымдары одан әрі күшейтті, әсіресе 1812 жылы Америка Құрама Штаттарымен қарым-қатынас басталғаннан кейін Атлантика мұхитында американдық каперлік кемелердің көптеп пайда болуы осыны дәлелдеді. Бейбітшілік орнаған соң қатаң кесімдер жасалды, бірақ қазіргі кездегі жалғыз маңызды отарлық держава болған Ұлыбританияның теңіз міндеттемелері артты. Мелвилл флотты 100-ден азырақ кемеге дейін қысқарту мүмкін емес деп есептеді. Кабинет 44 кемеге шектеу қойды. Келесі жылдары Мелвилл барлық мүмкіндіктерді пайдаланып үнемдеуге тырысты, сонымен қатар ол нақты емес деп санайтын мақсатқа жетуден жалғызды. Ол кемелердің конструкциясын және беріктігін жақсарту арқылы, оған жеке қызығушылық танытқан зерттеулерге қолдау көрсету арқылы мақсатына жетті. Дегенмен, ол бу кемелерін енгізуге қарсы болды, себебі бұл жаңа технология қымбатқа түсетін және сенімсіз болып көрінді; сондай-ақ, егер барлық флоттар бумен жүргізілсе, Ұлыбритания өзінің бәсекелестерімен тең деңгейге түсер еді. 1820-жылдардың соңына қарай ол Франция мен Америка Құрама Штаттарындағы кемелерге сай жаңа және үлкен кеме кластарын салуға рұқсат берді. Тіпті тар бюджет болған жағдайда да, ол басқа ғылыми салаларға, әсіресе барлауға (оның құрметіне аталған жерлер төменде келтірілген) қаражат бөлуден жаңылған жоқ.

Шотландия

Шотландия банкіне басқарушы болып тағайындалған ол 1814 жылы Сент-Эндрюс университетінің канцлері болып сайланды және 1821 жылы Тистл орденінің рыцары атанды. 1827 жылы Ливерпульдің отставкаға кетуі және католиктік эмансипацияны қолға алуға ниеттенген Джордж Кэннингтің билікке келуімен жүйе дағдарысқа ұшырады. Мелвилл оны жеке өзі қолдағанымен, келе жатқан министрлер кабинетін бөліп тастайтын саясатты мақұлдамайтынын мәлімдеді. Кэннинг коалициясындағы вигтер оны шотландтық басқарушының қажеті жоқ деп көндірді; ішкі істер министрі жергілікті кеңесшінің көмегімен немесе екеуімен барлық жұмысты атқара алады.

Адмиралтействоның бірінші лорды

Шотландиядағы ескі үстемдік мүдделері ыдырап бастады, бұл процесс 1828 жылы Мелвилл Веллингтон мен сэр Роберт Пилдің Бақылау Кеңесінің төрағасы ретінде, содан кейін Адмиралтействода Адмиралтействоның бірінші лорды ретінде қайтып келгенде де тоқтаған жоқ. Реформа заңының қабылдануы Дундастардың Шотландияны басқару тәртібін де бұзды. Мелвилл 1830 жылы қызметтен кетіп, енді ешқашан билікке оралмады. Бірақ ол қоғамдық жұмыстарда өзін пайдалы етті, әсіресе 1845 жылы шотландтық кедейлер заңын реформалауды ұсынған корольдік комиссия төрағасы болып қызмет етті. Ол 1851 жылдың 10 маусымында Мелвилл сарайында қайтыс болды және 17 маусымда Эдинбургширдегі Лассваде қаласындағы Ескі шіркеуде, әкесі үшін салынған отбасылық мазарда жерленді. Оның лауазымы үлкен ұлы Генри Дандасқа өтті.

Жер атаулары

Арктикалық зерттеулерге деген қызығушылығының арқасында оның есімі Канададағы Мелвилл бұғазы мен Мелвилл аралында мәңгі сақталған. Австралияның Солтүстік территориясындағы Мелвилл аралына да зерттеуші Филип Паркер Кинг оның құрметіне ат қойған. Гренландиядағы Мелвилл шығанағы да оның есімімен аталады. Ол сонымен қатар Шотландияның Эдинбург қаласындағы Жаңа қала ауданындағы Мелвилл көшесіне есімін берген, ал осы көшенің орталық алаңында сэр Джон Стиллдің үлкен мүсіні орнатылған. Батыс Австралиядағы Мелвилл елді мекені мен Тасманиядағы Хобарттағы Мелвилл көшесі де оның құрметіне аталған.