Кіріспе

Миф пен діннің ұғымдарының өзара байланысы

Дін мен мифология көлемі жағынан әртүрлі болғанымен, бірақ олардың ортақ тұстары бар. Екеуі де белгілі бір қоғам үшін маңызды, құдайлар әлемі немесе қасиетті нәрселер туралы мәлімдеме жасайтын ұғымдар жүйесі болып табылады. Әдетте, мифология діннің бір бөлігі деп есептеледі. Дін – бұл кең ұғым: мифологиялық аспектілерінен өзге, оған ритуалдар, мораль, теология және мистикалық тәжірибе де кіреді. Кез келген мифология дерлік белгілі бір дінмен байланысты, мысалы, грек мифологиясы ежелгі грек дінімен байланысты. Діннен бөлінген миф, қоғам үшін тікелей маңыздылығын жоғалтып, қасиеттілік статусынан аңызға немесе халық ертегісіне айналуы мүмкін. Мифтерді айту мен ритуалдарды орындау арасындағы байланыс өте күрделі.

Кіріспе

Дін мен мифтің арақатынасы "миф" терминінің қандай анықтамасы қолданылатынына байланысты. Роберт Грейвстің анықтамасы бойынша, діннің дәстүрлі әңгімелері, егер және тек қана адам сол дінге жатпаса, "миф" болып саналады. Сегалдың анықтамасы бойынша, барлық діни оқиғалар мифтер – бірақ себебі барлық оқиға дерлік миф болып табылады. Фольклоршылардың анықтамасы бойынша, барлық мифтер діни (немесе "қасиетті") әңгімелер, бірақ барлық діни әңгімелер миф емес: әлемнің жаратылуына қатысты діни әңгімелер (мысалы, Төрелік кітабындағы әңгімелер) мифтер болып табылады; алайда, кейбір діни әңгімелер, олардың қазіргі күйіне қалай келгенін түсіндірмейтін (мысалы, белгілі әулиелердің өмірбаяндары) миф емес. Әдетте, мифология – діннің ритуалмен қатарғы негізгі құрамдас бөлігі. Мысалы, ерте замана кезеңінде көрнекті христиан дінтанушылары, сиқыршылық сот процестерін күшейтуге әсер еткен күрделі мифтерді жасады. "Дүниежүзілік мифологияға арналған Оксфорд анықтамалығы" келесідей қорытынды мен мысалдарды ұсынады: Діни әңгімелер сенушілер үшін "қасиетті жазба" – белгілі бір жүйенің ритуалдарын, теологиясын және этикасын қолдау, түсіндіру немесе ақтау үшін қолданылатын әңгімелер, ал басқа мәдениеттердің немесе сенім жүйелерінің өкілдері үшін олар мифтер. [ ] Будданың ақ пілдің арманында туғанына сену қиын, сондықтан біз бұл оқиғаны да миф деп атаймыз. Бірақ, әрине, қашқан еврейлер үшін Қызыл теңіздің жарылуы, Мұхаммедтің түнгі саяхаты және қайтыс болған Исаның қабірден тірілуі сияқты оқиғалар да индуист немесе буддист түсінікті түрде "миф" деген сөзді қолдануы мүмкін, олардың қисынсыздығы айқын. Бұл оқиғалардың бәрін миф деп атауға болады, өйткені оларда біздің зиялық және физикалық тәжірибемізге қайшы келетін оқиғалар бар. "Миф" терминінің көптеген анықтамалары мифтерді әңгімелермен шектейді. Осылайша, діннің ритуал сияқты миф емес элементтері миф болып табылмайды.

Дін

Дін – табиғаттан тыс, қасиетті немесе құдайға қатысты сенім, сондай-ақ мұндай сеніммен байланысты моральдық ережелер, амалдар, құндылықтар мен институттар. Бірақ кейбір ғалымдар, мысалы Дюркгейм, табиғаттан тыс және құдайға қатысты нәрселер барлық діндерге тән емес деп санайды. Діни сенімдер мен амалдарға мыналар жатуы мүмкін: құдай немесе жоғары күш, соңғы заман туралы ілім, құлшылық ету, этика және саясат принциптері. Кейбір діндерде осы белгілердің бәрі де кездеспейді.

Әртүрлі діни мифологиялар арасындағы айырмашылықтар

Діндердегі мифологиялардың арасында ұқсастықтар болғанымен, қарама-қайшылықтар да бар. Көптеген мифологиялар ғаламның, табиғи құбылыстардың немесе адам өмірінің басқа да тақырыптарын түсіндіруге баса назар береді, көбінесе бір немесе бірнеше құдайларға немесе басқа да табиғаттан тыс күштерге қабілеттер мен әрекет ету мүмкіндігін жатқызады. Дегенмен, кейбір діндерде мұндай ғаламдық түсіндірмелерге қатысты әңгімелер өте сирек кездеседі. Мысалы, буддалық нақылда "Әлем мәңгілік пе, әлде мәңгілік емес пе? Жан тәнден бөлек пе? Толыққанды білім иелері өлімнен кейін жоқ болады ма, әлде сақталады ма?" деген сияқты сұрақтарға қарсы ескертіліп, оларды азаптан құтылу мақсатына қатысы жоқ деп қарастырылады.

Академиялық көзқарастар

Академияда "миф" термині көбінесе мәдениеттері оларды рас деп есептейтін әңгімелерді білдіреді (құрамындағы шындыққа қарама-қарсы). Сондықтан көптеген ғалымдар әңгімелер жиынтығын "мифология" деп атайды, бұл әңгімелердің рас па, жалған па екендігі туралы сұрақты ашық қалдырады. Мысалы, ағылшын профессоры Говард Шварц "Діннің мифологиясы" еңбегінде былай деп жазады: "Бұл жерде ұсынылған 'мифология' анықтамасы Киелі кітаптағы немесе одан кейінгі баяндардың рас не жалған екенін, яғни тарихи тұрғыдан дәл немесе емес екенін анықтауға тырыспайды". Қазіргі философия мен ғылымның 16 ғасырдан бері дамуымен, көптеген батыс зиялылары мифті ескірген деп қарастырады. Шындығында, кейбіреулер христиан діні мифологиясыз жақсырақ болар еді, тіпті христиан діні дінсіз жақсырақ болар еді деп мәлімдеді: [Дж. А. Т.] Робинсон "Христиандық Құдай туралы ілімді кез келген қажетті 'табиғаттан тыс' көзқарасқа тәуелділіктен ажыратуды" қолдады. Ол мұны шіркеудің әлемге қызмет етуінің пайғамбарлық аспектісі деп түсіндірді. [ ] Осы кезде атеизм әлемге уағыздалуы тиіс христиандық Ізгі хабар ретінде қарастырылды. Мысалы, Дж. Дж. Алтизер: "Христиандық теологияның бүкіл тарихы бойында трансцендентті, егемен және бейкүнә Құдайға бағынуы оның ішкі мақсатына жетуіне кедері келтірді", - деп батыл тұжырымдады. [Дитрих] Бонхоффер "Дінсіз христиандыққа" үнемі шақырды. 20 ғасырда көптеген ғалымдар бұл тенденцияға қарсы тұрып, мифті қазіргі сыннан қорғады. Діндер тарихының профессоры Мирча Элиаде миф дінді тежемейді, миф діннің маңызды негізі болып табылады және мифті жою адамның психикасының бір бөлігін жояды деп мәлімдеді. Элиаде дін ойшылдары дінді мифологиялық элементтерден тазартуға тырысқан кезде мифке жақсы ниетпен қарады: "Мифологияны қалай анықтайсыз?" деген сұраққа Жозеф Кэмпбелл былай деп жауап берді:
Менің сүйікті мифология анықтамам: басқалардың діні. Менің сүйікті дін анықтамам: мифологияны түсінбеу.

Діни көзқарастар

Көптеген діндерде терең шындықты көрсететін дәстүрлі қасиетті әңгімелер кездеседі. Кейбір діни ұйымдар мен жақтастары өздерінің дәстүрлі әңгімелерінің бір бөлігі немесе барлығының қасиетті ғана емес, сонымен қатар тарихи жағынан нақты және құдайлық аянымен берілгенін, ал мұндай әңгімелерді "миф" деп атау олардың ерекше мәртебесіне деген құрметсіздік екенін сенеді. Ал басқа діни ұйымдар мен жақтастары қасиетті әңгімелерін мифтер деп санауда ешқандай мәселе көріспейді.

Қазіргі кездегі қарсылық

Кейбір діншілер өздерінің діндерінің тарихи аспектілерін "миф" деп атағанда ренжіп қалады. Мұндай сенушілер бір жағынан діни қиссалар мен мифтерді, екінші жағынан өздерінің дәстүрінде тарих немесе уахи ретінде сипатталған қасиетті әңгімелерді ажыратады. Мысалы, католик священнигі Джон А. Хардон: "Христиандық – мифология емес. Біз сенетін нәрсе – қаншалықты құрметті болса да, діни фантазия емес" дейді. Евангелист христиан теологы Карл Ф. Х. Генри: "Жүдей-христиан уахиы миф санатына ешқандай қатысы жоқ" деп мәлімдеді.

Әр түрлі

Дьюи ондық жүйесі дінді 200-ші сандар диапазонында қамтиды, ал "Діни мифология және әлеуметтік теология" кітабы 201 нөмірінде тізімделген.