Кіріспе
Ұлыбританияның және басқа да аумақтардың бұрынғы монетасы
Британдық үш пенс, көбінесе үш пенс, трупенс немесе үшпенни деп аталады, бір фунттың 1/80 бөлігіне немесе бір шиллингтің 1/4 бөлігіне тең стерлинг монетасы болды. Ол Ұлыбританияда, ал бұрын Ұлыбритания мен Англияда қолданылды. Осыған ұқсас атаулар кейіннен Британ империясы мен Достастық елдерінің барлық аймақтарында, әсіресе Австралия, Жаңа Зеландия және Оңтүстік Африкада қолданылды. Үш пенстің сомасы әртүрліше айтылды: /ˈθrʊpəns/ THRUUPənss, /ˈθrepəns/ THREPənss немесе /ˈθrʌpəns/ THRUPənss, бұл Ұлыбританияның әртүрлі аймақтарындағы әртүрлі айтылуларын көрсетеді. Монета әдетте әңгімелерде /ˈθrʊpni/ THRUUPnee, /ˈθrepni/ THREPnee немесе /ˈθrʌpni/ THRUPnee біті деп аталды. 1971 жылғы ондық жүйеге көшуге дейін стерлинг Каролинг ақша жүйесін қолданды, онда ең ірі бірлік – фунт, ол 20 шиллингке, әрқайсысы 12 пенске бөлінді. Үш пенс монетасы 1971 жылы ондық жүйеге ауысуына байланысты алынып тасталды және 2,4d 1p-ге тең ондық жаңа пенспен алмастырылды.
Ертедегі үш пенс
Үш пенс монетасы – жазу түрінде "3d" ретінде – алғаш рет Англияда король Эдуард VI (1547–53) күміс монеталар жасағанда пайда болды, ол жаңа номиналды монеталар жиынтығының бір бөлігін құрады. Бұрынғы стерлинг монетасы жүйесінде жұмыс істеу оңай болса да, бастапқыда ол шиллингтің төрттен бірі болғандықтан, халық арасында оған қызығушылық аз болды, олар гроатты (төрт пенс) көбірек ұнатты. Эдуард VI үш пенсі Лондон мен Йорк монетаханаларында соғылды. Монетаның алдыңғы жағында корольдің алға қараған бейнесі, сол жақта – роза, оң жақта – III саны және айналасында жазу бар. Артында корольдік қалқанның үстіндегі ұзын айқыш бейнеленген, айналасында жазу бар (Лондон монетасы) «Мен Құдайды көмекшім еттім» немесе (Йорк монетасы) «Йорк қаласы». Елизавета I (1558–1603) өзінің үшінші монета айналымы (1561–1577) кезінде үш пенс шығарды. 1561 жылғы шығарылымдардың көпшілігі 21 мм диаметрде, ал кейінгілері 19 мм диаметрде. Бұл монеталарды басқа номиналдардан аверстегі патшайымның басы артындағы роза және реверстегі жазу арқылы тануға болады. Монетаның алдыңғы жағында солға қараған, басында тәж киген патшайымның бейнесі және артында роза бейнеленген, айналасында жазу бар, ал артында 1561 жылғы жазумен қоршалған ұзын айқышқа арналған қалқан бейнеленген. Кішігірім монеталар үшін 1561–77 жылдары жасалған. Төртінші монета айналымының (1578–1582) үш пенсі күміс мөлшері сәл төмен болғанымен бірдей. Сондай-ақ, 1561 және 1564 жылдар аралығында жасалған, соғылған үш пенске ұқсас дизайн мен жазулары бар сирек кездесетін үш пенс монетасы болды. Король Яков I тұсында үш пенс номиналы қайтадан қолданылмай қалды, ал король Карл I тұсында (1625–49) ол Лондон мұнарасы монетаханасында шығарылмады, бірақ түрлі провинциялық монетаханаларда (кейде белгілі бір көлемде) шығарылды. Монета корольдің басының артында орналасқан III санымен анықталады.
Үш пенс қайта енгізілген
Ең көп таралған Карл I үш пениліктері 1638 және 1642 жылдар аралығында Аберистуит монетаханасында шығарылған. Олардың бетінде сол жаққа қараған тәж киген корольдің бюсті және оның артында III саны, аңыз (немесе граверге байланысты M(A) B F(R) ET H(I)(B) комбинациясы), ал артқы жағында үлкен сопақ қалқанда патшалық қару-жарақтары және аңыз – Мен Мәсіхтің қамқорлығымен билеймін. Плюмдер Аберистуит монетаханасының танылған белгісі болды, бірақ Бристоль және Оксфорд монетаханалары көбінесе Аберистуит монетаханасының штамдарын қолданғандықтан, олардың да өнімдерінде плюмдер жиі кездеседі. 1638 және 1649 жылдар аралығында Йорк монетаханасында даббылдалған монеталар шығарылды, олар Аберистуит өнімдеріне ұқсас, бірақ плюмдерсіз. Бетінде сол жаққа қараған тәж киген корольдің бюсті және оның артында III саны, аңызбен, ал артқы жағында крест үстіндегі қалқанда патшалық қару-жарақтары бейнеленген. 1644 және 1646 жылдар аралығында Оксфорд монетаханасында монеталар шығарылды, олардың беткі жағы Аберистуит штамдарын пайдаланды, ал 1644 жылғы монетаның артқы жағында Оксфорд декларациясы үш жолмен көрсетілген: – Протестанттардың діні, Англия заңдары, Парламент еркіндігі. 1644 жылғы Оксфорд, ал монетаның шеті бойынша «Құдай көтеріліп, жауыздары шашырасын» деген аңыз жазылған. Бұл монета 1646 жылғы нұсқасымен де кездеседі. Оксфордта шығарылған тағы бір типтің бетінде корольдің бюсті және оның артында номиналы, ал корольдің иығының астында «R» әрпі (штамды жасаған Роулинс үшін) және аңыз, ал артқы жағы Аберистуиттің артқы жағымен бірдей болды.
Coins were produced at the Oxford mint between 1644 and 1646, using the Aberystwyth dies for the obverse, while the reverse of the 1644 coin shows the Declaration of Oxford in three lines: – The religion of the Protestants, the laws of England, the liberty of Parliament. 1644 Oxford, while around the outside of the coin is the legend – Let God arise and His enemies be scattered. This coin also appears dated 1646. A further type produced at Oxford had on the obverse the king's bust with the denomination behind him, and the letter "R" (for Rawlins, the maker of the die) below the king's shoulder and the legend and the Aberystwyth reverse.
Сирек кездесетін үш пенс
Бристольдегі монетахана 1644 және 1645 жылдары сирек кездесетін үш пенстік монеталар шығарды. 1644 жылы Аберистуиттің беткі жағы Оксфорд декларациясын көрсететін монетаны шығару үшін қолданылды: – Протестанттардың діні, Англия заңдары, Парламенттің еркіндігі 1644, ал монетаның шетіне «Құдай көтерілсін, жаулары шашырап кетсін» деген жазу жазылған. Бұл 1645 жылы қайталанды, бірақ патшаның бетінің алдында қаламның орнына қауырсын бейнеленді. 1644 жылы Эксетер монетаханасы салыстырмалы түрде аз таралған үш пенстік монета шығарды. Онда патшаның солға қараған тәжді бейнесі, артында III саны жазылған, ал монетаның екінші жағында қалқандағы патшалық нышандар мен оның үстінде 1644 жылғы жазу бар. Англия Республикасы үш пенстік монета шығармады. 1945 жылғы 370 000 дана күміс үш пенстік монета соғылды, бірақ олардың барлығы басқа монета өнімдерінде пайдаланылған металлмен балқытылды. Дегенмен, бірнеше монета сақталып қалды деп есептеледі, олардың бірі 2020 жылы аукционда 62 000 фунт стерлингке сатылды.
No threepences were produced by the Commonwealth of England. A quantity of (370,000) silver threepences were struck dated 1945, although these were all melted with the metal used in other mint products. However, it is believed a handful escaped, with one example selling for £62,000 at auction in 2020.
17 ғасырдың ортасы-соңы
Соңғы соққымен жасалған үш пенс монеталары Карл II патшаның билігінің басында шығарылды. Стилі жағынан олар оның әкесінің монеталарына өте ұқсас, алдыңғы жағында патшаның бюсті, III саны және аңызбен, артқы жағында крест үстіндегі қалқандағы патшалық қару-жарақтары және аңыз бейнеленген. Карл II-нің қалыпты күміс үш пенсі екі түрге бөлінеді. Біріншісі – бұрынғы соққымен жасалған монеталарға ұқсас, сол жаққа қараған патшаның бюсті, басының артында III саны, ал екінші жағында Англия, Шотландия, Ирландия және Францияның гербтарымен оралған қалқан бейнеленген. Одан кейін 1670 жылдан 1684 жылға дейін жыл сайын шығарылған монеталар болды, олардың алдыңғы жағында оң жаққа қараған тәжсіз патшаның бюсті және жазуы бар, ал артқы жағында үш тәжді біріккен "C" әрпі (құнын көрсетеді) және жазуы бейнеленген. Барлық қалыпты күміс үш пенс монеталарының диаметрі 17 миллиметр, салмағы 1,5 грамм – бұл өлшемдер Георг III патшаның билігінің соңына дейін өзгеріссіз сақталды. 1685-1688 жылдар аралығында Джеймс II патша үшін де осыған ұқсас үш пенс монетасы шығарылды, оның алдыңғы жағында сол жаққа қараған патшаның бюсті және жазуы, ал артқы жағында үш тәжді "I" әрпі (құнын көрсетеді) және жазуы бейнеленген. Вильгельм III патша мен Мария II патшайымның бірлескен билігі кезінде 1689 жылдан 1694 жылға дейінгі барлық жылдары үш пенс монеталары шығарылды. Алғашқы екі жылда монархтардың біршама карикатуралық портреті қолданылды, ол 1691 жылы әлдеқайда қатаң портретпен ауыстырылды, жазуы бар, ал артқы жағында тәжді араб саны "3" және жазуы бейнеленген. Вильгельм III патшаның жеке билігі үшін дизайн өте ұқсас болды, жазулар өзгеріп, және болды.
The milled silver threepences of Charles II form two types. There is the undated issue which looks very like the earlier hammered coinage, with a crowned left facing bust of the king with the denomination indicated by III behind his head, and the inscription , with the reverse showing a shield encircling the arms of England, Scotland, Ireland and France with the legend This was followed by the dated issue, issued each year from 1670 to 1684, where the obverse features a right facing uncrowned bust of the king and the inscription , with the reverse showing three crowned interlinked "C"s (indicating the value) and the inscription All milled silver threepences were 17 millimetres in diameter and weighed 1.5 grams – dimensions which were unchanged until near the end of the reign of George III. A similar threepence was produced for King James II, dated 1685 to 1688, the obverse showing a left facing bust of the king and the inscription , with the reverse showing three crowned "I"s (indicating the value) and the inscription
For the joint reign of King William III and Queen Mary II, threepences were produced in all years from 1689 to 1694. For the first two years a somewhat caricatured portrait of the monarchs was used, replaced by a rather more staid portrait in 1691, with the inscription , while the reverse shows a crowned Arabic number "3" and the inscription For the sole reign of William III, the design remained very similar, with the inscriptions changed to and .
XVIII ғасырдың басында
Анна патшайымының (1702–1714) тұсында бірдей негізгі дизайн қолданылды, 1703–10 және 1713 жылдары үш пенс шығарылды. Аверсінде сол жаққа қараған патшайымның бюсті бейнеленген, ал реверсінде тәж киген "3" және (1703–05, 1707), (1706) немесе (1708–13) жазулары бар. Бұл дизайн король Георг I билік құрған кезде де жалғасты, онда үш пенс 1717, 1721, 1723 және 1727 жылдары шығарылды. Аверсінде корольдің оң жаққа қараған бюсті көрсетілген, ал реверсінде тәж киген "3" және жазулары бар. Ерекшелігі, король Георг II-нің жас портреті оның билік ету кезегінің (1727–60) барлық уақытында үш пенске қолданылды, басқа номиналдарда 1743 жылдан бастап ескі портрет қолданылса да. Үш пенс 1729, 1731, 1732, 1735, 1737, 1739, 1740, 1743, 1746 және 1760 жылдары шығарылды. Аверсінде сол жаққа қараған король бюсті және жазуы бар, ал реверсінде тәж киген "3" және жазулары бар.
Unusually, the same young portrait of King George II was used on the threepence throughout his reign (1727–60), despite an older portrait being used on other denominations from 1743. Threepences were produced in 1729, 1731, 1732, 1735, 1737, 1739, 1740, 1743, 1746, and 1760. The obverse shows a left facing bust of the King, with the inscription while the reverse shows the crowned "3" and .
Орындау рөлі
Күміс үш пенс монетасы 20-ғасырдың ортасына дейін валюта ретінде айналымда болған, бірақ король Георг III (1760–1820) тұсында монетаның мақсаты өзгергені анық. 1762 және 1763 жылдардағы алғашқы екі жылда монета жалпы айналымға шығарылған, себебі оның көптеген мысалдары тозған күйде табылады; ал 1817–20 жылдардағы кешкі шығарылымдар әдетте өте жақсы сақталып қалған, бұл олардың Маунди ақшасы ретінде шығарылғандығын көрсетеді. Корольдік билігінің кезеңінде аверс пен реверстің бірнеше түрлі дизайны қолданылған. Үш пенс монеталары 1762–63, 1765–66, 1770, 1772, 1780, 1784, 1786, 1792, 1795, 1800, 1817, 1818 және 1820 жылдары шығарылған. 1817 жылдан бастап монетаның салмағы 1,4 граммға (1/22 троялық унция) және диаметрі 16 миллиметрге дейін азайтылды, бұл 1816 жылғы Ұлы қайта соғудан кейін жасалды. Аверстегі жазу 1800 жылға дейін, ал 1817 жылдан бастап басқаша болды. Реверстегі жазу 1800 жылға дейін, ал 1817 жылдан бастап басқаша болды. Король Георг IV билігінің басында (1820–30) монета негізінен Маунди монетасы ретінде соғылды, бірақ оның бір бөлігі колонияларда қолдану үшін шығарылды. Осы мәселелер туралы толық мәліметтерді Маунди ақшасынан қараңыз. 1822 жылдан 1830 жылға дейінгі барлық жылдары үш пенс монеталары соғылды, бірақ 1822 жылғы шығарылымда корольдің басы кішірек, себебі дұрыс мөр сынғандықтан екі пенстің мөрі қолданылды. Аверстегі жазу , ал реверсінде гүлдесте ішінде жаңа үлгідегі тәж киген "3" саны мен жыл көрсетілген. Король Уильям IV билігінде (1830–37) 1831–37 жылдары Маунди монеталары шығарылды, сондай-ақ колониялар үшін бірдей айналым монеталары соғылды, оларды дәлелдемелік беткі қабатының болмауы арқылы ғана анықтауға болады. Аверстегі жазу , ал реверсінде гүлдесте ішінде жаңа үлгідегі тәж киген "3" саны мен жыл көрсетілген.
Виктория патшайым
Виктория патшайымының тұсында 1838 және 1901 жылдар аралығындағы барлық жылдары, 1847, 1848 және 1852 жылдардан басқа, Maundy үшін де, қалыпты айналым үшін де үш пенс монеталары соғылды (мүмкін, сол кезде ондық валюта енгізу ұсынысы болғандықтан (флоринге қараңыз); 3d, 1/80 фунт құнды болғандықтан ондық жүйеге сәйкес келмеген болар). 1838 жылдан 1926 жылға дейінгі күміс үш пенс монеталары бірдей дизайнмен жасалған және көбінесе ажырату қиын, бірақ Маунди монеталарының сапасы жоғары болғандықтан жақсы жағдайда оларды тануға болады. 1971 жылы валюта ондыққа ауысқанда, 1870 жылдан бастап барлық күміс үш пенс монеталары үш жаңа пенске қайта бағаланды, тек Маунди монеталары ғана емес. Үш пенс монеталары "жас бас" (1838–1887) және "Жубилейлік бас" (1887–1893) бейнесімен, ал "ескі бас" (1893–1901) бейнесімен соғылды.
ХХ ғасырдың басында
Үш пенс валютасы 1902 жылдан бастап король Эдуард VII билігінің тоғыз жылына арналған. Кері жағының дизайны өзгеріссіз қалды, ал алғы жағында корольдің оңға қараған бейнесі және жазуы бейнеленді. Король Георг V билігі (1910–1936) үш пенс номиналына бірнеше өзгеріс енгізді. Барлық британдық күміс монеталардағыдай, күміс құрамы 1920 жылы стерлингтік (0,925) күмістен 50% күміс, 40% мыс, 10% никельге, 1922 жылы 50% күміс, 50% мысқа, ал 1927 жылы 50% күміс, 40% мыс, 5% никель, 5% мырышқа дейін төмендетілді. Сонымен қатар, 1927 жылы айналымдағы үш пенстің (маунди үш пенсі емес) кері жағы үш емен бұтағы мен үш емен жемісінен және ортасында "G" әрпінен тұратын жаңа дизайнға толығымен өзгертілді, ал жазуы болды. Корольдің билігінің кезеңінде алғы жағындағы жазу мынадай болды. Король Эдуард VIII-нің үш пенсінің барлығы 1936 жылғы желтоқсанда тақтан бас тарған кезде рұхсат алуды күтіп тұрған үлгілер еді. Күміс үш пенстің тағы бір мүлдем жаңа кері жағы болды – үш біріккен сақинасы Сент-Эдмундтың, жазуы бар, ал алғы жағында солға қараған корольдің бейнесі және өте кішкентай күміс оюы бар.
The reign of King George V (1910–1936) features several changes to the threepence denomination. As with all British silver coins, the silver content was reduced from sterling (0.925) silver to 50% silver, 40% copper, 10% nickel in 1920, 50% silver, 50% copper in 1922, and 50% silver, 40% copper, 5% nickel, 5% zinc in 1927, while the design of the reverse of the circulating threepence (but not the maundy threepence) was completely changed in 1927 to three oak sprigs with three acorns and a "G" in the centre, and the inscription The inscription on the obverse throughout the reign was
The threepences of King Edward VIII were all patterns awaiting royal approval at the time of the abdication in December 1936. The silver threepence had another completely new reverse – three interlinked rings of Saint Edmund, with the inscription , while the obverse shows a left facing effigy of the king with the inscription and a very small silver engravement.
Мыс пен күміс үш пенске тең
Георг V патшалығының соңында үш пенс Англияда кішкентай өлшемі салдарынан танымал болмады (Георг Оруэлл бұл туралы «Keep the Aspidistra Flying» еңбегінде айтады), бірақ Шотландияда бұл монета әлі де танымал болды. Сондықтан, күміс монеталарға қарағанда салмағы мен құнының арақатынасы тиімдірек болатын, салмағы зор үш пенс монетасын енгізу туралы шешім қабылданды. Жаңа монетаның қалай қабылданатынына белгісіздік болғандықтан, күміс үш пенс монеталарын шығару жалғасты. Эдуард VIII патшалық құрған кезде жаңа, үлкен, никель-мыс (79% мыс, 20% мырыш, 1% никель) он екі қырлы үш пенс монетасын енгізу жоспарланды. Бұл монетаның салмағы және қабырғалары бойынша диаметрі , ал бұрыштары бойынша диаметрі болды. Монетаның алдыңғы жағында солға қараған патшаның суреті (әдеттегідей бағытты өзгерту үшін оңға қарамайды) және жазуы бар, ал артқы жағында үш басты үнемдеу гүлінің суреті және жазуы бейнеленген. Эксперименттік мақсатта барлығы 12 монета соғылып, сынау үшін ойын автоматтары өндіруші компанияға жіберілді. Олардың алтауының қайда екені белгілі. Дегенмен, қалған алтауы әлі де бірде-бір жерде болуы мүмкін, сондықтан олар бүгінде өте сирек кездеседі. 2013 жылы аукционға қойылған бір мысалына 30 000 фунт стерлинг көтерілуі күтілді. Эдуард VIII-нің мыс үш пенсінің екі түрі бар. Бірінші түрінде дата үнемдеу гүлінің суретімен бөлінген, ал екінші түрінде дата төменде орналасқан. Георг VI патшалық құрған кезде айналымдағы күміс үш пенс монеталары тек 1937–45 жылдары ғана шығарылды (және 1945 жылғы мысалдардың көп бөлігі кейіннен ерітілді). Монетаның алдыңғы жағында солға қараған корольдің суреті және жазуы бейнеленген, ал артқы жағында Тюдор гүлінің үстінде жатқан Георгийдің қалқанының әсем суреті бейнеленген, ол датаны бөліп тұрады және жазуы бар. Патшаның басы мен аты және салмағы ұлғайтылғаннан басқа, монета Эдуард VIII үшін дайындалған монетаға ұқсас болды. 1946 және 1949 жылдардағы монеталар қалғандарына қарағанда әлдеқайда аз мөлшерде соғылды, ал никель-мыс тез тозылады; осы монеталардың жоғары сапалы үлгілерін қазір сатып алу қымбат (айналымға түспеген үлгілері үшін 500 фунт стерлингтен астам). Сирек кездесетін жылдар – 1948, 1950 және 1951 жылдар, олар қазір 60 фунт стерлингтен 80 фунт стерлингке сатылуда.
Елизавета II үш пенс
Елизавета II патшалық құрған кезде мыс үш тиынның физикалық өлшемдері өзгермеді. Мэри Гиллик салған патшайымның суреті қолданылды, 1953 жылы қолданылған жазу, және басқа барлық жылдары қолданылған жазу. Монетаның арт жағында Тюдор стиліндегі қоршау, тізбектер және тәж бейнеленген, сондай-ақ жазу бар. Бұл тиын 1953 жылдан 1967 жылға дейінгі барлық жылдары және 1970 жылы (тек сынама жинақтарында) шығарылды. Ондық жүйеге көшуден кейін, мыс үш тиын 1971 жылдың 31 тамызынан бастап заңды төлем құралы болмай қалды.
Қауымдастық
Үш пенс монетасы Фиджи, Австралия және Жаңа Зеландия сияқты Ұлттар Достастығы елдерінің ондық жүйеге көшуден бұрынғы валюталарында да пайдаланылған. Оңтүстік Африка мен Оңтүстік Родезияда оны "тики" деп атаған.
Ғимарат
Жоқ, 1 Кройдон көп жылдар бойы үш пеннилік монеталардың үйіндісіне ұқсағандығы үшін "үш пеннилік ғимарат" деп белгілі болды. Монеталар айналымнан алынғаннан кейін (1970 жылдан бастап) ғимарат ақырында "50 пенс ғимараты" деген жаңа есім алды.
Есімдік
Күміс үш пеннилік монета "жой" деп аталды. Дегенмен, алғашқы "жой" грот (немесе төрт пенс) болған. Грот 1836 жылы Уильям IV патшалығы кезінде Джозеф Юмның (1777-1855) ұсынысы бойынша қайта енгізілді. Юмның христиандық есімімен аталған бұл монета халық арасында "жой" деп танылды. Ол Лондон автобустарында төлем жасауды жеңілдету үшін енгізілді, бағасы төрт пенс немесе бір грот болатын. Соңғы гроттар 1888 жылы соғылғандықтан, бұл лақап аты сол жылдан кейін 1941 жылға дейін (Британдық қолданыс үшін соңғы өндірілген жыл) соғылған күміс үш пеннилік монеталарға берілді. Күміс үш пеннилік монета 1942 жылдан 1944 жылға дейін тағы үш жыл бойы соғылды, бірақ тек отарлық мақсатта ғана, себебі 12 қырлы мыс үш пеннилік монеталар көптеп соғылып жатты.
12 жақты монета қайтадан шығарылды
2014 жылдың наурыз айында Корольдік монета жасау орталығы 2017 жылы бір фунт стерлинг монетасының жаңа дизайны енгізілетінін хабарлады, ол он екі қырлы пішінге оралады. Жаңа монетаның жасалмасын жасау қиындату мақсатында жасалған.
2019 жылдың қазаны 120 000 үш пенстің сатылуы
2019 жылдың қазан айында 1935 жылға дейінгі 120 000 күміс үш пенилік монеталардың жалпы халыққа сатылатыны жарияланды, бұл монета коллекциялау және нумизматикаға қызығушылықты арттыру мақсатында жасалды. Лондон монета кеңсесі монеталардың сатылуын қадағалады, олардың барлығы Георг V патшаның билігі тұсында шығарылған және шамамен 1 миллион фунт стерлингке бағаланған, алайда шынайы құны 60 000 фунт стерлинг шамасында еді.