Кіріспе

11 ғасырдағы француз эпосы, Клаус Кинскидің басты рөлде ойнаған 1978 жылғы фильм. "Ролан әні" – 11 ғасырдағы "шансон де жест" жанрындағы шығарма, ол 778 жылы Ронсево өткелінде болған шайқастағы франк әскери қолбасшысы Роланның өміріне негізделген. Бұл оқиға Каролингтер әулетінің патшасы Карл Ұлының тұсында болған. Бұл – француз әдебиетінің сақталған ең көне маңызды туындысы. Ол түрлі қолжазба түрлерінде кездеседі, бұл оның 12-16 ғасырлардағы ортағасырлық және Ренессанс әдебиетіндегі зор және тұрақты танымалдылығын көрсетеді. Ежелгі француз тілінде жазылған бұл эпостық поэма – "шансон де жест" әдеби түрінің алғашқы және ең көрнекті үлгілерінің бірі. Бұл жанр 11-16 ғасырлардағы Еуропада гүлденген және батырлық ерліктерді жырлаған. Шығарманың жазылу мерзімі 1040 және 1115 жылдар аралығында деп есептеледі; алғашқы нұсқасы шамамен 1040 жылы жазыла бастап, 1115 жылға дейін толықтырылып, өңделген. Соңғы мәтінде 4000-ге жуық өлең жолы бар.

Қолжазбалар мен олардың датасы

Роланның жыры Каролингтер дәуірінде орын алса да, одан әлдеқайда кейін жазылған. Оксфордтағы Бодлеан кітапханасында сақталған көне француз тіліндегі Роланд жырының бір ғана қолжазбасы бар. Ол 1129–1165 жылдар аралығында Англо-норман тілінде жазылған. Роланд тақырыбындағы сегіз қосымша қолжазба және басқа өлеңдердің үш үзіндісі бар. Ғалымдар поэманы шамамен 1040–1115 жылдар аралығында жазған деп есептейді, мүмкін, Турольд (қолжазбаның өзінде Турольд) есімді ақын жазған болуы мүмкін, ал көптеген өзгерістер шамамен 1098 жылы аяқталды. Кейбіреулер ертерек мерзімді жақтырады, бұл повестің 1030 жылдардағы Кастилия науқандарынан шабыттанғанын және поэманың Бірінші крест жорығында (1096–1099) маңызды ықпал етуі үшін ерте қалыптасқанын көрсетеді. Басқалары Бірінші крест жорығының оқиғаларына жасалған қысқаша сілтемелерге сүйене отырып, кейінгі мерзімді қолдайды. Бұл мәселеге қатысты мәтінде үш рет кездесетін «d'oltre mer» (немесе «l'oltremarin») термині Испания мен Францияға соғысуға келген мұсылмандарға қатысты айтылады. «Oltre mer», қазіргі француз тілінде «Outremer» (сөзбе-сөз – «теңіздің ар жағы»), классикалық латын тілінің «ultra» («ар жағы») және «mare» («теңіз») түбірлерінен шыққан көне француз термині. Хроникашылар бұл терминді Бірінші крест жорығы кезінде немесе одан кейін Латын Левантына сілтеме жасау үшін жиі қолданған. Поэманың ертерек мерзімде жазылғанын жақтағандар «d'oltre mer» терминінің крест жорықтарының нәтижесі екенін сенімді түрде айтуға болмайды деп санайды. Олардың пікірінше, бұл термин жай ғана «мұсылман еліне» сілтеме жасау үшін қолданылған. Дегенмен, поэманың көп бөлігі крест жорықтарынан бұрын жазылған болса да, кейбір қосымша терминдер кейінірек пайда болған болуы мүмкін, яғни поэманың кем дегенде бір бөлігі Бірінші крест жорығы басталғаннан кейін жазылған. 1832 және 1835 жылдары екі қолжазба табылып, 1837 жылы поэма жарық көргеннен кейін Роланның жыры Францияның ұлттық эпосы ретінде танылды.

Ауызша берілген нұсқалар қолжазба нұсқаларымен салыстырғанда

Ғалымдар Роланд әнінің ауызша немесе жазба түрінде таралуына қарай оның мазмұнының өзгеше болуын ұзақтан бері мойындап келеді; атап айтқанда, әннің әртүрлі материалдар мен эпизодтарды қамтитын көптеген нұсқалары ауызша орындалса, қолжазбаға түсіру осы нұсқалардың біртұтастығын арттырды. Роланд әнінің алғашқы редакторлары, француз эпосын жасауға деген патриоттық ниеттерімен жетекшілікке алғандықтан, Роланд дәстүрінің мәтіндік біртұтастығын шамадан тыс бағалауға құмар болды. Эндрю Тейлордың айтуынша, "[Роланд әні, егер ойлап табылған болмаса, кем дегенде құрастырылған. Оған сәйкес эпикалық атау беріп, бастапқы кодикологиялық контекстінен бөліп, оның таза бастауын табуға болатын минестрельдердің жалпы тарихын ұсыну арқылы ертедегі редакторлар 4002 тармақты поэманы француз эпосы ретінде көрсетті]".

AOI

Оксфорд қолжазбасының кейбір жолдары "AOI" әріптерімен аяқталады. Бұл сөздің немесе жазбаның мағынасы белгісіз. Көптеген ғалымдар бұл белгінің мәтінді көпшілік алдында орындау кезінде маңызды рөл атқарғанын жорамалдайды, мысалы, жоңғардың темпін өзгертуге тиіс жерді көрсету үшін. Алайда, Натан Лав "AOI" жазушының немесе көшірушінің негізгі қолжазбадан ауытқығанын білдіретін жерлерді белгілейді деп санайды: демек, бұл белгі дереккөздің орындауға арналмаған қолжазба екенін көрсетеді.

Сюжет

Тарихи тұрғыдан алғанда, Роландтар жыры бойынша Ронсвалл шайқасының суреттелуі мүмкін емес. VIII ғасырдың соңында жазылған Эйнхардтың «Карл Великий өмірі» еңбегінде айтылғандай, қарсыластар – Карл Великийдің әскеріне шабуыл жасауға итермеленген басктар, олар Памплона қаласын тонаудың құрбаны болған. Бұл өлеңде бейнеленген оқиға, кейінгі тарихи деректер емес. Карл Великийдің әскері Испаниядағы араб мұсылмандарымен соғысып жатыр. Олар жеті жылдан бері сонда, ал соңғы тұрған қала – мұсылман патшасы Марсильдің билігіндегі Сарагоса. Карл Великийдің франк әскерінің күшіне қорқыныш білген Марсиль, ақылдасы Бланкандриннен кеңес сұрайды. Бланкандрин оған императормен келісуге, капитуляциялауға және кепілдер беруге кеңес береді. Сәйкесінше, Марсиль Карлға елшілер жіберіп, франктар Францияға қайтса, ол қазынаны және христиан дініне өтуге уәде береді. Карл және оның серіктері соғыстан шаршап, оның бейбіт ұсынысын қабылдап, Марсильдің сарайына елші тағайындайды. Басты кейіпкер, Карл Великийдің жүрегі жақын туысы Роланд, өгей әкесі Ганелонды елші етіп ұсынады. Жаудың қолынан қауіп сезінген Ганелон, Роланд оны өлтіруді ниеттенгенін айыптап, сарациндерге Карл Великий әскерінің артқы жасағына, Роланд басқаратын жасаққа шабуыл жасаудың жолын ашады, франктер тау жолдары арқылы Францияға қайтқанда. Ганелон болжағандай, Роланд артқы жасақты, ақылды және салмақты Оливер мен қатал Архиепископ Турпинмен бірге жетектеп барады. Мұсылмандар Ронсваллде оларға шабуыл жасап, христиандарды жеңіске жетеді. Оливер Роландтан көмек шақыру үшін мүйізін үрлеуді өтінеді, бірақ Роланд оған шайқас ортасында мүйіз үрлеу – батырлықтан шеттесетін әрекет дейді. Егер Роланд жалғастырып бас тартса, Оливер Роландтың ең жақсы көретін қарындасын қайта көрмеуіне рұқсат бермейді. Бірақ Архиепископ Турпин араласып, шайқастың олардың барлығы үшін өліммен аяқталады деп айтады және Роландқа франк әскерінен көмек сұрау үшін «олифант» (бұл сөз «пілдің» ескі атауы, және піл сүйегінен жасалған аңшылық мүйізін атау үшін қолданылған) мүйізін үрлеуді бұйырады. Император Францияға жолда келе жатқанда шақыруды естиді. Карл және оның дворяндары граф Ганелон оларды жаңылыстыруға тырысқанына қарамастан, кері қайтады. Франктер жақсы соғысады, бірақ олардың саны кем, Роландтың көптеген серіктері қаза табады және Карл Великийдің әскері оларды құтқара алмайтынын біледі. Осыған қарамастан, ол өш алу үшін олифантын соғады, оның жақтары қанға толады. Тағы бірнеше шайқастан кейін Роланд жараларына көз жұмады, шейіт болып қайтыс болады. Періштелер оның жанын жұмаққа көтереді. Карл және оның серіктері шайқас даласына келгенде, Роландтың серіктерінің мүрделерін табады, олар толығымен қырылып қалған. Олар мұсылмандарды Эбро өзеніне дейін қуады, мұнда мұсылмандар суға батып кетеді. Темірде, Бабылдың қуатты әмірі Балигант Марсильге көмектесу үшін Испанияға келеді. Оның әскері Ронесваллде Карл Великийдің әскерімен кездеседі, онда христиандар өлгендерін жерлеп, аза тұтып жатыр. Франктер батырлықпен соғысады. Карл Балигантты өлтіргенде, мұсылман әскері шашырап, қашып кетеді, франктерді Сарагосаны жаулап алуға қалдырады. Марсильдің әйелі, Сарагоса патшайымы Брамимондпен бірге Карл Великий және оның серіктері Францияның астанасы Экске оралады. Франктер Ганелонның сатқындығын біліп, оны сотқа дейін шынжырмен байлап қояды, онда Ганелон оның әрекеті сатқындық емес, заңды кек алу болғанын айтады. Барондар кеңесі сатқынның тағдырын шешуге жиналғанда, бастапқыда Ганелонның досы Пинабельден қорқып, Ганелонды кінәлі деп тапқан кез келген адаммен күресуге дайын болғандықтан, бұл талапқа көнді, бірақ бір адам, Тьерри, Ганелон оған кек алған кезде Роланд Карлға қызмет еткендіктен, Ганелонның әрекеті сатқындық болып табылады деп мәлімдейді. Пинабель Тьерриге жекпе-жекке соттасуға шақырады. Құдайдың құдіретімен Тьерри Пинабельді өлтіреді. Осылайша франктер Ганелонның сатқындығына көз жеткізеді. Сондықтан оны төрт жылқыға байлап, әр қол-аяғына бір-бірден байлап, отыз туысын дарға асып жазалайды. Брамимонд христиан дінін қабылдап, өзінің атын Джулиана деп өзгертеді. Карл ұйықтағанда, Габриэль оған Вивиан патшаға көмектесу үшін аттанғанын айтады және оның өміріне аза тұтады.

Нысан

Ән "лейс" деп аталатын, ұзындығы ретсіз өлеңдер түрінде жазылған. Тарифтер он буынды (он буыннан тұрады) және әрқайсысы, әдетте төртінші буыннан кейін түсетін күшті кесуре арқылы бөлінеді. Лейстегі әр жолдың соңғы басылған буыны, сол лейстегі басқа барлық соңғы буындардың дауысты дыбысына ұқсас. Сондықтан лейс – рифмаланбаған, ассоналды строфа. Мазмұны жағынан "Роланд әнінде" қайталау, параллелизм және тезис-антитезис жұптары кеңінен қолданылады. Роланд Ганелонды Саррагоссаға қауіпті миссияға ұсынады; Ганелон Роланды тылға тағайындайды. Шарль Ұлы Балигантпен салыстырылады. Қаланың қасиетті орнының жанындағы жартаста, аңызды қылыштың көшірмесі табылады.

Тарихи бейімделулер

Латын поэмасы, «Кармен де Продиционе Генонис» 1120 жыл шамасында, ал латын прозалық нұсқасы «Historia Caroli Magni» («Псевдо Турпин» деп жиі аталады) одан да ертерек жазылған. 1170 жыл шамасында француз поэмасының нұсқасын Конрад дер Пфаффе (бұрын «Kaiserchronik» авторы деп есептелген) Орта жоғары неміс тіліндегі «Rolandslied»-ке аударды. Аудармасында Конрад француз тақырыптарын жалпы христиандық тақырыптармен алмастырды. Бұл туынды 13 ғасырда Орта голланд тіліне аударылды. Сонымен қатар, ол 14 немесе 15 ғасырдағы «Ронсасвалс» поэмасында окситан тіліндегі өлеңге аударылды, ол кейінірек оңтүстік эстетикасын оқиғаға енгізді. «Роланд әнінің» көне норвег тіліндегі нұсқасы «Карламаньус сагасы» ретінде сақталған, сондай-ақ франко-венециялық жасанды әдеби тіліне аудармасы да белгілі; мұндай аудармалар Италияда оқиғаның танылуына септігін тигізді. 1516 жылы Людовико Ариосто «Орландо Фуриозо» атты эпосын жариялады, ол негізінен «Роланд әнінде» алғаш рет сипатталған кейіпкерлерге арналған. Осы балладаның «Runtsivalstríðið» («Ронсево шайқасы») деп аталатын фарерлік нұсқасы және «Rolandskvadet» деп аталатын норвегиялық нұсқасы да бар. Баллада Фарер аралдарының халық биі дәстүрінде орындалатын көптеген әндердің бірі болып табылады.

Қазіргі заманғы бейімделулері

Джозеф Хайдн мен Нунциато Портаның операсы, Орландо Паладино (1782), Хайднның өміріндегі ең танымал операсы, Ариостоның нұсқасы арқылы Роланд әнінен, сондай-ақ Антонио Вивальди мен Грацио Браччолидің 1727 жылғы операсынан және олардың 1714 жылғы нұсқасынан бастау алады. Chanson de Roland 1939 жылы жарық көрген Грэм Гриннің «Сергек агент» кітабында маңызды орын алады. Кітаптың басты кейіпкері осы жұмыста маманданған ортағасырлық ғалым болған, бірақ Испаниядағы Азамат соғысының басталуы оны солдат және құпия агент болуға мәжбүр еткен. Кітаптың бойымен ол өзін және басқа кейіпкерлерді «Роландтың» кейіпкерлерімен үнемі салыстырады. Әсіресе, кітапта 20-ғасырлық сюжет желісіне сәйкес келетін толық екі беттік нақты түсініктеме бар: «Оливер сарацендерді көргенде, Роланды мүйізін соққылап, Карлді шақыруға шақырды, бірақ Ролан соқпады. Үлкен, батыл ақымақ. Соғыста әрқашан дұрыс емес батырды таңдайды. Оливер сол әннің батыры болуы керек еді, қанқұмар епископ Турпинмен бірге екінші орынға ие болудың орнына. [ ] Оксфорд нұсқасында Оливер соңында татуласады, ол Роланға жазатайым соққы береді, көздері жаралардан соқыр болады. Бірақ оқиға дұрыс айтылған. Шын мәнінде, Оливер досын өлтіреді, өйткені ол өз адамдарына не істегенін жақсы біледі, барлық ысырап болған өмірлер. Оливер сүйген адамын жек көріп өледі – өзінің абыройына емес, сенімінің жеңісіне көбірек мән берген, мақтанатын, батыл ақымақ. Бұл оқиғаны тек ерлік емес, трагедия жасайды». Ол сондай-ақ Стивен Кингтің «Қара мұнара» сериясында, Роланд Дешеннің Қара мұнараны Кримсон Кингтен құтқаруды қалайтынында, өзі Роберт Браунингтің «Қара мұнараға Чайлд Роланд келді» романынан шабыттанды. Роланд әні Франция мәселесінің (Артурдың Британия мәселесі деп аталатын легендариясының континенттік аналогы) бөлігі болып табылады және Орландо Фуриозомен байланысты. Роланд пен Орландо есімдері туыс. 1960 жылы Джулио Джанинимен бірге Эммануэле Луззатидің «I paladini di Francia» атты қысқаметражды анимациялық фильмі балаларға арналған суреттер кітабына айналдырылды, өлеңдермен баяндалған «I Paladini de Francia ovvero il tradimento di Gano di Maganz», бұл сөзбе-сөз «Францияның паладиндері немесе Майнцтік Ганелонның сатқындығы» (Ugo Mursia Editore, 1962). Кейін бұл роман ағылшын тілінде «Рональд және сиқыршы Калико» (1969) деген атпен қайта басылып шықты. The Picture Lion қоңыр басылымы (Уильям Коллинз, Лондон, 1973) – Hutchinson Junior Books басылымының (1969) қоңыр басылымы, ағылшын тіліндегі аудармасын Hutchinson Junior Books деп атайды. Луззатидің итальян тіліндегі түпнұсқа өлең-жырлары Бьянкофиоре – Ақ гүл немесе Бланшфлюр – деп аталатын әдемі қыздың және оның батыл батыры капитан Ринальдоның, сондай-ақ Рикардо мен оның паладиндерінің жағдайы туралы. Бұл термин сарацендер мен маврларға қарсы крест жорықтарына қатысқан христиан рыцарьларына арналған. Бұл жақсы адамдармен күресіп жатқан – Солтүстік Африка мұсылмандары мен арабтар және олардың Иерусалимдегі сұлтаны. Жаман және опасыз сиқыршының көмегімен Маганцтың Ганосы Бьянкофиоре өзінің бекініс қалтасынан ұрланып, сұлтанның еріксіз әйеліне айналады. Жеңістің катализаторы – көлде тұратын, сиқырлы көк құстың арқасында әуеде ұшып жүрген жақсы сиқыршы Урлубулу. Ағылшын тіліндегі аудармашылар түпнұсқа суреттер мен негізгі рифмалық үлгілерді пайдаланып, сюжетті сәл жеңілдетеді, мұсылмандар мен христиандар арасындағы Моурлар қақтығысын жақсы және жаман сиқыршылар арасындағы шайқасқа, алтынды салт аттылар мен жасыл салт аттылар арасындағы шайқасқа айналдырады. «Ролан әніндегі» француз сатқыны, ол Роланның қорқынышты әкесі Ганелон, ол, әрине, Луззатидің сатқын әрі зұлым сиқыршысы Ганоның шабыты. Орландо Фуриозо (сөзбе-сөз, ашулы немесе ашулы Орландо, немесе Ролан), Орландоның туысы, паладин Риналдо, ол Орландо сияқты, сондай-ақ Анжеликаға ғашық, пұтқа табынушы ханшайым. Ринальдо, әрине, итальянша Рональд деген сөз. Ауада сиқырлы құстың арқасында ұшып жүру сиқырлы гиппогрифпен ұшып жүрумен бірдей. Ол 1994 жылғы Bungie компаниясының Marathon видеоойынында 13-ші деңгейде пайда болады. Дюрандал – ойынның басты қарсыласының аты. 2017 жылдың 22 шілдесінде Майкл Эгинг пен Стив Арнольд «Күміс мүйіздің үндеуі: Ролан әні» атты роман шығарды. Бұл жұмыс 2008 жылы Майкл Эгинг жазған сценарийге негізделген, ол «Ролан әні» деп аталады және сол жылы Cine LA-да Алан Капланға алғаш рет опциондық берілген. Кітапта Роландтың Ронсевоода қалай тапқаны, Ганелонның сатқындығы және Сарагоссан...