Кіріспе

Жүзімді зақымдайтын жәндіктер түрлері

Жүзім филоксерасы – бүкіл әлемде жүзімді зақымдайтын жәндік, алғашқыда Солтүстік Американың шығысында кездесетін. Жүзім филоксерасы (Daktulosphaira vitifoliae (Fitch 1855)) Phylloxeridae тұқымдасына жатады, Hemiptera (құрттар) тобына кіреді; алғаш рет Францияда Phylloxera vastatrix деп сипатталған, бұрын сипатталған Daktulosphaera vitifoliae және Phylloxera vitifoliae-мен бірдей деп есептелген. Бұл жәндік көбінесе жай ғана филоксера деп аталады (/f//ɪ/'/l//ɒ//k//s//ə//r//ə/; грекше φύλλον – жапырақ және ξηρός – құрғақ). Өскіндерге жақын, шамамен микроскоптық мөлшердегі, ақшыл сары түсті шырын соратын бұл жәндіктер жүзім бұтасының тамырларымен және жапырақтарымен қоректенеді (филоксераның генетикалық штаммына байланысты). Vitis vinifera-да тамырлардағы деформациялар ("нодозиттер" және "туберозиттер") және екіншілік саңырауқұлақ инфекциялары тамырларды қоршап алып, жүзімге қоректік заттар мен судың ағынын біртіндеп тоқтатады. Нимфалар кейбір Vitis түрлерінің жүзім жапырақтарының төменгі жағында қорғаныш қабықшаларын (галдар) құрайды және қабықтың астында немесе жүзім тамырларында қыстайды; мұндай жапырақ қабықшалары көбінесе тек американдық жүзімдердің жапырақтарында ғана кездеседі. Америкалық жүзім түрлері (мысалы, Vitis labrusca) филоксераға қарсы бірнеше табиғи қорғаныс механизміне ие. Америкалық жүзімдердің тамырларынан жабысқақ шырын бөлінеді, ол нимфаның аузын бітеп, жүзімнен қоректенуге тырысқанда оны қуып шығады. Егер нимфа тамырда жара жасауға сәттілік танытса, американдық жүзімдер жараны жабатын және оны бактериялық немесе саңырауқұлақтық инфекциялардан қорғайтын қорғаныш тінін қалыптастырады. Филоксераның өмірлік циклын тоқтатуға көптеген әрекеттер жасалған, бірақ ол өте бейімделгіш екенін көрсетті, себебі түрдің көбеюі үшін өмірлік циклының ешбір кезеңі екіншісіне толығымен тәуелді емес.

"Филоксера обасына" қарсы күрес

XIX ғасырдың соңында филоксера эпидемиясы Еуропадағы, әсіресе Франциядағы, шарап жүзімінің көп бөлігін жойды. Филоксера Виктория дәуіріндегі Англияның белсенді ботаниктері 1850 жылдары американдық жүзім үлгілерін жинаған кезде Еуропаға әкелінді. Филоксера Солтүстік Америкада туғандықтан, жергілікті жүзім түрлері оған белгілі бір дәрежеде төзімді. Ал еуропалық Vitis vinifera жүзімі бұл жәндікке өте осал. Эпидемия Ұлыбританиядағы жүзім бақтарын қиратты, содан кейін Еуропаның материктік бөлігіне таралып, Еуропаның жүзім өсіру өнеркәсібінің көп бөлігін жойды. 1863 жылы Францияның оңтүстік Рон аймағында алғашқы жүзімдер түсініксіз себептермен нашарлай бастады. Проблема континент бойынша жылдам тарады. Тек Францияда ғана шарап өндірісі 1875 жылы 84,5 миллион гектолитрден 1889 жылы 23,4 миллион гектолитрге дейін төмендеді. Бағалаулар бойынша, Еуропадағы жүзімдіктердің үштен екісінен тоғызға дейін жойылды. Францияда жүзім өсірушілердің бір шарасы – "уды" шығару үшін әр жүзім бұтасының астына тірі бақаны жерлеу болды. Сол аймақта, римдіктер салған суару жүйесі бүгінгі күнге дейін ішінара сақталған, мүмкіндігі болған жерде, мысалы, Тараскон қаласының оңтүстігінде, қыста су басу тәжірибесі қолданылады. Жүзімдіктерді 50 күн бойы су басу өсімдіктің тамырларында немесе сабағының төменгі бөлігінде қыстайтын барлық нимфаларды өлтіреді. Кейбір аймақтар филоксерадан соншалықты зардап шекті, олар ешқашан қалпына келмеді, сондықтан өндірушілер толығымен басқа дақылдарға көшті. Майорка аралы – бадамдар енді жүзімнің орнын басатын бір мысал.

Филоксерадан аман қалған жүзім бұталары

Шарап сыншысы және автор Керин О'Кифтің айтуынша, Еуропадағы шарап егісіндегі кішкентай учаскелер түсініксіз себептермен зардап шекпегендіктен, кейбір жүзімдіктер филоксераның зиянына дейінгідей күйінде сақталған. Қазірге дейін, Чили шараптарының көп бөлігі филоксерадан таза болып келеді. Оны солтүстікте Атакама шөлі, батыста Тынық мұхиты және шығыста Анд таулары қоршап тұр. Филоксера Австралияның бірнеше шарап өсіру аймақтарында, оның ішінде Тасмания, Батыс Австралия және Оңтүстік Австралияда табылған емес. Австралияда Виктория және Жаңа Оңтүстік Уэльстің кейбір аймақтарындағы «Филоксераға зарарланған аймақтардан» тыс жерлерде филоксераның таралу қаупін азайту үшін қатаң ішкі биобезопасдық бақылаулары жүргізілуде. Мозель аймағының Рислингі де филоксерадан зардап шекпеді, себебі паразит тақтатас топырағында тіршілік ете алмайды. 2005 жылға дейін филоксерадан құтылған үш кішкентай учаскедегі қауырсын емес Пино-нуар, Bollinger Vieilles Vignes Françaises шарабын жасау үшін қолданылды, ол – ең сирек және ең қымбат шампан шараптарының бірі. Сирек кездесетін португалиялық порто шарабы, Quinta do Noval жүрегінде орналасқан, Nacional деп аталатын кішкентай учаскеде өсірілген, қауырсын емес жүзімдерден жасалады. Бұл учаскенің қалай сақталғаны белгісіз. Санта-Барбарадағы Санта-Мария алқабындағы Bien Nacido Vineyard AVA, Калифорния штаты – филоксерадан таза жүзімдік. UC Davis вирусы жоқ клондарымен өз тамырына отырғызылғанына қарамастан, жүзімдік ешқашан филоксерадан зардап шеккен емес. Топырақтағы құмның жоғары пайыздық үлесі филоксера үшін көбінесе жарамсыз ортаны құрайды. Bien Nacido әсер етпесе де, барлық жүзімдер шынайы Vitis vinifera, олар қауырсын немесе екпе емес. Көптеген ескі жүзімдер 1973 жылы отырғызылған және G, N, Q және W блоктарына жатады. Bien Nacido Estate шараптарында осы қауырсын емес және филоксерадан таза жүзімдердің үлкен үлесі бар. Португалияның Синтра аймағына тән Colares жүзімдіктері 3-4 метрлік құмға отырғызылған, сондықтан олар филоксераға ұшырамайды.