Кіріспе

Христиандық әулие

Өкініш білдірген ұры, сондай-ақ жақсы ұры, дана ұры, шүкіршілік ұры немесе айқышқа ілінген ұры деп те аталады. Жаңа өсиетте Исаның айқышқа ілінуі туралы Лұқаның баяндамасында аты аталмаған екі ұрының бірі. Лұқа жазған Ізгі хабарда ол Исадан Патшалығына келгенде өзін есінде ұстауын сұрағаны айтылады. Екіншісі, өкініш білдірмейтін ұры, Исаны өзін және екеуін де құтқару арқылы Мәсіх екенін дәлелдеуге шақырды. Ол католик шіркеуінде ресми түрде құрметтеледі. Римдік мартирологиясы оның есін 25 наурызда, Мәсіхтің (және өкініш білдірген ұрының) айқышқа ілініп, Мәсіхтің денеге кіру мерейтойында қайтыс болғаны туралы ежелгі христиан дәстүріне орай, Жариялану мерекесімен бірге белгілейді. Никедимнің Ізгі хабарында Дисмас деп аталған, католицизмде әдетте Қасиетті Дисмас (кейде Дисмас; испан және португал тілдерінде Димас) деп танылады. Басқа дәстүрлерде басқа есімдер берілген: Копт православие дәстүрінде және Ариматеялық Жүсіптің әңгімесінде ол Демас деп аталады. Кодекс Колбертинде оның аты Зоатам немесе Зоатан. Арабша балалық шақ Евангелиясында оның аты Тит. Орыс православие дәстүрінде оған Рах (орысша: Рах) деген есім берілген.

Үйлестіру

Лұқадағы оқиғалар мен Марқ және Матайдағы оқиғалар арасындағы айқайшылықты келiстiруге әртүрлі тырастар жасалған. Татиан өзінің "Диатессарон" еңбегінде Марк пен Матай дәстүрлерін жоққа шығарды, ал Сириялық Ефрем де осылай істеген сияқты. Александриялық Ориген, Антиохиялық Евстафий және Саламислық Эпифаний осы айырмашылықтарды әртүрлі, бірақ толықтыратын авторлық мақсаттардың көрінісі ретінде сипаттады. Ориген және оның көптеген ізбасарлары хронологиялық үйлесімді ұсынды, онда екі ұры да бастапқыда Исаны мазақтады, бірақ содан кейін біреуі сол жерде өкініш білдірді. Эпифаний, одан кейін Миландық Амвросий және Гиппонылық Августин Марқ пен Матай айқындығы үшін силлепс деп аталатын сөздік тәсілді қолданды, онда көпше сан жекеше санды білдіру үшін пайдаланылды. Кейінгі зерттеушілер, мысалы, Фредерик Фаррар грек сөздерінің айырмашылығына назар салды: "Алғашқы екі Синоптиктер Исаны айқышқа ілінген кезде екі қарақшының да (ὠνείδιζον) мазақтағанын айтады, бірақ Киелі Лұқадан олардың тек біреуі ғана Оған (ἐβλασφήμει) жағымсыз және қорлау сөздер айтқанын білеміз".

"Амин... бүгін... жұмақта"

"Амин, саған айтамын, бүгін сен жұмақта боласың" деген сөз тіркесі Лұқа 23:43 ("Ἀμήν σοι λέγω σήμερον μετ’ ἐμοῦ ἔσῃ ἐν τῷ παραδείσῳ." Amén soi légo sémeron met' emoû ése en tôi paradeísoi) нұсқалары мен түсіндірмелерінің аз бөлігінде дау тудырады. Грек қолжазбаларында тыныш белгілер жоқ, сондықтан "бүгін" деген сөз тіркесін "болу" етістігіне – "Амин, саған айтамын, бүгін сен менімен бірге жұмақта боласың" (көпшілік пікір) деп, немесе "айту" етістігіне – "Амин, бүгін саған айтамын, сен менімен бірге жұмақта боласың" (азшылық пікір) деп жатқызу, грек тіліндегі сөздердің реті бойынша жасалған келісімдерді талдаудан тұрады. Киелі кітаптың ежелгі аудармаларының көпшілігі де көпшілік пікірге сәйкес келеді, тек Арамей тіліндегі Куретон Евангелиясы ғана азшылық пікірге маңызды куәлік етеді. Осының салдарынан, кейбір дұғаларда жақсы ұры Құдайдың қасиеттісі деп расталған жалғыз адам ретінде танылады, яғни өлгеннен кейін жұмақта болатыны белгілі адам. Фома Аквинский былай жазды:
blockquote| "Бүгін жұмақта" деген сөздерді, демек, жер бетіндегі немесе денелік жұмаққа емес, Құдайдың даңқынан ләззат алатындардың барлығы бола алатын рухани жұмаққа қатысты түсіну керек. Сондықтан, ұры Мәсіхпен бірге жұмаққа көтерілді, себебі оған: "Сен Менімен бірге жұмақта боласың" делінген еді. Бірақ ол сыйлық ретінде емес, жұмақта болды, себебі ол Мәсіхтің құдайлық мәнін басқа қасиеттілермен бірге татып, одан ләззат алды. Дәстүр бойынша, жақсы ұры Исаның оң жағына, ал екінші ұры сол жағына айқышталды. Осы себепті, Исаның айқышқа шегеленуін бейнелейтін суреттерде Исаның басы оң жағына иілгені көрсетіледі, бұл Оның Жақсы Ұрыны қабылдағанын білдіреді. Ресей православие шіркеуінде айқышқа шегеленген және айқыш тәріздес кресттер әдетте үш бөліктен тұрады: жоғарғы бөлігі – титул (Понтий Пилат жазған және Исаның басына ілінген жазу); ортаңғы, Исаның қолы ілінген бөлігі; және төменгі қисық бөлігі – Исаның аяғы ілінген орындық. Аяқ тірегі қисық, жақсы ұрыға қарай жоғары, ал екінші ұрыға қарай төмен қарап тұрады. Иоанн Златоусттың айтуынша, ұры шөлде тұрып, жолынан өтетін кез келген адамды тонап немесе өлтіріп тастаған. Рим папасы Григорий I-нің айтуынша, ол "қан төккен, тіпті өз бауырының қанына да кінәлі" (бауыр өлтіруші).

Ұры немесе революционер

АҚШ Католик епископтар конференциясы Жақия 18:40-қа түсініктеме бергенде, көбінесе "ұры" деп аударылатын léstés сөзі "ұлттық мүдделер үшін күрескен партизан" мағынасын да білдіруі мүмкін екенін мәлімдейді.

"Дисмас"

Лұқа айтқан аты аталмаған тәубеші ұры кейінірек "Акта Пилати" грек тіліндегі ерте нұсқасында және "Никодимнің латын Евангелиясында" Дисма деп аталды, олардың бір бөлігі IV ғасырдың соңына дейін даулануы мүмкін. "Дисмас" есімі "өліп бара жатқан" деген мағына беретін грек сөзінен алынған болуы мүмкін. Александриялық Теофил папасы (385–412) Крестке іліну және Жақсы Ұры туралы уағыз жазды, ол копт әдебиетінің классикасы болып саналады.

Дұға мен музыка

Ол, Евхаристияны қабылдамас бұрын оқылатын дәстүрлі Шығыс православие дұғасында (тропарион ту деипну) еске алынады: "Мен Сенің құпияңды жауыңа айтпаймын, Яһуда сияқты сені құрметтемеймін, бірақ ұры сияқты сені мойындаймын: Раббым, Патшалығыңда мені есіңе ал." Литургиялық ғалым Роберт Тафттың сөзіне қарағанда, бұл ән 6-шы ғасырдың соңында Константинопольдегі Ұлы бейсенбілік қызметіне қосылған. Шығыс православие шіркеуінде Ұлы жұма күні айтылатын әнұрандардың бірі "Жақсы ұры" (немесе "Ақылды ұры", шіркеу славяндық тілінде: "Razboinika blagorazumnago") деп аталады, және ол Мәсіхтің Дисмасқа жұмақ бергені туралы айтады. Бұл әннің бірнеше композициясы Ресей православие шіркеуінде қолданылады және Ұлы жұма күнгі таңғы қызметтің маңызды бөлігі болып табылады.

Өнер

Ұрының ең ерте бейнеленген суреті Римдегі Сент-Сабина шіркеуінің есіктеріндегі ағаш мүсіні болуы мүмкін. Мұнда, жақсы ұры Исаның оң жағында бейнеленген, бұл Раббула Ілхабындағы айқышқа ілінген суретке ұқсас, ол 6-шы ғасырдың соңында жасалған. Орта ғасырлық өнерде Әулие Дисмас көбінесе Исамен бірге тозақтың басылуында бейнеленеді, бұл туралы Петірдің 3:19–20 (KJV) кітабында және Апостолдардың Иманында айтылған (дегенмен екі мәтінде де ұры туралы тікелей айтылмаған). Көркем өнерде жақсы ұрының орнын зерттейтін маңызды кітаптарға Митчелл Мербектің ("Ұры, айқыш және дөңгелек"), Майкл Парсонс пен Хайди Хорниктың ("Illuminating Luke, vol. 3") және Кристиан Клапиш Зубердің ("Le voleur de paradis") еңбектері жатады.

Драмалық

Сэмюэл Беккеттің "Годоны күту" пьесасында Владимир мен Эстрагон басты кейіпкерлері төрт евангелисттердің тәубеші және тәубесіз ұрылар туралы баяндамаларындағы қайшылықтарды қысқаша талқылайды. Владимир олардың біреуі ғана құтылғанын Луқа ғана айтқандықтан, "онда екеуі де құтылмаған болуы керек []. Неге оған сенейік, ал басқаларына сенбегейміз?"