Кіріспе

COBRA немесе Cobra, көбінесе CoBrA деп стильдендіріледі, 1948 жылдан 1951 жылға дейін қызмет еткен еуропалық авангардтық өнер тобы. Атау 1948 жылы Кристиан Дотремонт мүшелердің туған елдерінің астаналарының бас әріптерінен құрастырылды: Копенгаген (Co), Брюссель (Br), Амстердам (A).

Тарих

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Нидерланды елдері өнер әлемінен, өз шекарасының сыртында қалған болатын. Содан аз уақыт өткен соң CoBrA құрылды. Бұл халықаралық суретшілер қозғалысы, тәжірибелік жұмыс істегендердің бірігіп, Батыс қоғамын сынап, "ұнатпаған" натурализм мен "бейкүнәйтті" абстракция сияқты бұрынғы өнер бағыттарынан жаңарғысы келді. Тәжірибе – шексіз еркіндіктің символы болды, Константтың сөзімен айтқанда, ол балалар мен олардың өрнегінде ең жақсы көрініс тапқан. CoBrA 1948 жылдың 8 қарашасында Париждегі Нотр-Дам кафесінде Карел Аппель, Констант, Корнель, Кристиан Дотремонт, Асгер Жорн және Жозеф Нойренің қатысуымен құрылды. Олар Дотремонт жазған "La cause était entendue" ("Іс шешілді") манифестіне қол қойды. Түс пен форманың толық еркіндігін қабылдап, сюрреализмге қарсы тұра отырып, суретшілер марксизм мен модернизмге де қызығушылық танытты. <blockquote>Олардың жұмыс әдісі спонтандылық пен тәжірибеге негізделген, шабытты көбінесе балалардың суреттерінен, примитивті өнерден және Пол Клее мен Жоан Мироның туындыларынан алды. 1949 жылдың қарашасында топ ресми түрде атын Internationale des Artistes Expérimentaux (Тәжірибелі суретшілер халықаралық қауымдастығы) деп өзгертті, мүшелері Еуропа мен АҚШ-қа тарады, бірақ бұл ат кеңінен танылмады. Қозғалыс 1951 жылы ресми түрде таратылды, бірақ оның көптеген мүшелері жақын байланыста болды, әсіресе Дотремонт топтың жетекші мүшелерімен ынтымақтастығын жалғастырды. Топтың негізгі назарында жарқын түстермен, күшті щеткамен және примитивті және халық өнерінен шабыттанған, сондай-ақ американдық акциялық кескіндемеге ұқсас бұрмаланған адам бейнелері бар жартылай абстрактілі суреттер болды. CoBrA тахизм мен еуропалық абстрактілі экспрессионизмнің дамуындағы маңызды кезең болды. CoBrA, мүмкін, ХХ ғасырдың соңғы авангардтық қозғалысы еді. Натали Обердің сөзіне сәйкес, топ ресми түрде үш жыл (1948-1951) ғана өмір сүрді. Осы мерзімнен кейін топтағы әр суретші өз жеке жолын таңдады.

Манифест

"La cause était entendue" (Іс шешілді) деп аталатын манифестті CoBrA мүшесі Кристиан Дотремон жазды және оған 1948 жылы Парижде барлық негіздеуші мүшелер қол қойды. Бұл манифест олардың Авангард өнерін құжаттау халықаралық орталығына қатысқан тәжірибелеріне тікелей жауап ретінде жазылды, онда олар атмосфераның өнімсіз және авторитарлық екенін сезінді. Ол – эксперименттерде органикалық тәсілде бірлесіп жұмыс істеу туралы, авангард қозғалысының қазіргі ағымынан өз жұмыстарын дамыту мақсатындағы мәлімдеме болды. Манифесттің атауы 1947 жылдың шілдесінде бельгиялық және француз революциялық сюрреалистері қол қойған "La cause est entendue" (Іс аяқталды) атты алдыңғы құжаттағы сөздермен байланысты ойын еді.

Әдіс

Еуропалық суретшілер американдық әріптестерінен (абстракті экспрессионистерден) ерекшеленді, себебі олар өнімге қарағанда процеске басымдық берді және бастапқы, мифтік және фольклорлық элементтерді, сондай-ақ балаларының және граффитидің сәндік үлесін енгізді. CoBrA суретшілерін біріктірген жаңа тәсілдердің бірі – күшті түстерді шексіз пайдалану, сонымен қатар қорқыныш немесе күлкілі болуы мүмкін күшті жазу стилі мен бейнелеулер. Олардың өнерінде адамнан кем тұлғалар болды, олар заманымыздың үрейі мен әлсіздігін көрсету үшін, абстракцияның адамгершіліктен шеттеген өнерінен өзгеше болды. Бұл спонтанды әдіс Ренессанс өнерін, мамандыққа бөлінуді және «цивилизацияланған өнерді» қабылдамады, олар саналы мен санасыздың арасындағы өзара әрекеттестікті тудыратын «цивилизацияланбаған» өрнектерді ұнатты, сюрреалистердің санасызға ғана қызығушылығынан айырмашылығы. Олардың әдісінде балалықтың болуы – бояуға, материалдарға, формаларға және, соңында, суреттің өзіне деген ләззатты білдірді; бұл эстетикалық ұғым «шексіз құштарлық» деп аталды. CoBrA-дағы голланд суретшілері (Корнель, Апель, Констант) әсіресе балалар өнеріне қызығушылық танытты. «Біз бала сияқты қайта бастағымыз келді», – деп мәлімдеді Карел Апель. Батыс солшылдарының бір бөлігі ретінде олар тәжірибе арқылы Өнер мен Өмірдің бірігуіне негізделді, форма мен экспрессияны біріктіру мақсатында.

Stedelijk мұражайының көрмесі

Алғашқы ірі көрме 1949 жылы қарашада Амстердамның Стеделик мұражайында "Халықаралық эксперименталды өнер" деген атпен өтті. Бұл қозғалысқа қатысқан бірнеше әйелдің бірі – Эльза Альфелт осы алғашқы көрмеге қатысты. Музейдің директоры және кураторы Виллем Сандберг Нидерландыға экспериментализм мен абстракцияны әкелуге мүдделі болды, сонымен қатар соғыс кезінде Голландия Тәуелсіздігі үшін күрескендердің белсенді мүшесі болды. Ол CoBrA тобымен тығыз байланыста болды және суретшілер мен Стеделик мұражайы арасында тікелей байланыс орнатты. Кейіннен мәдени сыншы ретінде ойын алаңдарының архитектурасымен танымал болған архитектор Альдо ван Эйкке көрменің ішкі дизайнын жасау тапсырылды. Ван Эйк пен CoBrA суретшілерінің арасындағы тығыз қарым-қатынас, олар өздерінің шабытын балалар суреттерінен алған, Эйктің ойын алаңдарына арналған алғашқы идеяларының көп бөлігі CoBrA тобынан туындаған болуы мүмкін. Стеделик мұражайында өткен көрме баспасөз бен жұртшылықтан күшті сынға ұшырады. "Het Vrije Volk" (Еркін Халық) газетінің бір сыншысы "Geklad, geklets en geklodder in het Stedelijk Museum" ("Стеделик мұражайында дау-дамай, әурешілік және масқара") деп жазды. CoBrA суретшілері жазбалар жазушылар және алаяқтар деп есептелді.

Сын

Элисон М. Джинджас CoBrA-ны "тамаша түрде шатас, шулы және көп салалы" құбылыс деп бағалайды. Оңтүстік Африкадан шыққан Эрнест Манкоба (1904–2002) CoBrA тобындағы жалғыз қара терілі суретші екенін айтты. CoBrA қозғалысының жақтаушысы болған Манкоба, өзіне қатысты әріптестерінің көзқарасын сынап: "Менің қатысуым оларды қандай да бір "көрінбейтін адам" немесе еуропалық әйел суретшінің серігі" етіп көрсетуі түсінікті болды, себебі мен бұрын батыс әлемінің көркем өнерінің "авангардына" қатысқан қара нәсілді ешкімді білмедім" дейді. Флорида штатының Форт-Лодердейл қаласындағы NSU өнер мұражайы CoBrA өнерінің ірі жинағымен мәшһүр. Мұражай Карел Аппель, Пьер Алечинский және Асгер Йорнның туындыларын көрсетеді, олар осы қозғалыстың жетекші өкілдері. 2006 жылдың 3 сәуірінде Копенгагенде Bruun Rasmussen аукцион үйі CoBrA суретшілерінің аукционын өткізді. Онда Асгер Йорнның суреті үшін (Tristesse Blanche үшін 6,4 миллион DKK) және Даниядағы бір аукционда жиналған ең жоғары сома (барлығы 30 миллион DKK) жаңа рекордтар тіркелді.