Кіріспе
Латын тіліндегі тіркес және шарт құқығындағы принцип. Caveat emptor ('/ɛ//m//p//t//ɔːr/; caveat, "сақтануы керек", cavēre, "сақтану" + ēmptor, "сатып алушы") – латын тілінде "Сатып алушы сақтануы керек" деген мағынаны білдіреді. Бұл ағылшын тілінде мақалға айналды. Жалпы алғанда, caveat emptor – шарт құқығының қағидасы, ол келісім жасалғаннан кейін жылжымайтын мүлікті сатуды реттейді, бірақ басқа тауарларға да қатысты болуы мүмкін. "Кепілдік жоқ" ескертуі және оны кепілдік беруден бас тарту ретінде пайдалану себебі, сатып алушылар әдетте сатып алатын тауар немесе қызмет туралы сатушыдан гөрі аз ақпаратқа ие болады. Бұл жағдай "ақпараттық асимметрия" деп аталады. Тауардың немесе қызметтің кемшіліктері сатып алушыдан жасырылуы мүмкін, ал сатушыға ғана белгілі болуы мүмкін. Бұл Caveat emptor, quia ignorare non debuit quod jus alienum emit ("Сатып алушы сақтануы керек, өйткені ол өзге тараптан сатып алатын мүліктің мәнісін білмеуі керек емес") деген сөздің қысқартылған түрі. Яғни, сатып алушы өнімнің жақсы екеніне және сатушының оны сатуға құқығы бар екеніне көз жеткізуі керек, сондай-ақ ұрланған мүлік алмайтынына сенімді болуы керек. Сатушы мен сатып алушы арасындағы ақпараттық асимметрияны шешудің бір жолы – қанағаттану кепілдігі сияқты заңдық міндеттемелермен қамтамасыз етілген кепілдік беру.
Caveat emptor ('/ɛ//m//p//t//ɔːr/; from caveat, "may he/she beware", a subjunctive form of cavēre, "to beware" + ēmptor, "buyer") is Latin for "Let the buyer beware". It has become a proverb in English. Generally, caveat emptor is the contract law principle that controls the sale of real property after the date of closing, but may also apply to sales of other goods. The phrase caveat emptor and its use as a disclaimer of warranties arises from the fact that buyers typically have less information than the seller about the good or service they are purchasing. This quality of the situation is known as 'information asymmetry'. Defects in the good or service may be hidden from the buyer, and only known to the seller. It is a short form of Caveat emptor, quia ignorare non debuit quod jus alienum emit ("Let a purchaser beware, for he ought not to be ignorant of the nature of the property which he is buying from another party.") I. e. the buyer should assure himself that the product is good and that the seller had the right to sell it, as opposed to receiving stolen property. A common way that information asymmetry between seller and buyer has been addressed is through a legally binding warranty, such as a guarantee of satisfaction.
Түсіндірме
Сатушының жауапкершілігінен сатып алушыны қорғау қағидасы бойынша, сатып алушы мүліктің қалыпты қолдануға жарамсыз еткен кемшіліктері үшін сатушыдан залапты өндіре алмайды. Бірден-бір ерекшелік – егер сатушы жасырын кемшіліктерді жасырған немесе материалдық бұрмалаушылық жасаған, яғни алаяқтыққа дейін жеткен жағдайда ғана. Заң қолданысқа дейін, сатып алушы тауардың сапасын қамтамасыз ететін нақты кепілдікке ие болған жоқ. Ұлыбританияда ортақ құқық бойынша, Сату туралы заңның 15-бабына сәйкес, тауарлар "нақты мақсатқа сай" және "саудаға жарамды" болуы тиіс, бірақ бұл көрінетін кепілдікті орындау қиын болуы мүмкін және ол барлық тауарларға қолданылмайды. Сондықтан сатып алушылар әлі де сақтық танытуға кеңес беріледі.
Жылжымайтын мүлік
Қазіргі АҚШ-тағы бағыт - нақты бір мақсатқа сәйкес келуге қатысты жасырын кепілдік жылжымайтын мүлік саласында тек құрылыс салушы сатушының жаңа тұрғын үйін сату кезінде ғана қолданылады, ал барлық басқа жылжымайтын мүлік сату жағдайларында (мысалы, үй иесінен сатып алушыға) сатушының жауапкершілігі жоқ ережесі (caveat emptor) қолданылады. Басқа да мемлекеттерде осыған ұқсас шаралар бар.
Шателдің меншігі
Бірдей коммерциялық кодекстің 2-бабына сәйкес, жаңа тауарларды сату «мүкелді талап» қағидасымен реттеледі, егер сатуға қатысушы тараптар алдын ала «қандай бар, сондай» (мысалы, тауарларды «бар күйінде» және/немесе «барлық кемшіліктерімен» сатылатындығын көрсете отырып) немесе төменде талқыланатын өтемақыны шектеу сияқты, алдын ала келісімдерге тең шарттарға келіспесе. «Мүкелді талап» қағидасы бойынша, жаңа тауарларды жеткілікті уақыт ішінде тексерген сатып алушы, егер олар «сәйкес келмейтін» (сипаттамаға сай келмейтін немесе сатып алушының жағдайындағы ақылға қонымды күтілетін кез келген стандарттарға сай келмейтін) болса және тауарларды пайдаланбаса немесе оларды қабылдағандығын көрсететін басқа да әрекеттер жасаса, сатып алушы оларды дереу қайтарып беруге немесе қабылдаудан бас тартуға («реттеуге») және кемшілікті жоюды (« түзетуді») талап етуге құқылы. Егер бірдей сипаттамаға және күтілімдерге сай тауарлар сатуға қолжетімді болса (мысалы, сатушының қорында бірдей жаппай өндірілген тауарлардың басқа даналары болса), сатушы немесе сатып алушы өнімнің басқа, «сәйкес» даналарына «тең айырбастауды» талап ете алады. Егер сәйкес тауарлар қоймада болмаса, бірақ дилер оларды сатып ала алатын болса (әдетте ашық немесе «спот» нарықта), сатып алушы сатушыдан тауарды басқа жерден, тіпті жоғары бағамен алуын талап ете алады, сатушы баға айырмашылығына тең шығынға ұшырайды. Егер сатушы әлі де тауарды ұсынбаса немесе ұсынып бере алмайтын болса және дау сотқа жетсе (қайта келіссөздер немесе келісімге келуден айырмашылығы), онда сатушының келісім-шартты бұзуының барлық жағдайларында сияқты, сатып алушы тек қана зиянды азайту («жеңілдету») үшін барлық мүмкін шараларды қолданған жағдайда ғана шеккен зиянын өте алады. «Мүкелді талап» қағидасы сатып алушының өтемақысын анықтайтын немесе шектейтін шарттармен («шарт жасау арқылы») өзгертілуі мүмкін (соның салдарынан рационалды сатып алушылар тауарлар үшін төлеуге дайын нарықтық баға төмендеуі мүмкін). Көп жағдайда сатушы ақшаны қайтармайды, бірақ дүкен кредитін ұсынады. Бағдарламалық қамтамасыз ету, фильмдер және басқа да авторлық құқықпен қорғалған материалдар жағдайында көптеген сатушылар тек бірдей атаудың басқа данасына тікелей айырбастауды ұсынады, бұл интеллектуалдық меншік құқықтарының бастапқы берілуі немесе лицензиясы сақталады дегенді білдіреді. Көптеген дүкендер сатып алудың куәлігін талап етеді және айырбастау немесе қайтару мерзімін белгілейді. Бірақ, F. Y. E., Staples, Target немесе Walmart сияқты кейбір ірі дүкендер желілері сатып алу куәлігімен немесе одан без сатып алуды кез келген уақытта жүзеге асырады, бірақ олар әдетте жеке куәлікті талап етеді және әр транзакцияға және/немесе әр адамға осындай қайтаруға мөлшерлік немесе ақшалай шектеулер қояды.
Ұлыбритания
Ұлыбританияда тұтынушылар құқығы "caveat emptor" үлгісінен алыстады, тұтынушылардың құқықтарын күшейтетін және заңды қабылдау стандарттарына сай келмейтін тауарларды қайтаруға көбірек мүмкіндік беретін заңдар қабылданды. Тұтынушылардың сатып алулары 2015 жылғы Тұтынушылар құқығы туралы заңмен реттеледі, ал бизнес-бизнес арасындағы сатып алулар 1979 жылғы Тауарларды сату туралы заңмен реттеледі. Ұлыбританияда тұтынушылардың ақаулы тауарлар үшін толық ақшаны қайтаруға құқығы бар. Дегенмен, дәстүрлі түрде көптеген саудагерлер өнімде ақау болмаса да, клиенттерге белгілі бір мерзім ішінде (әдетте екі аптадан екі айға дейін) тауарларды толық қайтару немесе айырбастау мүмкіндігін береді. Бұған ерекшеліктер зақымдалған немесе тазалау мақсатымен сатылған тауарларға қатысты болуы мүмкін. "Қашықтықтан сату" арқылы, мысалы, онлайн немесе телефон арқылы сатып алынған тауарлар да заң бойынша он төрт күнтізбелік күнге дейін "ойланбау" кезеңіне ие, осы мерзім ішінде сатып алу шартын тоқтатуға және оны жасалмаған деп есептеуге болады. "Caveat emptor" қағидаты енді тұтынушылар құқығында қолданылмаса да, бизнестің арасындағы мәмілелерде қолданылады, егер сатушының сатып алушыдан артық ақпаратқа қол жеткізіп, оны тиісті зердесалдықпен тексеру арқылы жою мүмкін болмаса.
Кавеат сатушысы
Caveat venditor – латын тілінен аударғанда «сатушы сақ болсын» деген мағынаны білдіреді. MacPherson v. Buick Motor Co. (1916) ісінде Нью-Йорк апелляциялық сотының судьясы Бенджамин Н. Кардозо өнімге байланысты жауапкершілік туралы сотқа талап арыз келіп түссе, сатушы мен сатып алушы арасында тікелей байланыс болуы міндетті емес екенін белгіледі. Бұл іс АҚШ-тағы қазіргі заманғы азаматтық құқық бұзушылықтар заңнамасындағы caveat venditor қағидасының бастауы ретінде кеңінен танылады.
Кавеатты оқушы
Caveat lector – латын тіліндегі сөз тіркесі, "оқырман сақ болсын" деген мағынаны білдіреді. Ол оқырман бірдеңені оқығанда мазмұнына мұқият назар салып, ақпараттың дұрыстығын, қатыстылығын, сенімділігін және басқа да қасиеттерін тексеруі керек екенін көрсетеді.
Кавеат аудиторы
Тағы бір нұсқасы – Caveat Auditor, немесе "тыңдаушы сақ болсын", онда барлық хабарламаларға, әсіресе радио жарнамасы сияқты сөйлеген хабарламаларға қатысты сақтық таныту қажет.