Кіріспе

Тілді жазу арқылы бейнелеу. Жазба тіл – тілдің жазу арқылы көрсетілуі. Бұл графема деп аталатын көру символдарын фонемалар, буындар, морфемалар немесе сөздер сияқты тілдік бірліктерді бейнелеу үшін пайдалануды қамтиды. Дегенмен, жазба тіл – бұл жай ғана айтылған немесе қол тілімен көрсетілген тіл емес, бірақ ол соған ұқсас болуы мүмкін. Керісінше, ол өзінің нормалары, құрылымы және стильдік ережелері бар жеке жүйе болып табылады және көбінесе сөйлеу немесе қол тілінен өзгеше дамиды. Жазба тілдер ақпаратты, идеяларды және мәдениетті уақыт пен кеңістікке жеткізуге, сақтауға және таратуға мүмкіндік беретін маңызды коммуникация құралы болып табылады. Жазба тілдің нақты түрі – оның әліпбиі немесе жазуы, орфографиялық ережелері және пунктуация жүйесі сияқты ерекшеліктері – оның орфографиясымен анықталады. Жазба тілінің дамуы мен қолданылуы тарих бойында адамзат қоғамына зор әсер етіп, әлеуметтік ұйымдастыруға, мәдени сәйкестікке, технологияға және білімді таратуға ықпал етті. Қазіргі заманда цифрлық технологияның пайда болуы жазба тілін қолдану тәсілінде маңызды өзгерістерге алып келді, жаңа жазба жанрлары мен ережелердің пайда болуынан бастап, жазу жүйелерінің өзінің эволюциясына дейін.

Ауызша және ым тілдерімен салыстыру

Жазба тіл, ауызша тіл және қол тілі – бұл қарым-қатынастың үш ерекше түрі, олардың әрқайсысының өзіндік сипаттамалары мен ережелері бар. Ауызша және қол тілі көбінесе динамикалық және икемді болып келеді, сөздердің нақты жағдайын, сөйлеушінің сезімдерін және басқа да сөзсіз белгілерді көрсетеді. Олар көбірек бейресми тіл, қысқартулар мен сөйлеу тіліндегі сөздерді қолданады және әдетте қысқа сөйлемдермен құрылады. Ауызша және қол тілінде жиі дұрыс емес бастамалар мен ойланулар кездеседі. Ауызша және қол тілі әдетте өзара әрекеттесетін болғандықтан, сөз кезегін алмасуға көмектесетін элементтерді қамтиды, соның ішінде дауыстық ерекшеліктер, мысалы, сөзді созу және сөйлеушінің/қолмен сөйлейтін адамның сөзін аяқтамағанын көрсететін толықтырулар. Ал жазба тіл әдетте құрылымды және формалды болады. Ол жоспарлауға, түзетуге және өңдеуге мүмкіндік береді, бұл күрделі сөйлемдерге және кең ауқымды сөздік қорына әкелуі мүмкін. Жазба тілде мағынаны жеткізу үшін дауыс тоны, бет-әлпеті немесе дене тілі қолданылмайды, бұл көбінесе анық және егжей-тегжейлі сипаттамаларға әкеледі. Ол әріптердің стилі, мөлшері және қалың әріптер сияқты типографиялық элементтерді қамтуы мүмкін. Қателердің түрлері де әртүрлі болады. Жазба мәтіннің авторын, тіпті оқырман авторды білсе де, тек басылған мәтінді оқып анықтау қиын, бірақ стильдік ерекшеліктер оны анықтауға көмектеседі. Ал сөйлеушіні көбінесе дауысынан тануға болады. Жазба тілінде қолмен жазу да сондай белгі. Сонымен қатар, жазба тілдері ауызша немесе қол тіліне қарағанда әдетте баяу өзгеріп отырады. Бұл тілдің жазба түрінде ескірген ерекшеліктер немесе қазіргі айтылуға сәйкес келмейтін жазу ережелері сақталуына әкелуі мүмкін. Уақыт өте келе мұндай айырмашылық диглоссия деп аталатын жағдайға соқтыруы мүмкін. Олардың айырмашылықтарына қарамастан, ауызша, қол және жазба тілдері бір-біріне әсер етеді, ал олардың арасындағы шекаралар ағылшын болуы мүмкін, әсіресе мәтіндік хабарламалар немесе әлеуметтік желідегі жазбалар сияқты бейресми жазбаша жағдайларда.

Грамматика

Грамматикалық айырмашылықтар тым көп, бірақ мына бір мысал келтірейік. Сөйлемдердің түрлеріне қатысты, жазба тілінде баяндамалы сөйлемдер басым (мысалы, "Қызыл."), ал бұйрық сөйлемдер (мысалы, "Қызылға боя."), сұрақтар (мысалы, "Қызыл ма?") және қызығушылық білдіретін сөйлемдер (мысалы, "Қандай қызыл екен!") сөйлеу немесе қол тіліне қарағанда сирек кездеседі. Атау сөз тіркестері көбінесе үшінші жақта болады, бірақ жазба тілінде олар одан да көп. Сөйленген ағылшын тіліндегі етістік тіркестері толық немесе прогрессивті емес, қарапайым түрде болуы жиі, ал өткен уақыттың толық етістіктерінің көп бөлігі жазба көркем әдебиетте кездеседі.

Ақпараттық таңбалау

Ақпаратты жинақтау – бұл ақпараттың бір сөйлемде қалай ұсынылатыны, яғни ақпараттың сызықтық реті. Мысалы, "Төбеде ағаш болды" дегеннің ақпараттық құрылымы "Ағаш төбеде болды" дегеннен өзгеше. Ағылшын тілінде екінші құрылым көбірек қолданылса да, бірінші мысал жазба тілінде сөйлеу тілінен гөрі жиі кездеседі. Тағы бір мысал, "Оны ұстап тұру қиын болды" деген конструкция жазба тілінде сөйлеу тілінен гөрі жиірек кездеседі, "Оны ұстап тұру қиын" деген баламасына қарағанда. Соңғы мысал, қайтадан ағылшын тілінен, пассив сөз тіркесі жазбаша түрінде сөйлеуге қарағанда көбірек қолданылады.

Сөздік

Жазба тілінде әдетте сөйлеу немесе қол тіліне қарағанда лексикалық тығыздық жоғары болады, яғни қолданылатын сөздердің диапазоны кеңірек, ал жеке сөздер қайталанатын жағдай аз. Сондай-ақ, бірінші және екінші жақтағы есімдіктер мен үстеулер де сирек кездеседі. Жазбаша ағылшын тілінде сөйлеу тіліне қарағанда етістіктер аз, есімдер көп, бірақ оны ескергеннің өзінде, "ойлау", "айту", "білу" және "болжау" сияқты етістіктер мазмұндық сөйлемдермен (мысалы, "Мен бұл жарайды деп ойлаймын") жазбаша ағылшын тілінде сөйлеу тілінен гөрі азырақ қолданылады.

Диглоссия

Диглоссия – бір тілдің екі ерекше түрінің – көбінесе біреуі ауызша, екіншісі жазба – бір тілдік қауымдастықта әртүрлі әлеуметтік жағдайларда қолданылатын әлеуметтік-тілдік құбылыс. "Жоғары тіл" деп аталатын, көбінесе жазба тіл, әдебиет, ресми білім беру немесе ресми хабарласу сияқты ресми жағдайларда қолданылады. Бұл тіл түрі көбінесе стандартталған және консервативті болып келеді, сондай-ақ көне немесе формалды лексика мен грамматиканы қамтуы мүмкін. "Төменгі тіл", көбінесе ауызша тіл, күнделікті әңгімелерде және бейресми жағдайларда қолданылады. Ол әдетте динамикалық және жаңашылдыққа ұмтылады, сонымен қатар аймақтық диалектілерді, жаргонды және басқа да бейресми тіл ерекшеліктерін қамтуы мүмкін. Диглоссиялық жағдайлар әлемнің көптеген аймақтарында, соның ішінде араб әлемінде де кең таралған, онда қазіргі стандартты араб тілі (жоғары тіл) араб тілінің жергілікті түрлерімен (төменгі тілдер) қатар өмір сүреді. Диглоссияның болуы тіл білімі, сауаттылық және тілдік қауымдастық ішіндегі әлеуметтік-тілдік динамикаға маңызды әсер ете алады.

Диграфия

Диаграфия – бір тіл әртүрлі жазу жүйелерінде жазылуы мүмкін жағдай. Мысалы, серб тілі кириллица және латын әліпбиімен жазылуы мүмкін. Тағы бір мысал – хиндустани тілі, ол урду немесе деванагари әліпбиінде жазылуы мүмкін.

Тарих

Алғашқы жазу неолит дәуіріне дейін барып жетеді, мал мен тауарларды есепке алу үшін саз тақташалар қолданылған. Дегенмен, жазба тілінің алғашқы мысалы б.з.д. 4-мыңжылдықтың соңында Урук қаласында пайда болған. Ежелгі Месопотамия поэмасы жазудың қалай ойлап табылдырылғаны туралы әңгімелейді. "Хабаршының аузы ауыр болғандықтан, ол қайталай алмады, сол себепті Кулабаның иесі сазды илеп, оған жазуды түсірді, дәл тақташа сияқты. Осыған дейін сазға сөз жазу деген болған емес" – Энмеркар және Араттаның Иесі, шамамен б.з.д. 1800 жыл. Ғалымдар тарихқа дейінгі кезең мен тарихтың аражігін алғашқы жазба тілінің пайда болуымен белгілейді. Алайда, бұл «жазба тіл дегеніміз не?» деген мәселені ашық қалдырады, сондай-ақ тарихтан тарихқа дейінгі кезеңге өту туралы пікірталас протожазудағы жазудың нағыз жазу болып санала ма, әлде жоқ па деген сұраққа байланысты, бұл мәселені көбінесе субъективті етеді және шекараны анықсыз қалдырады. Басым көпшілік пікірі бойынша, жазу – ақпаратты жазудың бір тәсілі, ол графемалардан тұрады, олар глифтер түрінде де болуы мүмкін, және ол сөйлеу тілінің бір формасын да білдіруі керек, ақпаратты сақтаумен қатар, сандарды да жазу ретінде қолдануға мүмкіндік беруі тиіс.

Жазба тілінің пайда болуы

Жазба тілінің пайда болуы адамзат өркениетінің дамуымен тікелей байланысты. Жазудың алғашқы түрлері сауда амалдары, тарихи оқиғалар мен мәдени дәстүрлерді тіркеу қажеттілігінен туындады. Алғашқы белгілі нағыз жазу жүйелері ерте қола дәуірінде (б.з.д. 4-мыңжылдықтың соңы) ежелгі Сумерде, қазіргі Ирактың оңтүстік бөлігінде пайда болды. Бұл жүйе клинопись деп аталады, бастапқыда суреттер арқылы бейнеленген, бірақ кейіннен тілдің дыбыстарын көрсететін үшбұрышты белгілер тізбегіне айналды. Сонымен қатар, ежелгі Египетте де иероглиф жазуы дамыды, ол да бастапқыда суреттерден құралған, ал кейіннен дыбыстақ элементтерді де қамтыды. Инд өзені аймағындағы ежелгі өркениет шамамен 2600 ж.б.д. Инд жазуы деп аталатын жазу түрін жасады, бірақ оның нақты мәні әлі анықталған жоқ. Қытай жазуы – әлемдегі үздіксіз қолданылып келе жатқан ең көне жазу жүйелерінің бірі, ол б.з.д. 2-мыңжылдықтың соңында, болжау мақсатында қолданылған сүйек жазуынан пайда болды. Жазу жүйелері әлемнің әртүрлі аймақтарында тәуелсіз дамыды, оның ішінде Мезоамерикада да, онда ольмектер мен майялар біздің заманымыздан бұрынғы 1-мыңжылдықта жазуды өркендетті.

Жазу жүйелерінің түрлері

Әлемдегі жазу жүйелерін негізінен бірнеше түрге бөлуге болады: логографиялық, буындық, әліпбилік және белгілік. Техникалық салаларда ғана қолданылатын дыбыстық жүйелер де бар. Сонымен қатар, есімдер тілі үшін жазу жүйелері жасалған, бірақ SignWriting-тен басқа, ешқайсысы кеңінен қолданылмайды. Бұл жіктемелер қолданылатын графиманың басым түріне негізделген. Тіл білімі мен орфографияда графима – кез келген тілдің жазу жүйесінің ең кіші бірлігі. Бұл – есептеу техникасындағы символға немесе типографиядағы глифке ұқсас абстрактілі ұғым. Дегенмен, графима бірнеше символдан тұруы мүмкін. Мысалы, ағылшын тілінде "th" – "t" және "h" символдарынан құралған графима. Олар бірге қолданылғанда, әдетте /θ/ (bath сөзіндегідей) немесе /ð/ (them сөзіндегідей) деп оқылады. Әртүрлі жазу жүйелері осы түрлердің элементтерін біріктіре алады. Мысалы, жапон тілі логографиялық кандзи, буындық кана және араб цифрларын қолданады.

Логографиялық жүйелер

Бұл жүйелерде әрбір графема сөзді немесе морфеманы (тілдің мағыналы бірлігін) шамамен көрсетеді. Араб сандары логографияның мысалдары болып табылады. Мысалы, 3 санын көргенде, оқырман оның қандай сан екенін және сол тілде қалай айтылатынын түсінеді. Қытай жазулары, жапон канджи және ежелгі Египет иероглифтері – логографиялық жазу жүйелерінің жалпы мысалдары. Мысалы, жапон сөзі "канджи" 漢字 деп жазылуы мүмкін. Бірінші таңба "кан" деп оқылады және шамамен "қытай" деген мағынаны білдіреді, ал екінші таңба "джи" деп оқылады және шамамен "таңба" деген мағынаны білдіреді.

Сылбырлық жүйелер

Сылба жазу – бұл буынды немесе кейде моранды көрсететін графемалар жиынтығы, оларды сөздерді жазу үшін біріктіруге болады. Мысалдарға жапон кана әрпі мен чероки сылба жазуы жатады. Мысалы, жапон тілінде "かんじ" деп жазуға болады, онда "か" буыны "ка", "ん" буындық "н", ал "じ" буыны "дзи" болып жазылады. Кандзиден айырмашылығы, жеке кана әрпі тек дыбыстарды көрсетеді және нақты сөздермен немесе мағыналармен байланыстырылмайды.

Әліппелік жүйелер

Бұл жүйелер негізінен дыбыстың ерекше бірліктерін – фонемаларды көрсететін графемалардан құралған. Ағылшын, грек және орыс әліпбилері – алфавиттік жүйелердің мысалдары.

Табиғи жүйелер

Фигуралы жазу жүйелерінде әріптердің пішіні кездейсоқ емес, олар көрсететін модальділіктің ерекшеліктерін кодтайды. Корей хангуль жазуы – мұндай жүйенің көрнекті мысалы. Мысалы, хангульде /k/ фонемасы ‘ᄀ’ әрпі арқылы бейнеленеді, ол ауыздың артқы жағында жасалады. ‘ᄀ’ әрпінің пішіні /k/ дыбысын айтқандағы тілдің пішінін еске түсіреді. Сол сияқты, /n/ фонемасы ‘ᄂ’ әрпі арқылы бейнеленеді, ал ‘ᄂ’ әрпінің пішіні /n/ дыбысын айтқандағы тілдің орнын еске салады. Белгі жазу (SignWriting) – тағы бір фигуралы жүйе, ол қолдармен жасалатын белгілердің физикалық пішінін көрсетеді.

Орфографиялық

Орфография - тілдің жазу жүйесінің әдеттегі элементтері. Бұл графемаларды пайдалануды және осы символдардың сөздерді бейнелеу үшін, оның ішінде орфографиялық түрде, стандартталған тәсілдерін қамтиды. Жоғарыдағы канжи үлгілерінде сөзді әдетте 漢字 деп жазатыны айтылды, бірақ ол かんじ деп те жазылуы мүмкін. Бұл жапон тілінің орфографиялық жазуының бір бөлігі. Сол сияқты, кешірімді басқаша емес (мысалы, sawry) деп жазуы ағылшын тілінің орфографиялық фактісі болып табылады. Кейбір орфографияларда фонемалар мен графемалар арасында, мысалы, серб және фин тілдерінде бір-біріне сәйкес келеді. Бұл орфографиялық жазулар. Ал ағылшын және француз тілдеріндегі орфография дыбыстар мен таңбалар арасындағы күрделі қатынаспен байланысты терең орфография деп аталады. Мысалы, ағылшын тілінде /f/ фонемасын f (балық), ph (телефон) немесе gh (жетерлік) графемалары арқылы көрсетуге болады. Орфографиялық жүйелерге үтір белгілері, бас әріптер, сөз үзілістері және баса назар аудару туралы ережелер де кіреді. Олар сонымен қатар шет тілдердегі сөздер мен атауларды бейнелеуге арналған арнайы конвенцияларды және уақыт өте келе айтылу немесе мағынаның өзгеруін көрсету үшін орфографиялық өзгерістерді басқаруды қамти алады.

Ауызша, ым тілдері мен жазба тілдердің өзара байланысы

Адамдардың сөйлеу, қол тілі және жазба тілдері – адам коммуникациясының ажырамас бөлігі, әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері мен қызметтері бар. Олар көбінесе бір-біріне әсер етеді, ал олардың арасындағы шекаралар өте өзгергіш болуы мүмкін. Мысалы, сөйлеу және жазу тілінің өзара әрекеттесуінде, дауысты мәтінге түрлендіру технологиясы сөйлеу тілін жазбаша түрге айналдырады, ал мәтінді дауысқа түрлендіру технологиясы керісінше жұмыс істейді. Тіл білімі, коммуникация және әлеуметтік өзара әрекеттесуді зерттеу үшін осы тіл формаларының арақатынасын түсіну маңызды. Бұл білім беру, технологияны дамыту, тілдік әртүрлілікті және тең мүмкіндікті қолдау салаларында да маңызды рөл атқарады.

Ауызекі тілде

Адамдар арасындағы ең негізгі және кең таралған коммуникация түрі – ауызша тіл. Ол әдетте жоғары деңгейдегі спонтандылықпен сипатталады және түрлі әлеуметтік-мәдени факторлармен қалыптасады. Ауызша тіл жазба тілінің негізін құрайды, ол уақыт пен кеңістік шегінде байланыс орнатуға мүмкіндік береді. Жазба тілі көбінесе ауызша тілдің фонетикалық және құрылымдық ерекшеліктерін көрсетеді. Дегенмен, уақыт өте келе жазба тілінің өзіндік құрылымдары мен конвенциялары да қалыптасады, бұл өз кезегінде ауызша тілге әсер етуі мүмкін. Жазба тілінің ауызша тілге әсер етуінің мысалы – сөйлеушілерге керексіз сөздерден (филлерлерден) аулақ болу туралы кеңестер мен оларға деген жалпы теріс пікірлер. Мысалы, «Бізде, ә-ә, проблема бар: ғылыми сөйлеуде филлерлердің шамадан тыс қолданылуы» деген мақалада авторлар оларды келекелейді: «Бұл үлкен үлгі көлеміне сүйене отырып, ғылыми сөйлеуге келгенде, бізде, ә-ә, проблема бар деп санаймыз. Үлкен проблема, білесіз бе? Егер сіз бұл мәселені білмесеңіз, онда біз үшін сөйлейтіндердің арасында, біз қызғанамыз». Сонымен қатар, ресми жазба тілдер көбінесе беделді деп есептеледі және сөйлеушілерді оларға еліктеуге шақырады. Мысалы, Сингапурдағы ағылшын тілінің диалектісі «Синглиш» деп сынайды, ал Сингапур балалары мектептерде стандартты ағылшын тілін оқып, Синглиштің ерекшеліктерін қолданғанда түзетіледі. Үкімет те Стандарттық ағылшын тілін қолдануды насихаттау үшін науқандар жүргізіп, жазба тілге жақын формальды тілге қоғамдық басымдық береді. Бірақ ауызша тілдер жазба тілдерге өмір бойы әсер ете береді. Мысалы, жазба қытай тілі мандарин тілінің негізінде, әсіресе Қытайдың ресми тілі болып табылатын Пекин диалектісінде стандартталған. Алайда, кантон тілі кантон тілінде сөйлейтіндердің жазба тіліне үнемі әсер етеді. Мысалы, 咗 (jo2) – аяқталған әрекетті көрсететін етістік бөлшегі. Бұл сөз стандартты қытай тілінде болмаса да, кантон тілінде жиі қолданылады.

Жазба тілінде

Есімдік тілдер – естімейтін қауымдастығында басым қолданылатын, сөйлеу тілдерінен тәуелсіз дамыған, өз грамматикалық және синтаксистік құрылымдарына ие бейнелік-имдік тілдер. Дегенмен, олар сөйлеу және жазу тілдерімен де өзара әрекеттеседі, әсіресе кодты ауыстыру процесі арқылы, онда сөйлеу немесе жазу тілінің элементтері есімдік тілге енгізіледі. Мұның айқын мысалы – америкалық есімдік тілі (ASL) және ағылшын тілінде екі тілді қауымдастықтар. Бұл қауымдастықтарға көбінесе ASL-ді негізгі тіл ретінде қолданатын, сонымен қатар ағылшын тілін оқу, жазу және кейде сөйлеу үшін пайдаланатын, сондай-ақ ASL мен ағылшын тілінің екеуін де қолданатын есту қабілеті бар адамдар кіреді. Осындай қауымдастықтарда ASL мен ағылшын тілі арасында кодты ауыстыру жиі кездеседі. Мысалы, адам белгілі бір мақсат немесе өрнек үшін ағылшын тіліндегі сөздердің ретін қабылдауы мүмкін, немесе ASL-де әдетте қолданылатын белгісі жоқ ағылшын сөзін саусақтап жазу (ағылшын сөздерін ASL қол пішіндері арқылы жазу) арқылы қолдануы мүмкін. Бұл әсіресе білім беру орындарында, онда оқу тілі көбінесе ағылшын тілінде, және жазбаша байланыста, онда әдетте ағылшын тілі қолданылады, жиі кездеседі.

Жазба тілі мен қоғам

Жазба тілінің дамуы мен қолданылуы адамзат қоғамына терең ықпал етті, әлеуметтік ұйым мен мәдени ерекшеліктен бастап технологияға және білімді таратуға дейін барлық салаға әсер етті. Бұл көбінесе жақсы жайт деп есептелсе де, Платон "Фаедрус" диалогында Сократтың аузымен жазуға сүйену есте сақтау және түсіну қабілетін әлсіретеді деп алаңдаушылық білдірді, себебі жазылған сөздер "оқушылардың жанында ұмытқыштық тудырады, өйткені олар өз жадыларын пайдаланбайды". Ол жазба сөздер сұрақтарға жауап бере алмайтындықтан және өзін-өзі түсіндіре алмайтындықтан, тікелей, өзара әрекеттесетін ауызша байланысқа қарағанда нашар екенін де айтты. Жазба тілі мәдениетті, тарихты және білімді уақыт пен кеңістік арқылы сақтауға және таратуға мүмкіндік береді, соның арқасында қоғамдар заң, басқару және білім берудің күрделі жүйелерін дамыта алады. Мысалы, ежелгі Месопотамияда жазудың пайда болуы Хаммурапи кодексі сияқты құқықтық кодекстерді жасауға жағдай жасады. Цифрлық технологияның пайда болуы жазбаша байланысқа революция жасады, нәтижесінде мәтіндік хабарламалар және әлеуметтік желілер сияқты жаңа жазба жанрлары мен нормалар пайда болды. Бұл әлеуметтік қарым-қатынастарға, білім беруге және кәсіби байланысқа әсер етеді.

Сауаттылық және әлеуметтік мобильділік

Сауаттылықты әр түрлі аспектілермен қарастыруға болады. Бір жағынан, оны жазу тілінің ең кішкентай бірліктері – графемаларды тану және дұрыс өңдеу қабілеті деп қарастыруға болады. Екінші жағынан, сауаттылық жазу тілін меңгеру ретінде анықталады, ол жазу тілінің қолданылу контексін, грамматикасын және нормаларын түсінуді қамтиды. Әрине, екінші ұғым біріншісін болжайды. Жазу тілін меңгеру – әлеуметтік мобильділіктің маңызды драйвері болып табылады. Біріншіден, ол формальды білім берудегі табысқа негіз салады, онда оқулықтарды түсіну, эссе жазу және жазбаша оқу материалдарымен жұмыс істеу өте маңызды. Жоғары сауаттылық оқу үлгерімін жақсартады, жоғары білім беруге және мамандыққа баулу мүмкіндіктеріне есік ашады. Еңбек нарығында жазу тілін меңгеру жиі жұмысқа орналасу мүмкіндіктерін анықтайды. Көптеген мамандықтарда есептерді және ұсыныстарды жазудан бастап, техникалық нұсқаулықтарды түсіндіруге дейін жоғары сауаттылық деңгейі қажет. Жазу тілін тиімді пайдалану қабілеті жоғары жалақылы жұмысқа орналасуға және мансаптық өсуге мүмкіндік береді. Қоғамдық деңгейде жазу тіліндегі сауаттылық адамдарға азаматтық өмірге толыққанды қатысуға мүмкіндік береді. Ол адамдарға хабарларды, саяси пікірталастарды түсінуден бастап, құқықтық құжаттарды қарастыруға дейін, негізделген шешімдер қабылдауға көмектеседі. Бұл белсенді азаматтыққа және демократиялық қатысуға ықпал етеді. Дегенмен, сауаттылық деңгейі мен жазу тілін меңгерудегі айырмашылықтар әлеуметтік теңсіздікке себеп болуы мүмкін. Әлеуметтік-экономикалық жағдай, нәсіл, жыныс және географиялық орналасу – бәрі де адамның сапалы сауаттылық біліміне қол жеткізуіне әсер етеді. Осы айырмашылықтарды қамтитын және теңдікке негізделген білім беру саясаты арқылы шешу – әлеуметтік мобильділікті арттыру және теңсіздікті азайту үшін өте маңызды.

Маршалл Маклюанның көзқарасы

Маршалл Маклюанның жазба тіл туралы идеялары негізінен "Гутенберг галактикасы: Типографиялық адамның жасалуы" атты еңбегінде кездеседі. Бұл еңбегінде Маклюан баспа машинасының ойлап табылуы мен таралуы, сондай-ақ ауызша мәдениеттен жазбаша мәдениетке көшуі адам қоғамының мәнін түбірінен өзгертті деп тұжырымдады. Оның пікірінше, осы өзгеріс жекелей тұлғалықтың, ұлтшылдықтың және қазіргі заманның басқа да ерекшеліктерінің қалыптасуына әкелді. Маклюан жазба тіл, әсіресе баспа арқылы көптеп көбейтілген жазбалар, ауызша мәдениеттерде қалыптасқан толыққанды және контексттік ойлауға қарағанда, ойлаудың тікелей және реттілігіне ықпал етеді деп ұсынды. Ол осы тікелей ойлау жолын қазіргі заманға тән, ажыратылған және объективті ойлау формаларымен байланыстырды. Сонымен қатар, Маклюан түрлі бұқаралық ақпарат құралдарының адам санасы мен қоғамға тигізетін әсері туралы теория жасады. Ол "құрал – хабардың өзі" дегенді мәлімдеді, яғни құралдың формасы оны жеткізетін кез келген хабарға сіңіп, құрал хабардың қабылдануына қалай әсер ететінін анықтайтын симбиоздық қарым-қатынас құрайды. Маклюанның идеялары әсерлі болғанымен, олар сынға ұшырап, талқыланды. Кейбір ғалымдар оның коммуникация мазмұнына қарағанда құралдың (осы жағдайда жазба тілдің) рөлін артық бағалағанын айтады. Оның теориялары тым детерминистік екендігі, адамдардың бұқаралық ақпарат құралдарын әртүрлі жолдармен пайдалануы мен түсіну мүмкіндіктерін жеткілікті түрде ескермейтіндігі де айтылды.