Қосарлы доскадағы шахмат: «Алиса шахматы»

Кіріспе

Екі тақтада ойналатын шахматтың түрі. Алис шахматы – 1953 жылы В. Р. Партон тапқан шахматтың бір түрі. Ол бір тақтаның орнына екі тақтаны пайдаланады және шахматтың стандартты ережелеріне шамалы (бірақ маңызды) өзгеріс енгізеді. Ойынның аты Льюис Кэрроллдың «Көзілдірмен» шығармасының басты кейіпкері «Алиса» есімімен аталған. Ойындағы көленке арқылы басқа әлемге өту, шахмат тақталарында А және В тақталары арасындағы шахмат фигураларының жылжудан кейін ауысуы арқылы бейнеленеді. Бұл қарапайым ауысу ережесі ойынды жаңадан бастаған ойыншыларды бағдардан шығарып, шатастырумен белгілі. Ойыншылар жиі фигуралардың «жоғалып», «қайта пайда болатынына» байланысты күтпеген жағдайларға түседі және қызық қателер жасайды. Бір тақтадағы шабуылды тоқтатуға арналған фигуралар екінші тақтада оңай айналып өтіледі. Осы «еш нәрсе көрінетіндей емес» тәжірибесі Партон тапқан көптеген басқа нұсқалардың ішінде Алис шахматының ең танымал және сәтті болуына себеп болуы мүмкін.

Қозғалыс ережелері

Ойынның басында А тақтасында фигуралар әдеттегідей орналасады, ал В тақтасы бос болады. Әр жүрісте ойыншы А немесе В тақтасында жүруді таңдай алады. Фигуралар стандартты шахматтағыдай қозғалады, бірақ жүрісін аяқтағаннан кейін фигура «көзілдіріктен өтіп», қарсы тақтадағы сәйкес алаңға ауысады. Бұл қарапайым өзгеріс ойынға зор әсер етеді. Мысалы, ашылу жүрістерінен кейін 1. Nf3 e6, ақ жылқы мен қара пион А тақтасында қозғалғаннан кейін В тақтасындағы тиісті алаңдарына ауысады. Егер ойын 2. Ne5 Bc5 деп жалғасса, жылқы А тақтасына қайтады, ал слон В тақтасында аяқтайды (суретті қараңыз). Алиса шахматында жүріс жасаудың екі негізгі талабы бар: жүріс ойналатын тақтада заңды болуы керек, ал қарсы тақтадағы ауысылатын алаң бос болуы керек. Сәйкесінше, фигура тек қана тұрған тақтасында ғана соққы бере алады; содан кейін ол соққысыз жүріс сияқты қарсы тақтаға ауысады. Мысалы, жоғарыдағы ойын 3. Nxf7 деп жалғасса, жылқы В тақтасына ауысады. Содан кейін қараның кезектерінде 3...Kxf7 және 3...Bxf2+ жүрістері мүмкін емес. Қара 3...Qd4 ойнауға да болмайды, себебі ферзь d7-дегі пионнан секіре алмайды. Бірақ 3...Bg1 жүрісі мүмкін (суретті қараңыз), бірақ А тақтасындағы f2 алаңында ақ пион тұр. (В тақтасындағы слонның жүрісі заңды, ал А тақтасындағы g1 алаңы бос.) Бірінші тақтада жүріс жасағанда, егер ауысқан фигура шахтыны тосып, қорғаса, ойыншы екінші тақтада шахтада қалуға рұқсат етіледі. Ойыншы бірінші тақтада жүріс жасағаннан кейін, ауысу алдында шахтада болмауы керек; осылайша король шахтан тысқары ауыса алмайды. Ойыншы сондай-ақ, ауысқаннан кейін екі тақтаның ешқайсысында шахтада болмауы керек; сондықтан ол бірінші тақтада ашық шахтаға түсіп қалмауы керек, ал король екінші тақтада шахтаға ауыса алмайды. Алиса шахматында рокировкаға рұқсат етіледі; король мен ладья екінші тақтаға ауысады. En passant соққысы көбінесе жойылған, бірақ оны қосуға болады. Мұндай ойындардың көпшілігінде мақсатты алаң бірінші тақтада өткен алаң деп есептеледі, бірақ пікірлер әртүрлі.

At the beginning of the game, pieces start in their normal positions on board A, while board B starts empty. At each turn, a player can choose whether to move on board A or B. Pieces move the same as they do in standard chess, but, at the completion of its move, a piece goes "through the looking glass", transferring to the corresponding square on the opposite board. This simple change has dramatic impact on gameplay. For example, after the opening moves 1. Nf3 e6, the white knight and black pawn transfer after moving on board A to their corresponding squares on board B. If the game continued 2. Ne5 Bc5, the knight returns to board A and the bishop finishes on board B (see diagram). A move in Alice chess has two basic stipulations: the move must be legal on the board on which it is played, and the square transferred to on the opposite board must be vacant. Consequently, a piece can capture only on the board upon which it currently stands; it then transfers to the opposite board, as for a non capturing move. To demonstrate, if the above game continued 3. Nxf7, the knight transfers to board B. Then with Black to move, both 3 Kxf7 and 3 Bxf2+ are not possible. Black cannot play 3 Qd4 either, since the queen may not hop over the pawn on d7. But the move 3 Bg1 is possible (see diagram), although a white pawn is on f2 on board A. (The bishop move on board B is legal, and the square transferred to, g1 on board A, is vacant.) While making a move on the first board, the player is allowed to remain in check on the second board, if the transferred piece then interposes to block the check. A player must not be in check on the first board after making the move but before the transfer; thus the king cannot transfer out of check. A player must also not be in check on either board after the transfer; thus they must not put themself in discovered check on the first board by making the transfer, and the king cannot transfer into check on the second board. Castling is largely regarded as permitted in Alice chess; both king and rook would then transfer to the second board. The en passant capture is normally excluded, but it can be included. In most such games, the target square is considered to be the square passed over on the first board, though opinions differ.

Ақымақ дос

Бірнеше бар; бірі мынадай: 1. e4 d5 2. Бe2 дхe4 3. Bb5 (схеманы қараңыз). Бірінші көріністе, қаралар ақтардың пілі мен оның патшасының арасына бір ғимарат қойып, шақты тоқтатуға болатын сияқты (мысалы, 3 Bd7 немесе 3 Nc6 немесе 3 c6). Бірақ кез келген осылай қойылған фигуралар "Б" тақтасына ауысқанда бірден "жоғалады". Қара 3 Кd7 арқылы қарсы тақтаға қашып, шақтан құтыла алмайды, өйткені бұл А тақтасында рұқсат етілмейді. Сондықтан, бұл мат. Ақымақтың маттарының тағы бір түрі: 1. e4 d6 2. Bc4 Qxd2? 3. Bb5#

Ал тағы біреуі: 1. e4 e5 2. Qh5 Nf6? 3. Qxe5#

Ғылымның серігі

1. e4 h5 2. Бе2 Рн4 3. Bx5 Rxe4+ 4. Kf1 d5 5. Qe2? (6. Qb5# қауіпті) 5 Bh3# (суретті қараңыз). 1. d4 e6 2. Qd6 Be7? 3. Qe5+ Kf8 4. Bh6# (Seitz–Nadvorney, 1973).

Үлгі ойын

Пол Йэроут Джордж Джеллиске қарсы, 1996 AISE Grand Prix [Джордж Джеллистің түсініктемелері; А тақтасына қайтып оралған қимылдар "/A" деп белгіленеді.] 1. d3 Nf6 2. Nc3 c5 3. Qd2 Nc6 (Патшаға тікелей шабуыл жасау үшін шабуылдайтын фигура екінші тақтадан келуі керек, сондықтан алдымен күшті екінші тақтаға ауыстыру қажет.) 4. d4/A Rb8 (Алиса шахматында бұрандарды дамытудың осы әдісі жиі қолданылады.) 5. e3 g5 (Бұл Bc1-дің g5 немесе f4-ке өтуіне кедергі келтіреді.) 6. f4 Rbg8/A (Pg5-ті екінші тақтада қорғау.) 7. Nd5/A h6 8. Nf3 gxf4/A (Менің ойымша, бұл дұрыс емес ойын. Ne4/A қазір маған жақсырақ көрінеді.) 9. Bxf4 Rg4 10. Be5/A Rh5 11. 0-0-0 [диаграмма] (Бәлкім, белсенді қара күш енді екінші тақтада болғандықтан патша онда қауіпсіз болар деп ойлаған шығар. Қара патшайымы қазір іс жүзінде «тігілген»: 11 Qc7/b6 12. Qd8.) 11. Ne4/A 12. Bc7 Ra4/A 13. Ba6 Bg7 (Идеясы – 14 Rc4+ 15. c3/Nc3 Bxc3+/A.) 14. Bb5/A Rc4+ 15. Kb1/A Rf5/A 16. Ba5/A («Тігілген» патшаны құтқару үшін шұғыл шаралар қажет.) 16. Rxd5 17. Qxd5/A Qxa5 (18 Qa1# қаупі.) 18. a3 Qd2/A 19. Qxd7+ Kf8 (Мен бұл екі қимылды «егер-сонда» шарты ретінде қостым, бірақ Пауыл ашылған шабуылды байқамаған болуы мүмкін, сондықтан тыныштықта қалуым керек еді!) 20. Qxg7/A Qc3 (Qh8# жолын тоқтатады.) 21. Rd8/A (Қаралар жеңілісті қабылдайды. Егер 21 Bd7/Be6/Nf6 болса, онда 22 Qg8/Re8/Qh8#.)

Вариациялар

Ережелердегі өзгерістер Алиса шахматының көптеген нұсқаларының пайда болуына себеп болды.

Айнаға қарап тұрған Алиса шахмат

Қара әскер қарсы жақтағы тақтадан (В тақтасынан) басталады.

Әлиса ханым шахмат

Жоқ немесе нөлдік жүргізілімдерге рұқсат етіледі. (Бір ғана фигураны қазіргі орнынан, егер бос болса, қарсы тақтадағы сәйкес орнына жылжытудан тұратын жүргізілім.) Патша нөлдік жүргізіліммен шахтан шыға алмайды, және патша немесе лақтырғыш нөлдік жүргізілім жасаса, қамал жасауға рұқсат жоқ. Джон Ишкан (1973).

О'Донохью шахмат

Алиса шахмат ережелері, бірақ қарама-қарсы тақтадағы әдетте көшірілетін алаң басылған болса да, жүргізуге рұқсат етіледі. (Ондай жағдайда, қозғалыстың көшіру бөлігі жіберіліп қалады.) Майкл О'Донохью (2003).

Дуэттік шахмат

Қара B тақтасынан бастайды; ауысулар міндетті емес; патша емес фигуралар нөлдік жүріс жасай алады (соның ішінде тұтқынға алуға болады); қарсыластың фигурасы патшаның нөлдік квадратына келгенде патша шайқалады; мат патшаның нөлдік жүріс арқылы қашу мүмкіндігін тоқтату керек. Джед Стоун (1981). Партон сондай-ақ Алиса шахматының кішірек 8×4 нұсқасын ұсынды (диаграмманы қараңыз). Ол сонымен қатар Алиса шахматын екі емес, үш тақтада ойнауға болатынын атап өтті. (Ойыншылар фигураларды ауыстырғанда екі тақтаның бірін таңдауға мүмкіндік алады.) Алиса шахматының ережелерін кез келген басқа шахмат түрі де қабылдай алады, тек сол түріндегі тақталар санын екі есеге көбейтіп, фигураларды ауыстыру ережесін қолдану арқылы (мысалы, екі 5×5×5 тақтадағы Raumschach).