Ақыл-ойдың шебері және қоғамдық ойшыл

Кіріспе

Интеллектуал – сын тұрғысынан ойлау, зерттеу және қоғамның шындығын талдаумен айналысатын, сондай-ақ оның нормативтік мәселелеріне шешімдер ұсынатын адам. Мәдениет саласынан – я тобын жасаушы, я мәдениетті таратушы ретінде шыққан интеллектуал саясатқа қатысады, нақты ұсынысты қорғау үшін немесе әділетсіздікті әшкерелеу үшін, көбінесе идеологияны қабылдамай, жаңа идеология құрып немесе қолдау арқылы, және құндылықтар жүйесін қорғайды.

"Адамның әдебиет"

"Әдебиет адамы" термині француз тіліндегі belletrist немесе homme de lettres терминінен шыққан, бірақ "академик" терминімен мағынасы бір емес. "Әдебиет адамы" – оқып-жазу білетін, сауатты адам, сондықтан сауаттылық сирек болған дәуірде қоғамның жоғары топтарында жоғары бағаланған. 17-18 ғасырларда Belletrist(s) термині әдебиетшілерге қолданыла бастады: "әдебиет республикасының" француздық қатысушылары, кейде "азаматтар" деп аталды, ол салонға айналды – әдетте үй иесі басқаратын, қатысушылардың білімін арттыру, тәрбиелеу және мәдени деңгейін көтеру мақсатындағы әлеуметтік институт. 19 ғасырдың соңында, Ұлыбритания сияқты Еуропа елдерінде сауаттылық салыстырмалы түрде кең таралған кезде, "Әдебиет адамы" (littérateur) терминінің мағынасы "мамандыққа ие" дегенге дейін кеңейді, яғни әдебиет туралы интеллектуалды (шығармашылық емес) жазу арқылы күнкөріс табатын адам: эссеші, журналист, сыншы және т.б. Мысалдарға Сэмюэл Джонсон, Уолтер Скотт және Томас Карлайл кіреді. 20 ғасырда мұндай тәсіл академиялық әдіспен біртіндеп ығыстырылды, ал "Әдебиет адамы" термині қолданыстан шығып, "интеллектуал" деген жалпы терминмен ауыстырылды, ол интеллектуалды тұлғаны сипаттайды. Архаикалық термин өзін Әдебиет және ғылым колледждері деп атаған бірнеше академиялық мекеменің атына негіз болды.

Тарихи қолданысы

Латын тілінде, кем дегенде Каролинг империясынан бастап, зиялыларды "litterati" деп атауға болады, бұл термин кейде бүгінгі күні де қолданылады. "Интеллектуал" сөзін Үндістанның "Махабхарата" кітабында Драупадидің "Сваямвара Сава" (құдалық тойы) кездесуінде табуға болады. Арджуна мен Раджа Махараджа (патшалар, императорлар) кездесуге келгеннен кейін, Нипуна Буддхиджибина (үлгілі зиялылар) кездесуге келді. Императорлық Қытайда б.з.д. 206 жылдан 1912 жылға дейінгі кезеңде зиялылар – Қытай императорының күнделікті басқару міндеттерін орындау үшін тағайындаған "ғалымдар мырзалары" (Scholar officials) болды. Мұндай мемлекеттік қызметкерлер императорлық емтихан арқылы академиялық дәреже алды және көбінесе шебер каллиграфтар немесе конфуций философтары болды. Тарихшы Винг Ци Чан мына қорытындыға келеді:

Жосон Кореясында (1392–1910) зиялылар – оқып-жазуды білетін, конфуцийшілік жүйеге сәйкес "чунгин" ("орта топ") деп белгіленген сауатты адамдар болды. Әлеуметтік тұрғыдан олар Жосон әулетінің династиялық билігін жүргізген ғалым бюрократтардан (ғалымдар, мамандар және техниктер) құралған шағын буржуазияны құрады.

Қоғамдық интеллектуалдық

Қоғамдық зиялы термині академиялық қызметтен өзге, қоғамның қоғамдық мәселелер талқысына қатысатын адамды сипаттайды. Олардың академиялық салалары мен кәсіби біліктілігіне қарамастан, қоғамдық зиялылар қоғамның нормативтік проблемаларын қарастырып, оларға жауап береді. Сондықтан, олар "өз мамандығының тар шеңберінен көтеріліп, сол заманның шындық, бағалау және талғам туралы жаһандық мәселелерімен айналыса алатын" бейтарап сыншылар болуы керек. Қоғамдық зиялылар көбінесе қоғамның білімді элитасынан шығады, бірақ Солтүстік Америкадағы қолданылуы университет оқытушыларын да қамтиды. Интеллектуал мен академик арасындағы ерекшелік – қоғамдық істерге қатысу деңгейінде. Юрген Хабермастың "Қоғамдық сфераның құрылымдық өзгеруі" (1963) еңбегі жеке және қоғамдық ұғымдарды тарихи және тұжырымдамалық тұрғыдан қарастыру арқылы қоғамдық зиялылық туралы түсінікке маңызды үлес қосты. Сол жылы Ральф Дахрендорфтың анықтамасы да қырқыс пікір тудырды: "Қазіргі қоғамның әзілкештері ретінде барлық зиялылардың айқын нәрсеге күмән келтіру, барлық билікті салыстырмалы ету және ешкімнің сұрауға батыл болмайтын барлық сұрақтарды қою міндеті бар". Интеллектуал әдетте идеологиямен немесе философиямен байланысты болады. Чех зиялысы Вацлав Гавел саясат пен зиялылардың байланыса алатынын, бірақ зиялының идеялары үшін моральдық жауапкершілік, тіпті саясаткер қолдаса да, зиялыда қалатынын айтты. Сондықтан, саяси экономиканың проблемаларын азаматтық қоғамға зиян келтіретін мемлекеттік саясаттармен шешуді көздейтін "жалпылама түсініктер" ұсынатын утопиялық зиялылардан сақтану керек; зиялылар өз сөздерімен, түсініктерімен және идеяларымен құрылған әлеуметтік және мәдени байланыстарды ескеруі керек; және саясат пен биліктің әлеуметтік сыншылары ретінде танылуы тиіс.

Мемлекеттік саясат

Қоғамдық саясат мәселелерінде қоғамдық зиялы ғылыми зерттеулерді қоғамдық проблемаларды шешудің практикалық мәселелерімен байланыстырады. Британдық социолог Майкл Бурауой, қоғамдық социологияның жақтаушысы ретінде, кәсіби социологияның әлеуметтік проблемаларды шешуге жеткіліксіз назар бөлгендіктен сәтсіздікке ұшырағанын және академиялық және қарапайым адам арасындағы диалогтың бұл олқылықты жоятынын айтты. Мысал ретінде, Чили зиялылары оңшыл, неолибералдық үкіметтерде демократияны қайта орнату үшін жұмыс істеді. 1973-1990 жылдардағы әскери диктатура кезінде Пиночет режимі кейбір либералдық және солшыл әлеуметтік ғалымдарға саясаткер ретінде жұмыс істеуге және Чикаго жігіттерінің теориялық экономикасын іске асыру үшін кеңесшілер ретінде жұмыс істеуге мүмкіндік берді, бірақ олардың билікке қол жеткізуі саяси прагматизмға байланысты болды, академиялық зиялылардың саяси бейтараптығынан бас тартты. C. Wright Mills «Социологиялық қиял» (1959) еңбегінде академиктердің қоғамдық пікірталасқа қатысуға жарамсыз болып кеткенін айтты және журналистер әдетте «әлеуметтанушылардан, экономистерден және әсіресе саясаттанушылардан да саяси жағынан көбірек хабардар және білімді» болады. АҚШ университеттері бюрократиялық, жекеменшік кәсіпорындар болғандықтан, олар «студенттерге сындық ойлауды үйретпейді», ал студенттер «қазіргі қоғамдағы билік үшін жалпы күресте не болып жатқанын қалай бағалау керектігін» білмейді. Марксистік философияда интеллигенцияның әлеуметтік топтық функциясы – қоғамды өзгерту үшін прогрессивті идеялардың көзі болу: саяси көшбасшыларға кеңес беру, халықтың көпшілігіне (қалалық жұмысшылар мен шаруаларға) елдің саясатын түсіндіру. Владимир Ленин (1870–1924) «Не істеу керек?» (1902) памфлетінде авангардтық партиялық революцияның білімсіз пролетариатқа және қалалық өнеркәсіп жұмысшыларына социалистік идеологияның күрделілігін түсіндіру үшін интеллигенцияның қатысуын қажет ететінін айтты, оларды революцияға интеграциялау үшін, өйткені «барлық елдердің тарихы жұмысшы табының тек өзінің күштерімен ғана кәсіби одақ санасын дамыта алатынын көрсетеді» және осылайша қол жеткізілген шектеулі әлеуметтік-экономикалық пайдаға ғана қанағаттанады. Ресейде де, Континенттік Еуропада да социалистік теория «мүліктік топтардың білімді өкілдері», «революциялық социалистік зиялылар», мысалы, Карл Маркс пен Фридрих Энгельс сияқты адамдардың туындысы болды. Венгриялық марксистік философ Дьердь Лукач (1885–1971) интеллигенцияны революциялық басшылықты қамтамасыз ететін артықшылықты әлеуметтік топ ретінде анықтады. Интеллектуалдар жұмысшылар мен шаруаларға түсінікті және қолжетімді түсіндірме арқылы «Кім?», «Қалай?» және «Неге?» деген сұрақтарға жауап береді – әлеуметтік, экономикалық және саяси статус-кво – қоғамның идеологиялық тұтастығы – және оның практикалық, революциялық қолданылуы қоғамды өзгертуге. Италиялық коммунистік теоретик Антонио Грамши (1891–1937) Карл Маркстің интеллигенция туралы тұжырымын қоғамдық сферадағы саяси басшылықты қамту үшін дамытты. «Барлық білім экзистенциалдық негіздемеге ие болғандықтан», білімді жасайтын және сақтайтын интеллектуалдар «әр түрлі әлеуметтік топтардың өкілдері болып табылады және нақты әлеуметтік мүдделерді білдіреді». Интеллектуалдар әрбір әлеуметтік топта және саяси спектрдің оң, орта және сол қанатында кездеседі және әлеуметтік топ ретінде «интеллектуалдар өздерін өз қоғамының билеуші тобынан тәуелсіз деп санайды». Олардың әлеуметтік топ ретіндегі рөлін атап өтіп, Жан-Поль Сартр интеллектуалдар өз заманының моральдық ар-ожданы екенін, олардың моральдық және этикалық жауапкершілігі – әлеуметтік-саяси сәттерді бақылау және өз ар-ожданына сәйкес өз қоғамына еркін сөйлеу екенін айтты. Британдық тарихшы Норман Стоун интеллектуалды әлеуметтік топтың қоғамның шынайылығын дұрыс түсінбейтінін және сондықтан логикалық қателіктерге, идеологиялық ақымақтыққа және идеологиямен шектелген нашар жоспарлауға бейім екенін айтты.

In the matters of public policy, the public intellectual connects scholarly research to the practical matters of solving societal problems. The British sociologist Michael Burawoy, an exponent of public sociology, said that professional sociology has failed by giving insufficient attention to resolving social problems, and that a dialogue between the academic and the layman would bridge the gap. An example is how Chilean intellectuals worked to reestablish democracy within the right wing, neoliberal governments of the military dictatorship of 1973–1990, the Pinochet régime allowed professional opportunities for some liberal and left wing social scientists to work as politicians and as consultants in effort to realize the theoretical economics of the Chicago Boys, but their access to power was contingent upon political pragmatism, abandoning the political neutrality of the academic intellectual. In The Sociological Imagination (1959), C. Wright Mills said that academics had become ill equipped for participating in public discourse, and that journalists usually are "more politically alert and knowledgeable than sociologists, economists, and especially political scientists". That, because the universities of the U. S. are bureaucratic, private businesses, they "do not teach critical reasoning to the student", who then does not know "how to gauge what is going on in the general struggle for power in modern society". In Marxist philosophy, the social class function of the intellectuals (the intelligentsia) is to be the source of progressive ideas for the transformation of society: providing advice and counsel to the political leaders, interpreting the country's politics to the mass of the population (urban workers and peasants). In the pamphlet What Is to Be Done? (1902), Vladimir Lenin (1870–1924) said that vanguard party revolution required the participation of the intellectuals to explain the complexities of socialist ideology to the uneducated proletariat and the urban industrial workers in order to integrate them to the revolution because "the history of all countries shows that the working class, exclusively by its own efforts, is able to develop only trade union consciousness" and will settle for the limited, socio economic gains so achieved. In Russia as in Continental Europe, socialist theory was the product of the "educated representatives of the propertied classes", of "revolutionary socialist intellectuals", such as were Karl Marx and Friedrich Engels. The Hungarian Marxist philosopher György Lukács (1885–1971) identified the intelligentsia as the privileged social class who provide revolutionary leadership. By means of intelligible and accessible interpretation, the intellectuals explain to the workers and peasants the "Who? ", the "How?" and the "Why?" of the social, economic and political status quo—the ideological totality of society—and its practical, revolutionary application to the transformation of their society. The Italian communist theoretician Antonio Gramsci (1891–1937) developed Karl Marx's conception of the intelligentsia to include political leadership in the public sphere. That because "all knowledge is existentially based", the intellectuals, who create and preserve knowledge, are "spokesmen for different social groups, and articulate particular social interests". That intellectuals occur in each social class and throughout the right wing, the centre and the left wing of the political spectrum and that as a social class the "intellectuals view themselves as autonomous from the ruling class" of their society. Addressing their role as a social class, Jean Paul Sartre said that intellectuals are the moral conscience of their age; that their moral and ethical responsibilities are to observe the socio political moment, and to freely speak to their society, in accordance with their consciences. The British historian Norman Stone said that the intellectual social class misunderstand the reality of society and so are doomed to the errors of logical fallacy, ideological stupidity, and poor planning hampered by ideology.

Америка Құрама Штаттары

XIX ғасырдағы АҚШ-тың конгрегациялық теологы Эдвардс Амаса Парк былай деді: "Ғылыми қиындықтарды көпшілік пікір-таластың аренасына түсіргенде, біз өз санамызға зиян келтіреміз". Оның пікірінше, әлеуметтік, экономикалық және саяси тұрақтылық үшін "кәсіби мамандардың маңызды, техникалық рөлін, жалпы жұртшылыққа қолдануға болатын философия ұсыну жауапкершілігінен бөлу" қажет. Бұл Платоннан бастау алатын қоғамдық білім мен жеке білім, "азаматтық мәдениет" және "кәсіптік мәдениет", өмірдің интеллектуалдық саласы мен қоғамдағы қарапайым адамдардың өмірі арасындағы қарама-қайшылықты көрсетеді. Фридрих Хайек "Интеллектуалдар және социализм" (1949) еңбегінде "журналистер, мұғалімдер, дін қызметкерлері, лекторлар, публицистер, радио комментаторлары, көркем әдебиет жазушылары, карикатурашылар және суретшілердің" ғалымның күрделі және арнайы білімін жалпы жұртшылыққа жеткізумен айналысатын интеллектуалдық әлеуметтік топты құрайтынын жазды. Ол интеллектуалдардың социализмге немесе әлеуметтік демократияға қызығуын, социалистердің "кең көзқарастарды ұсынғандығымен; жоспарланған жүйе уәде еткен әлеуметтік тәртіптің толыққанды түсінігімен" түсіндірді және мұндай кең көзқарас философиялары "интеллектуалдардың қиялын өз қоғамдарын өзгертуге және жақсартуға баулуға" мүмкіндік берді. Хайек пікірінше, интеллектуалдар социализмді идеалистік және утопиялық себептермен, олардың практикада жүзеге асырылуы мүмкін емес, тепе-теңсіз қолдайды.

Зиялыларды қудалау

Тоталитарлық үкіметтер саяси қарсылықты басу үшін антиинтеллектуализмді пайдаланып, манипуляция жасайды. Нацистер, Қытайдағы коммунистік режим, Румыниядағы коммунистік үкімет (Румыния Коммунистік партиясы (РКП) және Securitate), қызыл кхмерлер, сондай-ақ Бангладеш, бұрынғы Югославия және Польшадағы қақтығыстарда интеллектуалдар қудаланды.

Сын

Француз философы Жан-Поль Сартр "Интеллектуал – өзіне қатысы жоқ мәселелерге араласатын адам" (L'intellectuel est quelqu'un qui se mêle de ce qui ne le regarde pas) деп атап өтті. Ноам Чомский "интеллектуалдар – жамандаудың мамандары, олар негізінен саяси комиссарлар, идеологиялық әкімшілер және қарсылыққа ең көп қауіп төндіретіндер" деген пікір білдірді. 1967 жылы жазған "Интеллектуалдардың жауапкершілігі" мақаласында Чомский АҚШ-тағы интеллектуалдық мәдениетті талдап, оның көбінесе билікке бағынышты екенін айтады. Ол әсіресе мемлекеттік қылмыстарға жалған ғылыми негіздеме беруші әлеуметтік ғалымдар мен технократтарды сынап бағалайды. "Милтон Фридманмен сұхбат" (1974) еңбегінде американдық экономист Милтон Фридман бизнесмендер мен зиялы қауым капитализмнің жаулары екенін айтты: көптеген зиялылар социализмге сенеді, ал бизнесмендер экономикалық жеңілдіктер күтеді. "Неге зиялылар капитализмге қарсы?" (1998) атты эссесінде американдық либертариан философ Роберт Нозик, Като институтынан, интеллектуалдардың ащы солшылдарға айналу себебін олардың жоғары интеллектуалдық еңбегі мектепте және университете жоғары бағаланса да, капиталистік нарықтық экономикада бағаланбай және төмен жалақы алатынымен байланысты екенін дәлелдеді. Осылайша, зиялы адамдар орташа адамнан жоғары әлеуметтік-экономикалық мәртебеге ие болғанына қарамастан, капитализмге қарсы шығады. Экономист Томас Соуэлл өзінің "Интеллектуалдар және қоғам" (2010) кітабында білім өндіруші, материалдық игіліктер емес, интеллектуалдар өздерінің білікті салаларынан тыс мәселелерде сөйлейтінін, бірақ кәсіби білімінен туындайтын беделге байланысты әлеуметтік және кәсіби пайда күтетінін жазды. Басқа мамандықтармен салыстырғанда, қоғамдық зиялылар өз идеяларының қоғамдық саясаттан туындайтын жағымсыз және күтпеген салдарларынан әлеуметтік тұрғыдан оқшауланған. Соуэлл Бертран Расселдің (1872–1970) мысалын келтіреді, ол Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдары британ үкіметін ұлттық қарулануға қарсы кеңес берген.

The French philosopher Jean Paul Sartre noted that "the Intellectual is someone who meddles in what does not concern them" (L'intellectuel est quelqu'un qui se mêle de ce qui ne le regarde pas). Noam Chomsky expressed the view that "intellectuals are specialists in defamation, they are basically political commissars, they are the ideological administrators, the most threatened by dissidence." In his 1967 article "The Responsibility of Intellectuals", Chomsky analyzes the intellectual culture in the U. S., and argues that it is largely subservient to power. He is particularly critical of social scientists and technocrats, who provide a pseudo scientific justification for the crimes of the state. In "An Interview with Milton Friedman" (1974), the American economist Milton Friedman said that businessmen and intellectuals are enemies of capitalism: most intellectuals believed in socialism while businessmen expected economic privileges. In his essay "Why Do Intellectuals Oppose Capitalism?" (1998), the American libertarian philosopher Robert Nozick of the Cato Institute argued that intellectuals become embittered leftists because their superior intellectual work, much rewarded at school and at university, are undervalued and underpaid in the capitalist market economy. Thus, intellectuals turn against capitalism despite enjoying more socioeconomic status than the average person. The economist Thomas Sowell wrote in his book Intellectuals and Society (2010) that intellectuals, who are producers of knowledge, not material goods, tend to speak outside their own areas of expertise, and yet expect social and professional benefits from the halo effect derived from possessing professional expertise. In relation to other professions, public intellectuals are socially detached from the negative and unintended consequences of public policy derived from their ideas. Sowell gives the example of Bertrand Russell (1872–1970), who advised the British government against national rearmament in the years before the Second World War.