Кіріспе

Заңдарды немесе заңгерлікке бағынуды қабылдамайтын көзқарас. Антиномиандық (көне грекше: ἀντί [anti] – «қарсы» және νόμος [nomos] – «заң») – заңдарды немесе заңгерлікке бағынуды қабылдамайтын, сондай-ақ моральдық, діни немесе әлеуметтік нормаларға (латынша: mores) қарсы тұратын немесе кем дегенде солай есептелетін кез келген көзқарас. Бұл термин діни және тұрмыстық мағынада қолданылады. Кейбір христиандық сенімдерде антиномист – құтқарылудың сенім мен құдайлық рақым арқылы болатын принципін он буырмаға енген моральдық заңға бағыну міндетті емес деп білетін адам. Антиномистер сенімнің өзі ғана, адамның іс-әрекеттеріне қарамастан, жұмақта мәңгілік қауіпсіздікті қамтамасыз етеді деп санайды. Антиномиандық пен моральдық заңға қатысты басқа христиандық көзқарас арасындағы айырмашылық – антиномистер заңға бағынудың себебі сыртқы күш емес, сенімнен туындайтын ішкі принцип екеніне сенеді. Антиномиандыққа сенушілердің «күнә жасауға рұқсаты» бар және болашақ күнәларға өкінудің қажеті жоқ деп үйретіледі. Антиномиандыққа алғаш айып таққан Иоганн Агрикола: «Егер күнә жасасаң, қуан, оның салдары болмайды», – деген. Діни институттардың қарсылығына тап болған антиномистердің мысалдарына Мартин Лютердің антиномиандыққа сын қатыруы және XVII ғасырғы Массачусетс шығанағының антиномиандық даулары жатады. Антиномиандық айыпы реформаторларға, баптистерге және кейбір конфессиялық емес шіркеулерге тағылды. Бұдан әрі, «антиномиан» сөзі христиандық емес діндердегі көзқарастарды сипаттау үшін де қолданылады: X ғасырғы суфи мистигі әл-Халлаж антиномиандыққа айыпталды. Бұл термин франкизмдегі кейбір амалдарды немесе дәстүрлерді сипаттау үшін де қолданылады. Ваджраяна мен Тантраның сексуалдық ритуалдарды қамтитын аспектілері кейде буддизм мен индуизм үшін «антиномиандық» деп сипатталады.

Антиномиандыққа қатысты христиандық көзқарастар

Антиномиандық – христиандық тарихында, әсіресе протестантизмде доктриналық даудың бір түрі болды, себебі протестанттардың сенім арқылы ғана ақталуына сенуі, лайықтылық, жақсы амалдар немесе қайырымдылық істері арқылы ақталуға қарсы келеді. Көптеген протестанттар Мұса заңының барлық қағидаларын сақтамай-ақ құтылуға ие екендерін санайды; яғни, олардың құтылуы Мұса заңын сақтауға байланысты емес. Дегенмен, құтылуға жеткізетін сенім әдетте, реформаланған формулаға сәйкес, "Біз сенім арқылы ғана ақталуға иеміз, бірақ жалғыз сенім арқылы емес" дегенге сай келетін мінез-құлықты тудырады, бұл моральдық шектеулерді қабылдамаумен қарама-қайшы. Антиномиандық терминін Мартин Лютер Реформация кезінде жаңа лютерандық сотериологияның радикалды түсіндірмелерін сынау үшін қолданған. 18-шы ғасырда методистік дәстүрдің негізін қалаушы Джон Уэсли антиномиандыққа қарсы күшті шабуыл жасады. Кейбір христиан дінтерінің пікірінше, моральдық заңдар (әлеуметтік немесе рәсімдік заңдардан өзгеше) апостол Пауылдың тікелей айтпаған табиғи заңнан (Римдіктерге 2:14-15) туындайды. Осы көзқарас бойынша, Мұса заңының күші тек Мәсіхтің бұйрықтарын және табиғи заңды бейнелеген жағдайда ғана бар. Өздерін заңмен шектелмейтін деп санайтын христиан секталары мен теологтарды сыншылар көбінесе "антиномиандық" деп атайды. Сондықтан, классикалық методист комментаторы Адам Кларк былай деді: "Ілгі хабар рәсімдік заңнан бостандық жариялайды, бірақ сізді моральдық заңға одан да мықтырақ байлайды. Рәсімдік заңнан босату – Ілгі хабардың бостандығы, ал моральдық заңнан босатуға тырысу – антиномиандық."

Гностицизмдегі антиномиандық

Антиномиан термині он алтыншы ғасырда қолданыла бастады; алайда, осы ілімнің өзі ертеректегі сенімдерде кездеседі. Гностиктердің көпшілігі Ескі Келісімді мүлдем қабылдамады. Тіпті, яһуди-христиан гностиктері (Церинф), Псевдо-Клементин жазбаларының эбионит (Эссендік) сектасы (Элькесайттар) яһуди ежелгілігі мен Ескі Келісімге қатысты беймәлім көзқарас танытады. Осыған байланысты гностицизмге қарсылық реакциялық қозғалысқа әкелді. Егер өсіп келе жатқан христиан шіркеуі, Пауылдан мүлдем өзгеше, Ескі Келісімнің сөзбе-сөз құқылына басымдық берсе, оны әрине, аллегориялық тұрғыда түсіндіргенімен; Ескі Келісімге қатысты әлдеқайда достық және нақты көзқарас қабылдап, діннің заңдық түсінігіне кеңірек мүмкіндік берсе, мұның бір бөлігі гностицизмнің оған жасаған ерікті емес реакциясына байланысты болуы керек. Синоптық Маркион Маркионизмді құрды, ол Еврей Киелі кітабын толығымен қабылдамады. Маркион Киелі кітапта бейнеленген Құдайды кіші құдай, яғни демиург деп есептеді және Мұсаның заңының жасалған нәрсе деп мәлімдеді. Ол Мұсаның заңының, жердегі нәрселермен құрқындырып, қорқытып, адамдарды жерге одан да мықты байланыстыру үшін жамандық принципінің құрылысы екенін айтты. "Римдіктерге кіріспесінде" Лютер құтқарушы сенімнің тірі, жаратылыс, белсенді және қуатты нәрсе екенін айтты. Сенім жақсылық жасауға міндетті емес. Ол жақсылық жасау керек пе, жоқ па деп сұрамайды, бірақ ешкім сұрамай тұрып-ақ оны жасап, тоқтатпай жалғастыра береді. Жақсылықты осылай жасай бермейтін адам сенімсіз болып табылады. Осылайша, сенім мен амалдарды бөлу от пен жылуды оттан бөлу сияқты мүмкін емес! Лютеран шіркеулері антиномиандықты адасқандық деп атайды.

Бірінші антиномиялық дау

1525 жылы Иоганн Агрикола Лұқаға жазған түсіндірмесінде, Құдайдың адамзатты жаңаруға тырысқан әрекеті бекер болған деген пікірін айтты. Ол, христиан емес адамдар Мұса заңымен әлі де байланысты екенін, ал христиандар Игі Жаңалыққа толыққанды бағынуға лайық екенін мәлімдеді. Агрикола күнәні, Құдай алдында кінәлі және жазаға лайық ететін құқық бұзушылық емес, ауру немесе тазалықтың жоқтығы деп қарастырды. Күнәкар Құдайдың ашуына емес, инаятқа лайық. Агрикола үшін, тәубе – кінәлі сананың өкініші емес, жамандықтан тыйылу. Тәубе, тек Құдайдың махаббатын тану арқылы ғана пайда болады және заңның ешқандай қатысы жоқ. 1527 жылдың маусымында Меланктонның «Зиярат мақалаларын» жазғаннан кейін, Агрикола оған ауызша шабуыл жасады, бірақ Мартин Лютер 1527 жылдың желтоқсанында Торғаудағы қиындықтарды шешуге қол жеткізді. Дегенмен, Агрикола өз ойын өзгертпеді және кейін Лютердің оған қарсы екенін айтты. Агрикола Виттенбергке көшкеннен кейін, заң сотта қолданылуы керек, бірақ шіркеуде емес деп мәлімдеді. Ол, тәубе тек Игі Жаңалықты естігеннен кейін ғана келеді және сенімге дейін емес, кейін пайда болады деді. Лютерден ескертулер алғанмен, ол бұл ілімді кітаптар арқылы таратуын тоқтатпады. Бірақ қайтадан жанжал туды және Агрикола Лютерді сотқа берді. Ол, Лютердің «Антиномиандарға қарсы» және «Кеңестер мен шіркеулер туралы» (1539) еңбектерінде оны жамандағанын айтты. Бірақ сотқа дейін іс жетпей, Агрикола Виттенбергте қалуға уәде бергеніне қарамастан, қаладан кетіп, Берлинге көшіп, онда сарайға уағызшы болып жұмысқа орналасты. Берлинге келгеннен кейін, ол саксондықтармен келісімге келді, «қателігін» мойындады және біртіндеп өзінің ілімін, бұрын қарсы тұрған және сынаған іліммен үйлестірді. Ол, Игі Жаңалық және тәубе сияқты терминдерді Лютерден өзгеше мағынада қолдануын жалғастырды, сондай-ақ алтыншы бапта «Заңның үшінші қолданысы туралы» жазды.

Жаңартылған көзқарастар

1643 жылы Вестминстердегі Дивиндер Ассамблеясы тарапынан қайта қаралып, өзгертілген Англия шіркеуінің баптары антиномиандыққа қарсы шығып, «ешбір христиан адам моральдық деп аталатын бұйрықтарға бағынудан босатылмаған. Моральдық заң аясында біз он бұйрықтың толық көлемін түсінеміз». Пресвитериан шіркеулері ұстанатын Вестминстерлік Исповедьте он бұйрықта қамтылған моральдық заң «барлық ақталғандарды да, басқаларды да мәңгілікке оған бағынуға міндеттейді» делінген. Вестминстерлік Иман Исповедінде былай делінген: «Осылайша, Мәсіхті және Оның туралығын қабылдап, Оған сену – ақталудың жалғыз құралы болып табылады; бірақ ол ақталған адамда жалғыз емес, әрқашан басқа да құтқарушы рақымдармен бірге болады және өлі сенім емес, махаббатпен іс істейді». Дегенмен, реформатты дәстүрдегі XVII ғасырдың бірнеше ағылшын жазушылары антиномиандық сенімдерді ұстанды. Бұл адамдардың ешқайсысы христиандар заңға бағынбайды демеді. Олар сенушілер заңды сыртқы ынталандырусыз, өз еркімен орындайды деп ойлады. Джон Итон (1619 ж. ш.) ағылшын антиномиандығының әкесі ретінде танылады. Ол ағылшын кальвинистері үшін бөліс тудырған тұлға болды, оның еңбектерінің 1690 жылдары қайта жариялануынан туындаған үлкен дауларға себеп болды. Сондай-ақ, аз танымал Джон Солтмарш (пастор) болды. XVIII ғасырдың соңынан бастап кальвинистерді сынағандар оларды антиномиандық деп айыптады. Мұндай айыптауларды әрминиандық методистер жиі көтеріп, кальвинизмнің монергистік ақталу доктринасына қарама-қайшы келетін синергистік сотериологияға қол қойды. Әрминиандық және кальвинистік методистер арасындағы дау кальвинизмге қарсы әрминиандық сынды тудырды: Флетчердің Антиномиандыққа қарсы бес тексеруі (1771–75). Ол христиан сенушілерінің моральдық заңды сақтауға міндетті екенін және олардың қасиетті болулары үшін рақым құралдарын қабылдауы керек екенін үйретті. Методистер он бұйрықта қамтылған моральдық заңды сақтау қажеттігін үйретеді, Исаның: «Егер мені жақсы көрсеңдер, Менің бұйрықтарымды орындаңдар» (Жохан 14:15) деген сөзін келтіреді. Методистік шіркеулер антиномиандықты ересі деп санайды. 1630 жылдары антиномиандық астыртын қозғалысының жетекшісі Джон Итон Аян 12:1-ді Джайлс Фирминнің сөздерімен түсіндірді: «Мен Күнге [яғни, Мәсіхтің туралығымен киінген шіркеуге, оның ақталуына] киінген әйелді және Айды [яғни, қасиеттілікке] оның аяғының астында көрдім». Ғалымдар «күн» және «жарық» сөздері антиномиандық сезімдерді жасырын түрде ашу үшін қолданылған кодтық сөздер болуы мүмкін деп болжайды. Рантерлер және Христиан ғылымы сияқты секталар күнәның жоқ екенін үйретеді деп айыпталды, ал Жаңа Англия теологиясы күнәның пайдалы екенін үйретеді деп айыпталды.

Теология

Католик энциклопедиясында (1910) «Иудейленушілер» туралы мақалада былай делінген: «Павл, керісінше, басқа ұлттардың бостандығына кедергі келтірмесе, Мұса заңының сақталуына қарсылық білдірмеді, тіпті қажет болған жағдайда оның талаптарына сәйкес келді. Осылайша, Иерусалим соборынан кейін көп ұзамай ол Тимофейді сүннетке отырғызды және Иерусалимде тұтқынға алынғанда Мұсаның рәсімдерін орындап жатқан еді (сққ.).» «Еврей энциклопедиясының» «Ежелгілер: басқа ұлттарға Тораны үйретуге болмайды» деген мақаласында келесі келісімдіру келтіріледі: «Р. Эмден, өзінің «Седер 'Олам» қосымшасындағы христиандыққа жасаған керемет қорғанысында, Исаның және әсіресе Павлдың бастапқы ниеті тек басқа ұлттарды Нұхтың жеті моральдық заңына өткізу және яһудилерге Мұса заңы бойынша өмір сүруге рұхсат беру болды деп мәлімдейді. Бұл Жаңа өсиеттегі Мұса заңы мен сенбі күніне қатысты көрінетін қайшылықтарды түсіндіреді». Павл көптеген жерлерде өзінің сақтаушы яһуди екенін және христиандардың «Заңды ұстануы керек» екенін жазды. Дегенмен, ол күнәлар күнә болып қала береді және шіркеутің төзбеуі керек әрекеттердің түрлерін бірнеше мысалдармен қолдайды (мысалы, , ). Қорынттықтарға 1-хат 7:10–16 (NIV) -да ол Исаның ажырасу туралы үйретімін келтіреді («мен емес, Раббым») және оны жоққа шығармайды, бірақ өзінің үйретімін жариялайды («мен, Раббым емес»), бұл белгілі бір жағдайға қатысты кеңейтілген кеңес, кейбіреулер Раббының айтқандарына сәйкес деп түсіндіреді. Бірақ бұл оның Киелі Рух арқылы Раббының өзінен үйренуін қалаған нәрселері туралы тікелей білімі болғанын білдіруі мүмкін.

Иса

Тура жұмыс істеген кезде демалыс күнін пұсқалауға кінәлілерге өлім жазасы қарастырылған. Тураның қарапайым және аз санды бастапқы бұйрықтарын бұзу мүмкіндігін болдырмау үшін, парызшылар бірнеше мың қатаң заңдар мен көптеген дәстүрлерді жасап, қосты, оларды заң ретінде қарастырды. Христиандардың пікірінше, Иса парызшыларды заңға қосымшалар енгізгені үшін сынаған. "Иудей энциклопедиясының" Иса туралы мақаласында былай делінген: "Иса сол кезде Халаханың қалыптасу кезеңінде екенін және оның нақты формасына қатысты көптеген нұсқаулар болғанын ескермеген сияқты. Оның есейген шағында Бет-Хиллель мен Бет-Шаммай арасындағы даулар орын алған". Марк Ілтебігінде Исаның шәкірттері демалыс күні астық жинап жеген. Бұл, бастапқы Таурат заңына қосылған, демалыс күні жұмыс істеуге тыйым салатын парызшылдардың заңына қайшы келді. Парызшылар Исаның өз заңын бұзғаны үшін қарсылық білдіргенде, ол Киелі кітаптағы мысалға сілтеме жасап, "демалыс күні адам үшін, емес адам демалыс күні үшін жаратылған" деп мәлімдеді. Кейбір адамдар Иса Тораны толық сақтаудан бас тартты деп санайды. Көптеген ғалымдар Иса заңды жоққа шығармағанын, бірақ оны контекстке сәйкес орындауға бағыт бергенін айтады. Э. П. Сандерс былай деп жазады: "Иса мен парызшылдардың арасында демалыс күні, тамақ және тазалық заңдарына қатысты ешқандай маңызды қайшылық болған жоқ. Шіркеу демалыс күнін сақтау міндетті емес деген тұжырымға келу үшін біраз уақыт кетті, және Исаның мұны нақты айтқанына күмәнді". Исаның сөздері еврей заңына қайшы келмеген, бірақ олар дұрыс түсінілмеген жағдайлар болуы мүмкін. Иса ешқашан Таурат заңын бұзған жоқ, бірақ парызшылдардың қосымша ережелерін жоққа шығарды және оларға ашық қарсылық көрсетті. Матай Ілтебігінде Иса кейде жаман адамдарды ergazomenoi tēn anomian (ἐργαζόμενοι τὴν ἀνομἰαν) терминімен атайды. Бұл термин әдепкі мағынасында "заңсыздық жасаушылар" дегенді білдірсе де, көбінесе "зұлымдық жасаушылар" деп аударылады. Еврей тілінде заңсыздық "Заңсыздықсыздық" (Torasızдық) дегенді білдіреді. Матай Исаның зұлымдықты антиномизмді қолдаумен теңестіргенін көрсетеді. Ғалымдар Матайды еврей аудиториясы үшін немесе олардың өзі еврей христиандары үшін жазған деп санайды. Кейбір ғалымдар Матай өзінің аудиториясын жалықтырмау үшін еврей заңын жоққа шығару туралы мәлімдемелерді әдейі жұмсартқан деп санайды. Бірақ Иса бұйрықтарды толық орындауға шақырды. Ол былай деді: "Мен Заңды немесе Пайғамбарларды жоюға келгенімді ойламаңдар; Мен оларды жоюға емес, орындауға келдім". Осыған паралель аят:
Жохан 3:4 (ЖД) былай дейді: "Күнә жасаған әркім заңсыздық жасады; күнә – заңсыздық".

Дінге қарсылық

Джордж Оруэлл "антиномиан" сөзін жиі қолданды, бірақ оны діни емес (және әрқашан мақұлдаған) мағынада қолданды. 1940 жылы Генри Миллер туралы "Киттің ішінде" атты эссесінде бұл сөз бірнеше рет кездеседі, соның ішінде ол А. Э. Хаусманды "құдайға қарсы, антиномиандық, "циникалық" бағыттағы жазушы" деп атайды, яғни кездейсоқ қоғамдық ережелерге мойын бұрмайтын. Психолог Натан Адлер "антиномиандық жеке тұлға типін" "өз анықтамалық жүйесіне қауіп төнген немесе бұзылған адам арқылы көрінеді" деп анықтады. Ол өзінің бақылау және босату механизмдерінің тепе-теңдігінің бұзылуынан және дене шекараларының өтімділігінен зардап шегеді. XX ғасырдың соңындағы батыс қоғамын зерттеу барысында тарихшы Эрик Хобсбаум бұл терминді әлеуметтанулық мағынада қолданды.