Кіріспе

Заңның қалай дамығаны және неге өзгергені туралы зерттеу. Заң тарихы немесе құқық тарихы – заңның қалай дамығаны және неге өзгергені туралы зерттеу. Құқықтық тарих өркениеттердің дамуымен тығыз байланысты және әлеуметтік тарихтың кең контекстінде қарастырылады. Кейбір құқықтанушылар мен заң процесінің тарихшылары заң тарихын заңдардың эволюциясын тіркеу және әртүрлі құқықтық ұғымдардың пайда болуын жақсырақ түсіну үшін осы заңдардың қалай дамығанын техникалық тұрғыдан түсіндіру ретінде қарастырды; ал кейбіреулері заң тарихын интеллектуалдық тарихтың бір саласы деп есептейді. ХХ ғасырдың тарихшылары заң тарихын көбірек контекстуалды тұрғыдан қарастырды, бұл әлеуметтік тарихшылардың көзқарасына сәйкес болды. Олар құқықтық институттарды ережелердің, қатысушылардың және символдардың күрделі жүйелері ретінде қарастырды және осы элементтердің қоғаммен өзара әрекеттесіп, азаматтық қоғамның белгілі бір аспектілерін өзгертуге, бейімдеуге, қарсы тұруға немесе дамытуға ықпал ететінін көрді. Мұндай заң тарихшылары іс тарихын әлеуметтік ғылымдардың зерттеу парадигмасы шеңберінде, статистикалық әдістерді қолдана отырып, түрлі заң процестеріндегі дауласушылар, өтініш берушілер және басқа да қатысушылар арасындағы әлеуметтік жіктелуді талдап зерттеуге бейімділік танытты. Істердің нәтижелерін, транзакциялық шығындарды және шешілген істердің санын талдау арқылы олар құқықтық институттарды, практикаларды, рәсімдерді және заң мен қоғам туралы толымды картина беретін құжаттарды талдауды бастады, бұл құқық тану, сот практикасы және азаматтық кодекстерді зерттеуге қарағанда күрделірек.

Ежелгі әлем

Ежелгі Мысыр заңдары б.з.д. 3000 жылға дейін соққан тарихымен Маат ұғымына негізделген, дәстүрге, шешен сөйлеуге, әлеуметтік теңдікке және бейтараптыққа толы болған. Б.з.д. 22 ғасырында ежелгі Шумер билеушісі Ур-Намму "егер, онда" түріндегі казуистикалық ережелерден тұратын алғашқы заң кодексін жасады. Б.з.д. 1760 жылдары Хаммурапи патша Вавилон заңдарын одан әрі дамытып, оларды тасқа қашап жазды. Хаммурапи өзінің заң кодексінің бірнеше данасын Бабыл мемлекетінің ішінде стелалар түрінде орналастырып, оны барша халыққа көрсетті; осылайша ол Хаммурапи кодексі деп танылды. Осы стелалардың ең жақсы сақталған данасы 19 ғасырда британдық ассириологтармен табылған, содан бері толық транслитерацияланып, ағылшын, неміс және француз тілдеріне аударылды. Ежелгі грек тілінде "заң" деген абстракт ұғымды білдіретін жалғыз сөз болған жоқ, оның орнына құдай заңы (темис), адамның қаулысы (номос) және дәстүр-салты (дике) арасындағы ерекшелік сақталды. Алайда, ежелгі грек заңдары демократияның дамуындағы маңызды конституциялық жаңалықтарды қамтыды.

Оңтүстік Азия

Ежелгі Үндістан мен Қытай заңның ерекше дәстүрлерін ұсынады және тарихи түрде тәуелсіз заң теориясы мен практикасы мектептеріне ие болды. Б.з.д. 400 жылға дейінгі «Арташастра» және б.з.д. 100 жылдан кейінгі «Манусмрити» Үндістандағы ықпалды еңбектер болды, олар заңдық басшылықтың авторитетті көзі саналды. Манудың басты философиясы – төзімділік және көп түрлілік болды, және ол Оңтүстік-Шығыс Азияда жиі сілтеме жасалды. Үндістан субконтинентінде мұсылман шапқыншылығы кезінде шариғат мұсылман сұлтанаттары мен империялары, ең әйгілісі – Моғол империясының императоры Әуренгзеб және ислам ғалымдары құрастырған «Fatawa e Alamgiri» арқылы орнатылды. Британ отаршылдығынан кейін индуисттік дәстүр, ислам құқығымен бірге, Үндістан Британ империясының бір бөлігі болғанда, ортақ құқықпен ығыстырылды. Малайзия, Бруней, Сингапур және Гонконг та ортақ құқықты қабылдады.

Қасиетті кітаптар

Католик шіркеуінің құқықтық тарихы – Католик канондық құқығының тарихы, ол Батыстағы ең ұзақ мерзімді үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан құқықтық жүйе. Канондық құқық Рим құқығынан кейін пайда болғанмен, қазіргі Еуропалық азаматтық құқық дәстүрлерінің қалыптасуынан бұрын туды. Дүниеуі (Рим/барбарлық) және рухани (канондық) құқық арасындағы мәдени алмасу jus commune-ді құрады және азаматтық және ортақ құқыққа зор ықпал етті. Латын канондық құқығының тарихын төрт кезеңге бөлуге болады: jus antiquum, jus novum, jus novissimum және Канондық құқық кодексі. Кодекске қатысты тарихты jus vetus (Кодекске дейінгі барлық заң) және jus novum (Кодекс заңы, немесе jus codicis) деп бөлуге болады.

Рим империясы

Рим заңына грек ілімдері зор ықпал еткен. Ол Рим империясының өркендеуі мен құлдырауы арасындағы ғасырлар бойы қазіргі заманғы құқықтық әлемге байланыс құрады. Рим заңы, Рим республикасы мен империя дәуірінде, негізінен процедуралық сипатта болды және кәсіби заңгерлер класы болған жоқ. Оның орнына, іс жүргізу үшін iudex деп аталатын қарапайым адам таңдалып алынды. Прецеденттер жарияланбағандықтан, қалыптасқан сот тәжірибесі жасырын және дерлік танылмайтын болды. Әрбір іс мемлекеттік заңдар негізінде жаңадан қаралатын, бұл бүгінгі азаматтық құқық жүйелерінде судьялар шешімдерінің болашақ істерге қатысты (теориялық) маңыздылығын көрсетеді. 6-шы ғасырда Шығыс Рим империясында император Юстиниан Римде қолданылып келген заңдарды жинақтап, біріктірді, нәтижесінде бұрынғы заңдық мәтіндердің көлемінің тек бір жиырмасы қалды. Бұл "Corpus Juris Civilis" деп белгіленді. Бір заң тарихшысы айтқандай, "Юстиниан Рим заңының алтын ғасырына саналы түрде үңіліп, оны үш ғасыр бұрынғы деңгейіне қайтаруға тырысты".

Орта ғасырлар

Византия империясы кезінде Юстиниан кодексі кеңейтілді және империя құлағанға дейін күшінде болды, бірақ ол ешқашан ресми түрде Батысқа енгізілген жоқ. Оның орнына, Батыс империясы құлағаннан кейін және бұрынғы Рим елдерінде билеуші топтар жергілікті халықты басқару үшін Теодосия кодексіне, ал германдық қоныс аударғандар үшін германдық әдет-ғұрып заңдарына сүйенді – екі заң біріккенге дейін «халық құқығы» деп аталатын жүйеге. Римдік сот жүйесі бұзылғандықтан, заңдық даулар германдық әдет-ғұрып бойынша, қатаң рәсімдер мен ауызша сот ісінде, куәліктерге көп сүйенетін, білімді заңгерлердің басқосулары арқылы шешілді. Батыс Шарльменнің билігінде біріктірілгеннен кейін, заң корольдік сот жүйесін нығайту үшін орталықтандырылды, содан кейін сот практикасы дамыды және халық құқығы жойылды. Бірақ, Шарльменнің мемлекеті бөлшектенгеннен кейін, Еуропа феодалдық жүйеге көшті, ал заң әдетте округ, қалалық немесе феодалдық деңгейден жоғары емес, соның салдарынан жергілікті сот практикасына негізделген әдет-ғұрып құқығының дамуына жағдай жасады. Алайда, 11 ғасырда крестшілер Византия империясын тонап, Юстиниан кодексін қоса алғанда, византиялық құқықтық мәтіндермен оралды, ал Болонья университетінің ғалымдары оларды өздерінің дәстүрлі заңдарын түсіндіру үшін алғаш рет пайдаланды. Ортағасырлық Еуропаның құқықтанушылары римдік құқықты зерттей бастады, оның ұғымдарын қолданды және әлемнің көп бөлігінде қазіргі азаматтық құқық ретінде римдік құқықтың жаңғыруына жол ашты. Дегенмен, азаматтық құқық пен дәстүрлі құқық арасында ұзақ уақыт күрес болды, сондықтан азаматтық құқық орта ғасырдың соңында дәстүрлі құқықпен бәсекелесті. Нормандардың Англияны жаулап алуынан кейін, ортағасырлық Англияға нормандық құқықтық ұғымдар енгізілді, ал Англия королінің ықпалды судьялары жалпы құқыққа айналған прецеденттер жиынтығын жасады. Атап айтқанда, Генрих II құқықтық реформалар жүргізіп, Вестминстерде тұратын және бүкіл елді аралап саяхаттайтын бірнеше судьялар басқаратын корольдік соттар жүйесін құрды. Сондай-ақ, судьялар енді айналым бойынша қоздырылмай, өз юрисдикцияларына бекітілді, ал қазылар сотқа қатысушылар емес, дауласушы тараптар тағайындады. Сонымен қатар, 10 ғасырға қарай, скандинавиялық сауда әдет-ғұрыптарына негізделген және Ганза лигасымен нығайтылған Саудагерлер құқығы қалыптасты, бұл саудагерлерге көптеген жергілікті заң түрлерінің орнына таныс стандарттарды қолдана отырып сауда жасауға мүмкіндік берді. Қазіргі коммерциялық құқықтың алғы күші болған Саудагерлер құқығы келісім-шарт еркіндігі мен мүліктің иеліктен шығарылуын баса назардады.

Қазіргі заманғы еуропалық құқық

Қазіргі еуропалық құқықтың екі негізгі дәстүрі – континенттік Еуропаның көп бөлігіндегі кодификацияланған заң жүйелері және сот шешімдеріне негізделген ағылшын дәстүрі. 18-шы және 19-шы ғасырларда ұлтшылдық өркендеген кезде, lex mercatoria елдердің жергілікті заңдарына жаңа азаматтық кодекстер арқылы енгізілді. Олардың ішінде француз Наполеон кодексі және неміс Bürgerliches Gesetzbuch ең әсерлі болды. Ағылшын ортақ құқығына қарағанда, олар сот шешімдерінің көп томдық жинағынан тұрады, ал кодекстер шағын кітаптар түрінде экспорттауға және судьяларға қолдануға ыңғайлы. Дегенмен, бүгінде азаматтық және ортақ құқықтардың жақындасып келе жатқанын көрсететін белгілер бар. Еуропалық Одақ заңдары келісімдерде кодификацияланған, бірақ Еуропалық соттың шешімдері арқылы дамып келеді.

Африка құқығы

Африканың құқық жүйесі жалпы құқық пен азаматтық құқыққа негізделген. Африкадағы көптеген құқықтық жүйелер колонизация олардың бастапқы жүйесін басып алғанға дейін этникалық әдет-ғұрыптар мен дәстүрлерге негізделген. Халық ақсақалдардың кеңесін тыңдап, дау-жанжал кезінде оларды делдал ретінде пайдаланған. Көптеген мемлекеттерде жазбаша заңдар болмаған, себебі заңдар көбінесе ауызша қабылданған. Мали империясында 1222-1236 жылдары Курукан Фуга мемлекеттің ресми конституциясы ретінде жарияланды. Ол конституциялық және азаматтық мәселелердегі ережелерді анықтады. Конституцияның қағидалары бүгінгі күнге дейін ант берген жыраулар (гриоттар) арқылы беріліп келеді. Колонизация кезінде Африка билігі жергілікті соттар деп аталатын ресми құқықтық жүйені құрды. Колониалдық тәуелсіздік алғаннан кейін, қалған негізгі діндер – буддизм, индуизм және иудаизм болды.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарының құқықтық жүйесі негізінен ағылшын ортақ құқық жүйесінен қалыптасқан (Луизиана штатын қоспағанда, ол штат мәртебесіне ие болғаннан кейін де француз азаматтық жүйесін сақтауды жалғастырды). Кейбір испан құқығынан алынған түсініктер, мысалы, бірінші кезектегі иемдену принципі және ортақ меншік, әлі де кейбір АҚШ штаттарында, әсіресе 1848 жылы Мексикадан алынған аймақтарға кірген штаттарда қолданылады. Федерализм принципіне сәйкес, әр штаттың өз жеке сот жүйесі бар және федералдық үкіметтің құзыретіне жатпайтын салаларда заң шығару құқығы бар.