Кіріспе

Көшуге міндеттілік тудырған ойынның нашарлығы. Zugzwang (;) – шахмат және басқа кезекпен ойналатын ойындарда кездесетін жағдай, онда бір ойыншының қозғалыс жасау міндеті оны нашар жағдайға түсіреді; ойыншы, егер кез келген заңды қозғалыс оның позициясын нашарлатса, "зугцвангта" деп есептеледі. Бұл термин шахмат сияқты ойындарда дәл қолданылмаса да, комбинаторлық ойын теориясында ойынның нәтижесін жеңістен жеңіліске тікелей өзгертетін қозғалысты белгілеу үшін пайдаланылады. Қарсыласты зугцвангқа салу – үстем жаққа жеңіске жетуге көмектесудің кең таралған тәсілі, ал кейбір жағдайларда жеңіске жету үшін қажетті шарт. Көбінесе, бұл термин қолда бар ешбір нұсқаның жақсы нәтижеге алып келмейтін жағдайды сипаттау үшін де қолданылады. "Цугцванг" термині неміс шахмат әдебиетінде 1858 жылға дейін немесе одан ертерек пайдаланылған.

Этимология

Сөз неміс тілінен алынған Zug "қозғалыс" + Zwang "мәжбүрлеу", сондықтан Zugzwang "қозғалыс жасауға мәжбүр болу" дегенді білдіреді. Бастапқыда бұл термин "қозғалыс жасау міндеті" терминімен бірдей қолданылып, жалпы ойын ережесі ретінде пайдаланылған. Шахмат пен шашка сияқты ойындарда "зугцванг" (немесе "зугбърихт") кездеседі: ойыншы өз кезегінде міндетті түрде қозғалыс жасауы керек, тіпті бұл оған зиян келтірсе де. Уақыт өте келе бұл термин көбінесе шахматпен байланысты болды. Шахмат тарихшысы Эдвард Винтердің айтуынша, бұл термин 19 ғасырда неміс шахмат ортасында қолданылған. "Зугцванг" термині алғаш рет ағылшыл тілінде 1905 жылғы ақпан айындағы "Ласкердің шахмат журналының" 166-бетінде кездеседі. Ағылшыл тіліндегі шахмат әдебиетінде бұл термин 1929 жылы Нимцовичтің "Жүйем" еңбегінің ағылшыл тіліне аудармасынан кейін, 1930 жылдары кеңінен таралды. Патша мен торап (немесе бірдей мүмкіндіктерге ие, бірақ басқаша аталатын фигуралар) ойынның ең ерте нұсқаларынан бері шахмат фигуралары болып табылады. Зугцвангтың ең ерте жарияланған мысалы, негізгі маттардан басқа, 813 және 833 жылдар аралығында жарық көрген Зайраб Катайдың шатранджды талқылаған зерттеуінде болуы мүмкін. 1. Re3 Ng1 2. Kf5 Kd4 3. Kf4 қараны зугцвангқа қояды, себебі 3...Kc4 4. Kg3 (немесе Kg4) Kd4 5. Re1 және ақ жеңіске жетеді. Цугцванг концепциясы 1585 жылғы Джулио Чезаре Полерионың, 1604 жылы Алессандро Сальвио жариялаған, ойынның соңғы кезеңін зерттеуінде де кездеседі. Ақ жеңу үшін жалғыз мүмкіндік – 1. Ra1 Kxa1 2. Kc2, қараны зугцвангқа қою. Жалғыз заңды қозғалыс – 2...g5, содан кейін ақ алдымен пешканы жоғарылатады, содан кейін 3. hxg5 h4 4. g6 h3 5. g7 h2 6. g8=Q h1=Q 7. Qg7 арқылы мат қояды. Жозеф Бертин "Шахматтың асыл ойыны" (1735) еңбегінде шахмат ойынының 19 ережесін сипаттайды. Оның 18-ші ережесі: "Ойынның соңында жақсы ойнау үшін, кімнің қозғалыс жасауы керек екенін есептеу қажет, себебі ойын осыған байланысты". Франсуа Андре Даникан Филидор 1777 жылы ақ 36. Kc3 ойнағаннан кейін бейнеленген позиция туралы былай жазды: қара "өз патшасынан рокті жылжытуға міндетті, бұл сізге оның рокін қос шабуылмен алуға немесе мат қоюға мүмкіндік береді". Ласкер "Шахмат нұсқаулығында" осы позицияның айна суретін (ақ: f3-те патша, h4-те патшайым; қара: g1-де патша, g2-де торап) зугцванг мысалы ретінде нақты келтірді. Британдық шебер Джордж Уокер сол ойынның соңында ұқсас позицияны талдап, басым жақтың бастапқы позицияға оралуына әкелетін маневрді (үшбұрыш) ұсынды, бірақ енді нашар жақ қозғалыс жасап, зугцвангта болады. Уокер басым жақтың шешуші қозғалысы туралы былай деп жазды: "қозғалысты қараға беріп, соның арқасында жеңіске жетті". Пауль Морфи осы суреттелген позицияны "әлі жас бала кезінде" құрастырған деп есептеледі. 1. Ra6 ойнағаннан кейін қара зугцвангта болады және келесі қозғалыста 1...bxa6 2. b7# немесе 1...B (қозғалыс) 2. Rxa7# арқылы матқа жол беруі керек.

Шахматтағы зугцванг

Шахмат позицияларының үш түрі бар: ешқайсысы, біреуі немесе екеуі де ойыншылардың қозғалыс кезегі келгенде кемістікке ұшырауы мүмкін. Позициялардың басым көпшілігі бірінші түрге жатады. Шахмат әдебиетінде көптеген авторлар екінші түрдегі позицияны цугцванг, ал үшінші түрді өзара цугцванг немесе бір-біріне қарсы цугцванг деп атайды. Кейбір авторлар екінші түрді «қысым», ал үшінші түрді цугцванг деп атайды. Шахматта, әдетте, темптің болуы тиімді, себебі қозғалатын ойыншы өзінің жағдайын жақсартатын қозғалысты таңдау мүмкіндігіне ие. Цугцванг көбінесе «қозғалатын ойыншы маңызды ұступсыз ештеңе жасай алмайтын» жағдайда пайда болады. Цугцванг ең көп кездесетін жағдай – ойын соңы, онда фигуралардың саны, демек, мүмкін қозғалыстардың саны азаяды және таңдалған нақты қозғалыс көбінесе шешуші болады. Бірінші схема цугцвангтың ең қарапайым мысалын көрсетеді. Егер ақтардың қозғалысы болса, олар 1. Kc6-мен қараларды теңдікке жеткізуі керек немесе пешканы тастап, 1...Kxc7-мен теңдікке қол жеткізуі керек. Егер қаралардың қозғалысы болса, жалғыз мүмкін қозғалыс 1...Kb7 болады, бұл ақтарға 2. Kd7-мен жеңіске жетуге және келесі қозғалыста пешканы патшайымға айналдыруға мүмкіндік береді. Екінші схема тағы бір қарапайым мысал. Қаралар, қозғалыс кезінде, ақтарға Kc5 немесе Ke5 ойнауға мүмкіндік беруі керек, онда ақтар бір немесе бірнеше пешканы жеңіп алып, өз пешкаларын патшайымға айналдыруға жақындауы мүмкін. Ақтар, қозғалыс кезінде, қаралар қауіпсіздікке қол жеткізгенде, патшасын кері шегінуі керек. d4 және d6 квадраттары сәйкес квадраттар. Ақ патша d4-те тұрғанда және ақтар қозғалыс жасағанда, ақ патшаның алға жылжуына жол бермеу үшін қара патша d6-да болуы керек. Көп жағдайларда, қозғалыс жасауға мүмкіндік алған ойыншы үшбұрыш тәсілін қолдану арқылы қарсыласын цугцвангқа түсіруі мүмкін. Бұл көбінесе патша мен пешканың соңғы ойынында кездеседі. Патшадан басқа фигуралар да, мысалы, Филидор позициясында, цугцвангқа жету үшін үшбұрыш тәсілін қолдана алады. Цугцванг шахмат композицияларының маңызды бөлігі болып табылады және ойын соңындағы зерттеулерде жиі кездеседі.

Фишер - Тайманов, екінші ойын

1971 жылғы кандидаттар матчының екінші ойынында Бобби Фишер мен Марк Тайманов арасында бірнеше зугцванг позициялары туындады. Диаграммадағы позицияда қара зугцвангта, себебі олардың қимыл жасамауға ықпалы бар, бірақ олар міндетті түрде қимыл жасауы керек: корольдың қимылы атын жоғалтады, ал аттың қимылы өткен пияданың алға жылжуына мүмкіндік береді. Ойын былай жалғасты:
85. Nf3
86. h6 Ng5
87. Kg6
және қара қайтадан зугцвангқа түседі. Ойын қысқа уақыттан кейін аяқталды (пияда өтіп, патшайымға айналатындықтан):
87. Nf3
88. h7 Ne5+
89. Kf6

Фишер - Тайманов, төртінші ойын

Көрсетілген жағдайда ақ түс өз патшасын a6-ға жеткізді, онда ол b6-дағы қара пешке шабуыл жасайды, қара патшаны оны қорғауға міндеттейді. Енді аққа f7 немесе e8-ге бишопын жеткізу қажет, сонда ол g6-дағы пешке шабуыл жасайды. Ойын жалғасты:
57 Nc8
58. Bd5 Ne7
59. Bc4 Nc6
60. Bf7 Ne7
Енді бишоп темппен жүре алады. Ол g6-дағы пешке шабуыл жасай отырып, қара патшаның c6-ға жылжуына кедергі келтіре алады. 61. Be8
және қара зугцвангқа түсті. Аттар темпті жоғалта алмайды, сондықтан атты жылдыру бишопқа пешкаларды жеуге мүмкіндік береді. Қара патша жол беруі керек. 61 Kd8
62. Bxg6! Nxg6
63. Kxb6 Kd7
64. Kxc5
және ақ жеңіске жетті. Ақ патшаның пешкаларының бірі коронацияланады немесе ақ патша шабуылдап, қара патшаның пешкаларын жеңіп алады, ал патша жақ пешкасы коронацияланады. Қара жеті жүрістен кейін жеңілісті мойындады. Энди Солтис бұл "Фишердің ең танымал ойыны" дейді.

Цешковский мен Флир арасындағы ойын, 1988

Виталий Цешковский мен Глен Флеар арасындағы 1988 жылғы ойыннан алынған бұл позиция "цугцванг" жағдайын көрсетеді, онда жүру міндеті қорғануды қиындатады, бірақ бұл ойынның ұтылуын білдірмейді. Он бір жүрістен кейін келісіммен теңдікке қол жеткізілді.

Өзара жүгіру

Цугцванның ерекше жағдайы – өзара цугцванг немесе бір-біріне қарсы цугцванг, яғни қозғалыс жасауға міндетті кез келген ойыншы цугцвангта болады. Өзара цугцванг позицияларын зерттеу ойын соңындағы жағдайды талдаудың маңызды бөлігі. Өзара цугцванг позициясында, тек қозғалыс жасауға міндетті ойыншы ғана цугцвангта болады. Дегенмен, цугцвангта емес ойыншы да сақтықпен ойнауы керек, себебі бір ғана қате қозғалыс оны цугцвангқа түсіруі мүмкін. Бұл, қалыпты цугцвангтан өзгеше, себебі күшті жақ әдетте қарсыласын цугцвангқа салуға мүмкіндік алады.

Требуше

Диаграммада өзара зугцвангтың ең қиын түрі – требуше көрсетілген. Бұл толық ұпайлы өзара зугцванг деп те аталады, себебі зугцвангтағы ойыншының жеңілуіне және қарсыласына толық ұпайға қол жеткізуіне әкеледі. Осы позицияда кім жүрсе, сол өзінің пешкасынан бас тартуға мәжбүр болады, соның арқасында қарсылас оны алып, өз пешкасын патшаға дейін жеткізе алады, нәтижесінде жеңіске жетуге оңай болатын жағдай туады.

Шахталанған квадраттар

Сәйкес келетін квадраттар өзара зугцвангқа түсіретін квадраттар болып табылады. Егер бір ғана сәйкес келетін квадраттар жұбы болса, олар "минеленген" квадраттар деп аталады. Ойыншы патшасын сол квадратқа жылжытса және қарсыласы сәйкес келетін квадратқа жылжыта алса, онда ол зугцвангқа түседі. Диаграммада көрсетілгендей, егер патша бір түстегі нүктемен белгіленген квадратқа жылжыса, екінші патша оның жанындағы минеленген квадратқа жылжыса, ол зугцвангқа түседі.

Зугцванг қорғанысқа көмектеседі

Зугцванг көбінесе күшті жаққа тиімді, бірақ кейде қорғанысқа да көмектеседі. Бұл позиция Золтан Варга мен Петер Акс арасындағы ойынға негізделген, және ол қорғанысқа ойынды сақтап қалуға мүмкіндік береді:
1. Kc4 Өзара зугцванг. 2. Nc3 Kb4 Тағы да өзара зугцванг. 3. Kd3 Bg7 Тағы да өзара зугцванг. 4. Kc2 Bh6 5. Kd3 Bg7 6. Nd5+ Kxa4 7. Ke4 Kb5 8. Kf5 Kc5 9. Kg6 Bd4 10. Nf4 Kd6 11. h6 Ke7 12. h7 Bb2
Бұл позиция теңдікке алып келеді, және ойыншылар бірнеше жүрістен кейін тең ойнауға келісті.

Орта ойын және күрделі ойын аяғында Zugzwang

Алекс Ангос: "Тақтадағы фигуралардың саны артқан сайын, цугцванг пайда болу мүмкіндігі төмендейді" деп атап өтті. Сондықтан, цугцванг орта ойында өте сирек кездеседі.

Самиш пен Нимзович

Фриц Сэмиш – Арон Нимцович ойыны, Копенгаген, 1923 жыл, көбінесе «Өлмес Цугцванг ойыны» деп аталады. Нимцовичтің 1925 жылы «Вена шахмат газетінде» жазғанынша, бұл термин «Дания шахмат орталарында» пайда болған. Ойын диаграммадағы көрсетілген позицияда ақтың қалуымен аяқталды. Ақтың материалды жоғалтпайтын бірнеше піондық жүргізулері бар, бірақ ол әрі қарай өзінің бір фигурасын қозғауға мәжбүр болады. Егер ол 1. Rc1 немесе Rd1 ойнаса, онда 1...Re2 ақтың ханымын тұтқындайды; 1. Kh2 1...R5f3-ке жете алмайды, сонымен қатар ханшайымды тұтқындайды, өйткені ақ 2. Bxf3 ойнай алмайды, себебі епископ патшаға тіреледі; 1. g4 1...R5f3 2. Bxf3 Rh2 матқа ұшырайды. Ангос 1. a3 a5 2. axb4 axb4 3. h4 Kh8 (күту) 4. b3 Kg8 және ақ күту мүмкіндіктерінен айырылып, материал жоғалтуға мәжбүр болады деп талдайды. Бұл жолдағы ең жақсысы – 5. Nc3!? bxc3 6. Bxc3, бұл қараға айқын позициялық басымдық пен қосымша піон береді. Басқа жүргізулер материалды одан да анық жолмен жоғалтады. Дегенмен, қара түс цугцвангсыз да жеңіске жететіндіктен, позицияның нағыз цугцванг екендігі күмәнді. Тіпті ақтар өз жүргізуін өткізіп алса да, ол 1...R5f3 2. Bxf3 Rxf3 соңынан ақырын жоғалтады, ханшайымды тұтқындап, осылайша ханшайым мен епископты екі мүлікке алмастырады. Сондықтан Вольфганг Хайденфельд бұл позицияны нағыз цугцванг деп атауды қателік деп санайды. Сондай-ақ қараңыз.

Штайниц пен Ласкер

Бұл ойын Вильгельм Штайниц пен Эммануэль Ласкер арасындағы 1896–97 жылғы Әлем шахмат чемпионатындағы орта ойынның ерте мысалы болып табылады. Ласкердің 34...Re8–g8! жүргеннен кейін, Штайництың қозғалысы қалмады және ол жеңілісті мойындады. Ақ патшайымның пілі қозғала алмайды, себебі бұл Rg2+ шабуылына мүмкіндік береді. Патшайым g5-тегі пілді немесе g2 шаршысын қорғауын тастамайынша қозғала алмайды, онда ол Qg2# матты болдырмайды. 35.f6 қадамын жасап, пешканы түрлендіруге тырысу пілді жоғалтуға әкеледі: 35.Rxg5 36.f7 Rg2+, мәжбүрлі мат. 35.Kg1 қадамы 35.Qh1+ 36.Kf2 Qg2+ қадамына мүмкіндік береді, содан кейін пілді ұстап алуға болады. Қалқа бірінші қатардан шыға алмайды, себебі бұл 35.Qh1# матқа мүмкіндік береді. Бірінші қатардағы қалқаның 35.Rg1 қадамынан басқа қозғалыстары 35.Qxf5 қадамына рұқсат етеді, онда 36.Bxh4 мүмкін емес, себебі 36.Rg2+ болады; мысалы, 35.Rd1 Qxf5 36.d5 Bd7, жеңіс. Бұл 35.Rg1 қадамын қалдырады, онда қара 35.Rxg5! қадамымен жеңеді! 36.Qxg5 (36.Rxg5? Qh1#) Qd6+ 37.Rg3 hxg3+ 38.Qxg3 Be8 39.h4 Qxg3+ 40.Kxg3 b5! 41.axb5 a4! және қара патшайымды бірінші болып шығарады.

Подгаетс пен Дворецкий

+ Подгаетс Дворецкийге қарсы, КСРО 1974

Солтис өзінің "идеалдық цугцванг ойынына үміткер" деп келесі ойынды жазады: Podgaets–Dvoretsky, USSR 1974: 1. d4 c5 2. d5 e5 3. e4 d6 4. Nc3 Be7 5. Nf3 Bg4 6. h3 Bxf3 7. Qxf3 Bg5! 8. Bb5+ Kf8! Қаралар өз фигурасын айырбастайды, бірақ ақтарға солай жасауға мүмкіндік бермейді. 9. Bxg5 Qxg5 10. h4 Qe7 11. Be2 h5 12. a4 g6 13. g3 Kg7 14. 0-0 Nh6 15. Nd1 Nd7 16. Ne3 Rhf8 17. a5 f5 18. exf5 e4! 19. Qg2 Nxf5 20. Nxf5+ Rxf5 21. a6 b6 22. g4? hxg4 23. Bxg4 Rf4 24. Rae1 Ne5! 25. Rxe4 Rxe4 26. Qxe4 Qxh4 27. Bf3 Rf8!! 28. Bh1 28. Qxh4? Nxf3+ және 29. Nxh4 қараға бір фигура артық қалдырады. 28. Ng4 29. Qg2 (бірінші диаграмма) Rf3!! 30. c4 Kh6!! (екінші диаграмма) Енді ақтардың кез келген фигурасының қимылы шахқа немесе Rxf2 соққысына мүмкіндік береді (мысалы, 31. Qxf3 Qh2#; 31. Rb1 Rxf2 32. Qxg4 Qh2#). Бұл ақтардың b пішінінің қимылын ғана қалдырады, оны қаралар елемеуге болады, мысалы, 31. b3 Kg7 32. b4 Kh6 33. bxc5 bxc5 және ақтардың қимылдары бітті.

Фишердің Россеттоға қарсы ісі

1959 жылғы болашақ әлем чемпионы Бобби Фишер мен Гектор Россетто арасындағы ойында, 33. Bb3! қараны "зугцвангқа" түсіреді. Егер қара патшасын жылжытса, ақтар Rb8 ойнап, бір фигураны ұтып алады (Rxc7 Rxf8); егер қара ладьясын жылжытса, 33 Ra8 немесе Re8, онда ақтар 34. c8=Q+ арқылы ғана емес, қара ладьясын да жоғалтады. Содан кейін 35. Qxa8, 35. Qxe8 немесе 35. Rxe7+ (қараның қозғалысына байланысты) болады; егер қара жылқысын жылжытса, Be6 қараның ладьясын ұтып алады. Қалғаны тек пілдердің қозғалысы, бірақ олар тез бітіп қалады. Ойын мыналай аяқталды:
33 a5
34. a4 h6
35. h3 g5
36. g4 fxg4
37. hxg4 1–0

Zugzwang Lite (Жұмбақты шашу)

Джонатан Роусон Zugzwang Lite терминін ақтардың "қосымша қимылы" ауыртпалыққа айналатын, кейде симметриялық ашылу түрлерінде туындайтын жағдайды сипаттау үшін қолданды. Ол бұл құбылыстың мысалы ретінде 2001 жылы Ньюкасл қаласында Ходжсон мен Аркель арасындағы ойынды келтіреді. Диаграммадағы позиция 1. c4 c5 2. g3 g6 3. Bg2 Bg7 4. Nc3 Nc6 5. a3 a6 6. Rb1 Rb8 7. b4 cxb4 8. axb4 b5 9. cxb5 axb5 (схеманы қараңыз) соңында туындады. Роусон бұл жерде: "Екі тарап та d-қадақшыларын жылдырып, Bf4/Bf5 ойнауға ниеттеніп отыр, бірақ ақтар бірінші жүруге тиіс, сондықтан қаралар d4 ойнамас бұрын d5 ойнайды. Бұл аса маңызды емес, бірақ бұл ақтардың алдындағы қиындыққа нұсқайды; олардың ең табиғи жалғасулары қараларға қалаған қимылдарын жасауға мүмкіндік береді. Сондықтан ақтар 'Zugzwang Lite' жағдайында деп айтуға болады және олар бірнеше жүру бойы осы жағдайда қалады" дейді. Ойын 10. Nf3 d5 11. d4 Nf6 12. Bf4 Rb6 13. 0-0 Bf5 14. Rb3 0-0 15. Ne5 Ne4 16. h3 h5!? 17. Kh2 жалғасты. Позиция әлі де дерлік симметриялық, және ақтар қосымша қимылымен ештеңе пайдалы жасай алмайды. Роусон 17. h4!? деп ұсынады, қараларды симметрияны бұзуға мәжбүр етеді. 17...Re8! Роусон бұл пайдалы күту қимылы екенін атап өтеді, ол e7-ні қорғайды, кейбір варианттарда қорғау қажет, және екінші жағынан e5-ті қолдауы мүмкін (қаралар 22-ші жүруінде осылай ойнады). Ақтар оны қайталамайды, себебі 18. Re1? Nxf2 қаралар пешканы ұтып алады. 18. Be3 Nxe5! 19. dxe5 Rc6! қаралар бастаманы қолға алып, тағы 14 жүруден кейін жеңіске жетті. Тағы бір Zugzwang Lite мысалы Лайош Портиш – Михаил Тал, 1965 жылғы үміткерлер матчында, ағылшын ашылуының симметриялық вариантынан кейін туындады, 1. Nf3 c5 2. c4 Nc6 3. Nc3 Nf6 4. g3 g6 5. Bg2 Bg7 6. 0-0 0-0 7. d3 a6 8. a3 Rb8 9. Rb1 b5 10. cxb5 axb5 11. b4 cxb4 12. axb4 d6 13. Bd2 Bd7 (схеманы қараңыз). Солтис: "Қаралардың позициясы жақсы деп ойлау абсурд. Бірақ Михаил Тал ойнау оңайырақ дейді. Екінші болып жүру арқасында ол ақтардың қимылын көріп, оған сәйкес келуге басу-баспайтындығын шеше алады". 14. Qc1 Солтис бұл жерде қаралар симметрияны сақтап теңдікті сақтай алатынын жазды: 14...Qc8 15. Bh6 Bh3. Оның орнына, ол симметрияны бұзып, ақтардың ферзі дұрыс емес тұрғанын дәлелдеу үшін ойнайды. 14...Rc8! 15. Bh6 Nd4! 15...Nxe2+ қауіпті. 16. Nxd4 Bxh6 17. Qxh6 Rxc3 18. Qd2 Qc7 19. Rfc1 Rc8. Қадақ құрылымы әлі де симметриялық болғанымен, қаралардың c-ны бақылауы оларға артықшылық береді.