Кіріспе

Құрметті атақ – ерлерге арналған ағылшын тіліндегі ресми құрметті сөз. Ол жоғары орта ғасырлардағы "Sire" сөзінен туындаған, ал екеуі де француз тіліндегі "Sieur" (Мырза) сөзінен шыққан, оны француз тілді нормандықтар Англияға әкелген. Бұл сөз француз тілінде қазір тек "Monsieur" сөзінің бір бөлігі ретінде сақталып, ағылшын тіліндегі "My Lord" сөзімен мағынасы жақын. Дәстүр бойынша, заңмен және әдет-ғұрыппен реттелгендей, "Sir" атағы рыцарьлар мен белгілі бір рыцарлық ордендерге мүше болып табылатын ерлерге қолданылады, сондай-ақ кейінірек барон және басқа да лауазымдарға да қолданыла бастады. Рыцарь атағының әйелдерге берілетін баламасы – "Dame", ал өз құқығымен әйелдерге берілетін баламасы – әдетте "Dame" деп аталады. Рыцарь немесе баронның әйеліне көбінесе "Lady" деп сөз сөйлейді, бірақ осы қолданысқа қатысты кейбір ерекшеліктер мен алмасулар бар. Сонымен қатар, соңғы заманауи кезеңнен бері "Sir" сөзі жоғары әлеуметтік статусы немесе әскери шені бар ер адамға құрметпен қарату үшін қолданылады. Әйелдерге арналған балама атаулар – "Madam" (қысқартылған "Ma'am") және "Mrs", "Ms" немесе "Miss" сияқты әлеуметтік құрмет белгілері.

Этимология

Сэр атауы құрметті әмірші атауынан шыққан; әмірші сөзі феодалдық әміршіні білдіретін seigneur сөзімен бірге дамыған. Екеуі де вульгарлық латын тілінен туындаған, әмірші сөзі senior атауының номинатив жағдайынан, ал seigneur сөзі аккузатив жағдайынан келген.

"Sir" түрі алғаш рет 1297 жылы ағылшын тілінде рыцарь атағы ретінде, кейіннен баронет атағы ретінде тіркелген. Бұл атау әмірші атауының бір түрі болып табылады, ол кем дегенде 1205 жылдан бері (нормандардың 139 жылдық үкімдігінен кейін) есімнің алдына қойылып, рыцарьлық атақты білдірген. 1225 жылдан бері (еркек) монархқа сәлемдесу үшін қолданылады. "Әке, еркек ата-ана" деген жалпы мағынасы 1250 жылдан, ал "қадірлі қарт адам" деген мағынасы 1362 жылдан бері қолданылып келеді.

Ұлттар Достастығы

Префикс қолданылушының атымен немесе толық атымен бірге қолданылады, бірақ ешқашан тек тегімен ғана қолданылмайды. Мысалы, «Сэр Александр» және «Сэр Александр Флеминг» дұрыс, ал «Сэр Флеминг» дұрыс емес. Бүгінде Ұлыбританияда және белгілі бір Достастық елдерінде көптеген ер адамдар «Сэр» префиксіне ие болуға құқылы, олардың ішінде баронеті, рыцарь ордендерінің иелері бар; алайда, шетел азаматтарына құрметті рыцарьдық атақ берілуі мүмкін. Құрметті рыцарьлар «Сэр» префиксін де, награданы да алмайды; олардың орнына, олармен байланысты пост-номиналды әріптерді қолданады. Англия шіркеуінің дін қызметкерлері рыцарьдық атақ алған жағдайда да награда алмайды, сондықтан «Сэр» атағын қолданбайды, керісінше, пост-номиналды әріптер арқылы өз рыцарьдық атағын көрсетеді. Сондай-ақ, оларды өздерінің құрмет жүйелерінің бөлігі ретінде сақтап қалған мемлекеттердің азаматтары үшін де. Британдық азаматтығы бар және британдық рыцарьдық атақ алған екі азаматтығы бар тұлғалар, мысалы, академик және иммунолог Сэр Джон Белл, олардың рыцарьдық атақтары толыққанды болғандықтан «Сэр» стиліне құқылы. Бірақ, британдық азамат емес, басқа Достастық мемлекетінің азаматтығын иеленген екі азаматтығы бар тұлғалар үшін бұл міндетті емес. 1974 жылы Багам аралдарының премьер-министрі Линден Пиндлинг Багам аралдарында өздерінің құрмет жүйесі болмағандықтан, Багам аралдарының екі азаматтығы бар америкалық Сидни Пуатиерге Британ империясы орденінің құрметті сержант-майоры (KBE) ретінде құрметті рыцарьдық атақ беруді ұсынды. Пуатиер Багам азаматы болғандықтан, KBE-нің толыққанды («қалыпты») наградасын алуға құқылы болғанымен, Багам үкіметі Пуатиер АҚШ-та тұрақты түрде тұратындықтан, рыцарьдық атақтың құрметті болуын қалады. Достастық мемлекеті үкіметінің сыйлық ретінде берген рыцарьдық атақ, оның иесі сол елдің азаматы болған жағдайда ғана, сол елде немесе оның ресми өкілі ретінде өз стилін қолдануға рұқсат береді; басқа мемлекеттер берген рыцарьдық атақтар шетелдік құрмет деп есептелуі мүмкін. Мысалы, 2016 жылы Энтони Бейли Букингем сарайы мен британ үкіметінен Ұлыбританияда «Сэр» стилін қолдануға мүмкіндік берген Антигуалық құрметті рыцарьдық атағын (2017 жылы жойылған) мәлімдегені үшін сөгіс алды. Өз құқығымен рыцарьдық атақ немесе баронеттік атақ алған әйелге балама «Дейм» атағы беріледі және «Сэр» атағына ұқсас қолданыс ережелеріне бағынады. Бұл форма бұрын рыцарьлар мен баронеттердің әйелдеріне де қолданылған болса, қазір оларды «Леди» деп атау қалыпты, содан кейін олардың тегі; олар ешқашан толық атын қолдана алмайды. Мысалы, «Леди Файнн» дұрыс, ал «Леди Вирджиния» және «Леди Вирджиния Файнн» дұрыс емес. Рыцарьлардың жесірлері рыцарьлардың әйелдерінің статусын сақтайды.

Барбадос

2021 жылдың қарашасында республика мәртебесіне ие болғанға дейін Барбадос Барбадос ордені шеңберінде Әулие Эндрю рыцары немесе ханымы атағын тағайындаған. Бұл тәжірибе қазір тоқтатылды, алайда ел әлі де Ұлт Достастығының құрамында болған кезде рыцарь немесе ханым атағын алған адамдар өмір бойы "Сэр" және "Дэйм" атақтарын пайдалануға құқылы.

Үндістан

Үндістанның патшалық колониясын біріктіру аясында 1861 жылы Үндістан Жұлдызы ордені құрылды. Ол Ұлыбритания мен Үндістанның көрнекті мемлекеттік қызметкерлерін, әскери шенеуніктерді және Үнді империясымен байланысты көрнекті үндістерді марапаттау үшін құрылды. Үнді империясы ордені 1878 жылы Үндістан Жұлдызы орденін толықтыру және ұзақ қызмет еткендерді марапаттау мақсатымен кіші деңгейдегі орден ретінде құрылды. 1861 жылдан 1866 жылға дейін Үндістан Жұлдызы орденінде «Сэр» атағына ие болған бір ғана рыцарь класы болды. 1866 жылы орден үш дивизионға бөлінді: Ұлы қолбасшы (GCSI), қолбасшы (KCSI) және серіктес (CSI); жоғарғы екі дәрежедегі иелері «Сэр» атағын қолдануға құқылы болды. 1878 жылы құрылғаннан бастап 1887 жылға дейін Үнді империясы орденінің бір класы болды – серіктес (CIE), ол иеленушіге рыцарь атағын бермеді. 1887 жылы екі жоғары дивизион құрылды: Ұлы қолбасшы (GCIE) және қолбасшы (KCIE), олардың иелері «Сэр» атағын алды. Екі орденнің де соңғы рыцарьдары 1947 жылдың 15 тамызында, Үндістан тәуелсіздік алған кезде тағайындалды. Үндістан Доминионы 1950 жылы Ұлттар Достастығындағы заманауи республикаға айналғаннан кейін, барлық британдық наградалар мен оларға байланысты атақтар Үндістанда ресми түрде қолданыстан шығарылды, содан кейін 1956 жылы Пәкістан Ислам Республикасы да құрылды. Үндістан Жұлдызы ордені 2009 жылдың ақпанынан бастап, ал Үнді империясы ордені 2010 жылдың тамызынан кейін, ордендердің соңғы рыцарьлары қайтыс болғаннан кейін, Ұлттар Достастығы елдерінде тоқтатылды.

Нигерия

Нигерияда, Әулие Григорий Ордені сияқты діни наградалардың иелері, осы атауды Ұлыбритания мен Филиппиндердегідей, номын атаудың алдына қойып, құрметпен қолданады. Мұндай тұлғалардың жұбайлары да әдетте «Ханым» атағын қабылдайды.

Ирландия

1783 жылы құрылған және негізінен Ирландия Корольдігімен байланысты ерлерге берілген, Киелі Патрик орденінің рыцарлары "Сэр" аталымын алды. Орденнің жаңа рыцарьларын жасау 1921 жылы Ирландия еркін мемлекеті құрылғаннан кейін тоқтатылды. 1974 жылы соңғы рыцарь қайтыс болғаннан бастап орден тоқтатылды.

Филиппин

Ризаль рыцарларының ордені мүшелерінің құрметті дәрежесі ретінде, есімдерінің алдына "Сэр" префиксі қосылады, ал рыцарлардың әйелдерінің есімдерінің алдына "Леди" префиксі қосылады. Бұл ереже ауызша және жазбаша түрде қолданылады. Ризаль рыцарлары Филиппиндегі жалғыз рыцарлық орден және Филиппин ордендері, декорациялары мен медальдарымен мойындалған Еңбегі үшін орден болып табылады. Префикс олардың лауазымына сәйкес тиісті пост-номиналдық атаумен олардың есімдерінің соңына қоса беріледі: Ризаль рыцары (KR), Ризаль офицері (KOR), Ризаль командирі (KCR), Ризальдің үлкен офицері (KGOR) және Ризальдің үлкен кресінің иегері (KGCR). Ризаль рыцарларының көрнекті мүшелерінің арасында 1998 жылдың 11 ақпанында Ризальдің үлкен кресімен марапатталған Испания королі Хуан Карлос I бар.

Академиялық

Бұл "профессор" сияқты академиялық дәрежелер мен атақтарға да қатысты. Мысалы, Патрик Бейтсон профессор және барондық орден иесі болған; оның дұрыс атауы – профессор сэр Патрик Бейтсон. Дегенмен, "Доктор" (Dr.) атағы "Сэр" атағымен бірге қолданылмайды, барондық орден басымдыққа ие. Барондық орден алған дәрігерлер рыцарь деп аталады, бірақ олар өз біліміне байланысты пост-номинальді әріптерін пайдалануын жалғастыра береді.

Қауым мен ақсүйектер

Батырлық атағы берілген теңдестер "Сэр" деп аталмайды және олардың әулие атақтары басымдық танытқандықтан, стильдің ресми мағынасында осылай атауға болмайды. Осы принцип герцог, маркиз немесе граф титулының мұрагеріне, оның ең үлкен заңды ұлына (герцог немесе маркиз титулының мұрагері болса, қосымша төменгі дәрежелі теңдестіктермен бірге) және герцог немесе маркиздің заңды еркек балаларына да қатысты, олар "Лорд" деп аталады, одан кейін олардың есімі келеді. Мысалы, дипломат Лорд Николас Гордон Леннокс, KCMG, KCVO, Ричмонд герцогының кіші ұлы, 1986 жылы рыцарлық атақ алғаннан кейін "Лорд Сэр Николас" емес, "Лорд Николас" деп аталуын жалғастырды. Дегенмен, графтың мұрагері, егер олардың мінез-құлқына лайық титулы болмаса, және виконт немесе баронның мұрагерлері рыцарлық атақ алған жағдайда "Сэр" атағын қолданады, бұл атақ "Құрметті" атағынан кейін келеді, мысалы, Құрметті Сэр Чарльз Алджернон Парсонс, OM, KCB, FRS.

Білім беру жүйесі

"Сэр" және әйелдер үшін "Мисс" атаулары британдық мектеп жүйесінде мұғалімдер мен басқа да қызметкерлерге қатысу үшін жиі қолданылады. Осы терминдерді пайдалану құрмет көрсету белгісі саналады және тарихы 16 ғасырға дейін жетеді. Бұл практиканың мақсаты, әлеуметтік жағдайы төмен мұғалімдердің, көбінесе жоғары сыныпты студенттер арасындағы беделін арттыруға бағытталған болуы мүмкін. Роемптон университетінің ағылшын тілі мен лингвистикасының зейнеткер профессор Дженифер Коутс еркек мұғалімдерге "Сэр" деген атауды қолдануды сынап, "Сэр – рыцарь атағы, ал әйелдер арасында рыцарь болған ешкім жоқ. Ал "Мисс" дегенің өзі күлкілі, ол "Сэр" атағымен мүлдем үйлеспейді. Бұл – әйелдің отбасы құрмағандығын білдіретін қарапайым атау ғана", – деген пікірін білдірді. Сондай-ақ, ол "Бұл әйелдерге төмен мәртебе беріліп, ал ерлерге, жасына және жұмыс тәжірибесіне қарамастан, жоғары мәртебе берілуінің көрінеу мысалы" деп атап өтті. АҚШ-тың солтүстік-шығысында, әсіресе Жаңа Англияда, жоғарыда айтылғандай, британдық және француздық дәстүрлердің ықпалы сақталған. Жалпы айтқанда, мұғалімдер, билік өкілдері және т.б. "Сэр" (ерлер үшін) және "Мисс, Мс немесе Мырзайым" (әйелдер үшін) сияқты құрметті атаулармен аталады: "Мисс" – отбасы құрмаған, жас әйелдер үшін; "Мс" – үлкен, тәжірибелі немесе жоғары лауазымды әйелдер үшін, олардың отбасы құрған-құрмағаны маңызды емес (қ. қараңыз Ms/Mrs/Miss мақаласы); ал "Мырзайым" – отбасы құрған немесе күйеуін жоғалтқан әйелдер үшін.

Әскери және полиция

Егер атауы немесе шені нақты айтылмаса, АҚШ Қарулы Күштерінде ер адам офицерге «мырза» деп сөйлеседі. Капралдар мен сержанттар сияқты төменгі шендегі және офицер емес қызметкерлерге олардың шені бойынша сөйлеседі, бірақ кейбір әскер түрлерінде (әсіресе Әуе күштері, Теңіз жаяу әскері және Жағалау күзеті) бұрғылаушыға, ол офицер емес болса да, «мырза» деп сөйлеуге болады. Ұлыбритания Қарулы Күштерінде ер адам офицерлер мен уоррант-офицерлерге олардан төмен шендегілер «мырза» деп сөйлейді, ал офицерлер уоррант-офицерлерге «мырза» дейді. Корольдік Канада атты полициясында (RCMP) тек офицерлерге «мырза» деп сөйлейді, ал офицер емес қызметкерлер мен полиция қызметкерлеріне олардың шені бойынша сөйлейді. Ұлыбритания полициясында инспектор шенінен жоғары офицерлерге «Мырза» деп сөйлейді (сол шендегі әйелдерге «Ханшайым» дейді). Гонконг полициясында жоғары тұрған офицерлерге құрметпен тегін қосып «мырза» деп атайды. Мысалы, Инспектор Вонгқа «Вонг мырза» деп тіл қатады. Полиция қызметкерлерін жұртшылық арасында кейде «Ах мырза» (阿Sir) деп атайды.

Қызмет көрсету саласы

"Сэр" термині клиенттерге қызмет көрсету саласында жиі қолданылады, қызметкерлер клиенттерді сөздермен шақыру үшін, кейде клиенттер де қызметкерлерді осылай шақырады. АҚШ-та бұл әдет белгілі бір аймақтарда (тіпті жасы үлкен немесе жас әріптестерге қатысқанда да) көбірек таралған. Мысалы, 1980 жылғы зерттеу көрсеткендей, Оңтүстік штаттарда қызмет көрсетумен байланысты әрекеттердің 80 пайызы "Сэр" немесе "Мэм" сөздерімен бірге жүрген, ал Солтүстік штаттарда "Сэр" сөзі тек 25 пайыз жағдайда қолданылған.

Медиа

"Сэр" термині "Жұлдыздар жолы" және "Орвилл" сериалдарында жоғары ранкті офицерлерге қаралыс кезінде қолданылатын жынысқа қатысты бейтарап сөз.