Кіріспе

Ортақ құқық жүйесіндегі алдын алу сот құралы

Эстоппель – ортақ құқық жүйелеріндегі сот құралы, оның арқасында сот адамның мәлімдеме жасауына немесе берген уәдесінен мойын бұруына тыйым сала алады; осылай тыйылған адам "эстопптелген" деп есептеледі. Эстоппель адамды белгілі бір талап арыз беруден тоқтата алады. Эстоппельдің құқықтық негіздері ортақ құқық пен теңдік принциптеріне негізделген. Эстоппель халықаралық құқықта да маңызды ұғым болып табылады.

Эстоппельдің түрлері

Эстоппельдің көптеген түрлері бар, бірақ олардың ортақ белгісі – адамның белгілі бір құқықтық ұстанымды іске асыруына кедергі келтірілуі, егер мұндай әрекет әділетсіз болып табылса. Мысал ретінде:

Егер үй иесі жалға алушыға жалдау шартын тоқтату құқығын пайдаланбайтынына уәде берсе, ал жалға алушы осы уәдеге сене отырып, жайды жақсартуға ақша жұмсаса, міндеттеме беру эстоппелінің қағидасы үй иесіне, оның уәдесі шарт ретінде заңды түрде міндетті болмаса да, тоқтату құқығын пайдалануына тыйым салуы мүмкін. Үй иесінің белгілі бір құқықты іске асыруына кедергі келтіріледі. Егер адам бір елде екінші адамның салдарынан зиян шеккенін мәлімдеп сотқа жүгінсе, және сол елдің соты салдарынан зиян келмегенін анықтаса, онда эстоппель қағидасы бойынша бірінші адам екінші елдің сотында екінші адамның салдарынан зиян келтіргенін (сол талап бойынша немесе оған байланысты талап бойынша) дәлелдеуге құқығы болмайды. Бірінші тұлғаға нақты талап қоюға тыйым салынады. Эстоппель дәстүрлі түрде әділеттік қағидасы болып табылады. Сондықтан, эстоппельді талап ететін кез келген адам сотқа «таза ниетпен» келуі керек деп есептеледі. Эстоппель қағидасы (тарапқа құқықты іске асыруға кедергі келтіруі мүмкін) жиі құқықтан бас тарту қағидасымен (құқық пайда болғаннан кейін одан бас тартуға қатысты) шатастырылады. Ол сондай-ақ лакестің әділеттік қағидасымен маңызды жайларды ортақтайды, бірақ одан ерекшеленеді.

Этимологиясы мен қолданылуы

"Estop" - англо-норманд тілінен келген етістік, "мөрлеп жабу" мағынасын білдіреді, ал "estoppel" есімдік ескі француз тіліндегі estoupail (тоқтау) сөзінен туындаған. Сот бір тараптың естоппелге негіз болатын әрекет жасағанын анықтаса, ол тарапқа белгілі бір байланысты аргументтер келтіруге немесе белгілі бір құқықтарды талап етуге тыйым салынады. Сотталушыға осыған қатысты қорғаныс ұсынуға немесе талапкерге қарсы осыған қатысты дәлелдер келтіруге рұхсат етілмейді. Лорд Кок былай деді: "Бұл тосқауыл немесе қорытынды деп аталады, себебі адамның өзінің әрекеті немесе келісімі оның шындықты айтуына немесе талап етуіне кедергі келтіреді".

Шолу

Эстоппль кейде дәлелдеу қағидасы ретінде қарастырылады, онда адам бұрын шешілген фактіні дәлелдеуден немесе оны куәландырудан алынады, бірақ мұндай көзқарас шамадан тыс жеңілдету болуы мүмкін. Біріншіден, эстоппльдің кейбір түрлері тараптың фактілерді дәлелдеуіне кедергі келтірсе, ал басқалары құқық немесе талап ету құқығын жүзеге асыруына тосқауыл қояды. Екіншіден, ортақ құқық жүйелеріндегі заңдардың қақтығысы бойынша, дәлелдеу мәселелері әдетте жергілікті соттың процедуралық мәселелері (lex fori) ретінде қарастырылады, ал эстоппль мүліктік құқықтарға әсер ететіні және осылайша, нақты мәселені реттейтін тиісті заңмен (немесе lex causae) шешілетіні қабылданған. Ортақ құқық жүйелерінде эстоппльдің көптеген түрлері туындауы мүмкін. Соттар бұл түрлер арасындағы байланыстың көбінесе әлсіз екенін бірнеше рет атап өткен. Treitel on Contracts еңбегінде «әділетсіздік олардың арасындағы байланысты қамтамасыз етеді» делінгенімен, олардың әрқайсысының «жеке талаптары мен қолданылу салалары» бар. Соттар бірыңғай жалпы негізді немесе қағиданы құруға ұзақ уақыттан бері тырыспайды: барлық эстоппльдердің қазір өкілдік арқылы біріктірілгендігі және олардың барлығы бірдей қағидамен реттелетіндігін көрсетуге жасалған әрекеттер кең қолдау тапқан жоқ. |Лорд Миллет

Эстоппль шағымы көбінесе бас тарту (waiver) шағымымен тығыз байланысты, екеуінің де мақсаты күнделікті мәмілелерде адалдықты қамтамасыз ету болып табылады. Сондай-ақ ол өзгерту және таңдау туралы доктриналармен де байланысты. Ол келісімшарт құқығының көптеген салаларында қолданылады, соның ішінде сақтандыру, банк және еңбек құқығы. Англия құқығында әкімшілік құқық және сотқа шағымдану саласындағы заңды үміттер тұжырымы эстоппльдің мемлекеттік құқықтағы баламасы болып табылады. Міндеттеме беру эстоппілі көбінесе уәде немесе қарастырусыз жасалған келісім болған жағдайда қолданылады. Оны қорғану құралы ретінде айыпталушы қолданғанда, оны кейде «қалқан» деп атайды, ал талапкер қолданғанда «қылыш» деп атайды. Ол көбінесе «қалқан» ретінде қолданылады, кейбір зерттеушілер оны тек «қалқан» ретінде қолдануға болатынын айтады, бірақ бұл юрисдикцияларға байланысты өзгереді.

Азаматтық істерде

Сенімге негізделген тоқтатулар: Бұл жағдайда бір тарап екінші тараптың істегеніне немесе айтқанына сенеді. Іс атқарған/сөйлеген тарап тоқтатуға жатады. Бұл категория төменде талданды. Сот шешімімен тоқтату: Бұл көбінесе сот ісінің мәселесі/себебі ретінде туындайды немесе бұрынғы сот ісінде шығарылған бұйрықтар мен сот шешімдері тараптарға бірдей мәселелерді немесе іс-әрекеттерді қайта қарауға кедергі келтіреді. Шарт арқылы тоқтату: Дәлелдік ережелердің талапкерге айтылған немесе жасалған нәрсенің рас екенін жоққа шығаруына тыйым салатын жағдайлар. Үнсіздік немесе келісім арқылы тоқтату: Бір адамның бұрын құқығы мен мүмкіндігі болғанда бір нәрсені айтудан бас тартуына кедергі келтіретін және мұндай үнсіздік екінші адамды қиын жағдайға түсіретін тоқтату. Лахес: Сотталушы тарап қарсыласына зиян келтіру үшін іс-қимылды қасақана және болдырмауға болатын кешіктіру арқылы тоқтату.

Әділ естоппель

Ағылшын және Австралия заң жүйелерінде, әділеттілік бойынша эстопплерге уәделік және меншік эстопплер жатады, олар төменде сипатталған. (Ағылшын жүйесіндегі) заң бойынша өкілдік арқылы эстопптан (талап құқығынан) ерекшеленеді.

Елдер

Estoppel in pais (сөзбе-сөз "жария актісімен" немесе "салтанатты ресми актісімен") - жалпы құқықтағы өкілдік арқылы estoppel және әділеттік estoppel-дің тарихи бастауы. Америка құқығында estoppel in pais және equitable estoppel терминдері бір-бірін алмастырып қолданылады.

Құлақтандыру

Біреу екінші біреуге белгілі бір фактілерге немесе заңдық қағидаларға негізделген заңды ескерту жіберсе, ал екіншісі "ақылға қолайлы мерзімде" жауап бермесе, келісім арқылы эстоппель туындауы мүмкін. Екінші адам келісім білдірген жағдайда, ол әдетте, керісінше талап ету құқығын жоғалтқан болып есептеледі. Мысалы, Джилл Джектің жеріне ешқандай шарттамасыз көлігін қойып отыр делік. Жек Джиллдің заңды мекенжайына хат жіберіп былай дейді: "Мен енді сіздің көлігіңізді тегін сақтауға рұқсат бермеймін. Сіз көлігіңізді алып кетіңіз немесе оны сақтау үшін маған жалдау ақысы төлеңіз. Егер сіз 30 күн ішінде осыны істемесеңіз, мен көлікті тастап кеткен деп есептеймін және оған мен ие боламын. Егер сізге уақыт керек болса, 30 күн ішінде маған хабарласыңыз, біз келісе аламыз". Егер Джилл жауап бермесе, ол көлікке иелік құқығынан бас тартқан болып саналады, ал келісім арқылы эстоппель кез келген сотқа Жектың көлікті өз атына тіркеуі мен оны өзінің көлігі ретінде пайдалануын жоққа шығаруға кедергі келтіруі мүмкін.

Құжат

Құжат бойынша естоппль – мөрмен куәландырылған шарттың құқықтық статусынан туындайтын дәлелдеу қағидасы. Мұндай шарттар, құжаттар деп аталады, жалпы шарттарға қарағанда қатаң орындалады, ал тараптар оларға қол қойғанға дейін мазмұнын мұқият тексеруге тиіс. Сондықтан, қол қойылғаннан кейін құжатта жазылған барлық фактілер (әдетте, құжат жасау себептерін баяндайтын кіріспе бөлімінде кездеседі) тараптарға қарсы айғақ болып табылады, және олар оны жоққа шығаруға құқылы емес.

Дау-жанжалға қарсы іс-қимыл

"[О] бір адам сөзімен немесе әрекетімен екінші біреуді белгілі бір жолмен әрекет етуге баулыса, сол адам өз позициясын, көзқарасын немесе мінез-құлқысын өзгертуге, екінші адамға зиян келтіруге немесе шығын тудыруға құқықсыз. Мысалы, екі немесе одан көп талапкер болған жағдайда, бірнеше және қайшы құқықтық позицияларды қабылдаған тарап, өзінің позицияларын басқа бір нақты және дәйекті талапқа қарсы пайдалана алмайды, яғни белгілі талаптарға қарағанда белгісіз талаптарға артықшылық беруге болмайды."

Эстоппель беру

Мәселе бойынша сот шешімі (көбінесе мәселе алдын ала шешілуі деп аталады) кейбір жағдайларда, тараптар басқа болған жағдайда да, бұрын сотта қаралып, мәні бойынша шешілген мәселені қайтадан сотқа беруге жол бермейді. Қылмыстық істерде кейбір істер кеңінен танымал болды, мысалы, «Бирмингем алтылығы» ісінде Лордтар палатасы Хантер Вест-Мидлендс полициясының бас комиссарына қарсы істе (1982) мәселе бойынша сот шешімінің қолданылуын қабылдады. Лорд Диплок былай деді:

[Бұл іс] кез келген соттың әділеттілікті сақтау үшін, процедуралық ережелерін тікелей қолдануға қайшы келмесе де, сот алдындағы дауға қатысушы тарапқа анық әділетсіздік тудыратын немесе құқықтық тәртіпті дұрыс ойлайтын адамдар арасында беделсіз ететін процедураны теріс пайдалануды болдырмауға қатысты туа біткен құқығына қатысты. Сот шешімінің бір түрі тарапқа бұрынғы сот процесінің бөлігі ретінде көтерілуі тиіс талапты кейінгі сот процесінде көтеруіне де кедергі келтіреді.

Азаматтық құқық

Еуропалық азаматтық құқықта estoppel қағидасы жоқ. Оның орнына, үйлесімділік қағидасы қолданылады, ол сәйкессіз мінез-құлыққа тыйым салудың теңдес әсерін береді. Орта ғасырлардағы коммерциялық құқықтың жиынтығы Lex Mercatoria принциптерінің ішінде Nemo potest venire contra factum proprium қағидасы бар, яғни "ешкім өзінің бұрынғы іс-әрекеттеріне қайшы келе алмайды". Бұл қағида бойынша, шарттың бір тарапы екінші тарап оның бұрынғы мінез-құлығына сенген жағдайда, өзінің бұрынғы іс-әрекеттерімен қайшылық тудырмауы керек. Мұндай сәйкессіздікке тыйым салынады, себебі ол екінші тарапқа зиян келтіруі мүмкін және тарапқа шарттағы талаптарды орындаудан жалтартуға мүмкіндік береді. Бұл принцип француз азаматтық кодексіне енгізілген және 2004 жылы халықаралық UNIDROIT принциптеріне қосылған.