Кіріспе

Экономикадағы ой мектебі. Классикалық экономика, классикалық саяси экономика немесе Смит экономикасы – саяси экономикадағы ой мектебі, ол негізінен Ұлыбританияда 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басы мен ортасында гүлденді. Оның негізгі ойшылдары – Адам Смит, Жан Батист Сэй, Дэвид Рикардо, Томас Роберт Мальтус және Джон Стюарт Милл. Бұл экономистер нарықтық экономиканың теориясын, өндіріс пен алмасудың табиғи заңдарымен басқарылатын, негізінен өзін-өзі реттейтін жүйе ретінде жасады (Адам Смиттің көзге көрінбейтін қол метафорасымен танымал). Адам Смиттің 1776 жылғы «Халықтардың байлығы» еңбегі классикалық экономиканың басталуы деп есептеледі. Смит кітабындағы негізгі ой – кез келген ұлттың байлығы монархтың қазынасындағы алтынмен емес, оның ұлттық табысымен анықталады. Бұл табыс өз кезегінде, еңбек бөлінісі мен жинақталған капиталды тиімді пайдалану арқылы ұйымдастырылған халқының еңбегіне негізделген, бұл классикалық экономиканың орталық ұғымдарының біріне айналды. Экономикалық саясат тұрғысынан алғанда, классикалық экономистер нарық еркіндігін жақтаған прагматикалық либералдар болды, бірақ олар мемлекеттің жалпы игілікті қамтамасыз етудегі рөлін де мойындады. Смит нарықтың жалпы мүддеге қызмет етудің ең жақсы жолы емес екенін қабылдады және жалпы игілікті қолдаудың басым бөлігін оған ең қабілеттілер төлеуі керек деп есептеді. Ол монополияның қауіптілігін бірнеше рет ескертіп, бәсекелестіктің маңыздылығын атап өтті. Бұл капитализмнің феодализмнен шығып, өнеркәсіптік революцияның қоғамдағы үлкен өзгерістерге әкелген кезеңі болды. Бұл өзгерістер әрбір адам өзінің (ақшалай) пайдасын іздейтін жүйеде қоғамды қалай ұйымдастыруға болады деген сұрақ тудырды. Классикалық саяси экономика еркін нарықтар өзін-өзі реттей алады деген идеямен байланысты. Классикалық экономистер мен олардың тікелей алдыңғылары экономиканы билеушінің жеке мүдделерін талдаудан аулақ етіп, ұлттық мүдделерге кеңінен көңіл бөлді. Адам Смит физиократ Франсуа Кеснейден кейін, елдің байлығын патшаның қазынасы емес, жылдық ұлттық табыспен теңестірді. Смит бұл табысты еңбек, жер және капитал арқылы өндірілетінін көрді. Жеке тұлғалар жер мен капиталға меншік құқығын иеленсе, ұлттық табыс жұмысшылар, жер иелері және капиталистер арасында жалақы, жалға алу төлемдері және пайыз немесе пайда түрінде бөлінеді. Оның көзқарасы бойынша, өнімді еңбек – табыстың нағыз көзі, ал капитал – еңбек өнімділігін арттырып, өсімді ынталандыратын негізгі ұйымдастырушы күш. Рикардо мен Джеймс Милл Смит теориясын жүйеледі. Олардың идеялары шамамен 1815–1848 жылдар аралығында экономикалық ортодоксияға айналды, содан кейін, әсіресе Еуропа құрлығында, «Рикардоға қарсы реакция» қалыптасты, ол ақырында маргиналистік/неоклассикалық экономикаға айналды. Түпкілікті бөліну шамамен 1870 жылдары орын алды, содан кейін Рикардо экономикасының мұрасын негізінен Маркс экономикасы жалғастырды, ал неоклассикалық экономика ағылшын тілді әлемде жаңа ортодоксияға айналды. Генри Джордж кейде соңғы классикалық экономист немесе екі дәуірдің арасындағы көпір ретінде танылады. Экономист Мейсон Гаффни неоклассикалық экономиканың классикалық экономиканың және әсіресе Генри Джорджтың идеяларын басуға бағытталған бірлескен күш ретінде пайда болғанын көрсететін бастапқы дереккөздерді құжаттады.

Қазіргі заманғы мұра

Классикалық экономика және оның көптеген идеялары экономикадағы негізгі қағидалар болып қала береді, бірақ 1870 жылдардан бері теорияның өзі неоклассикалық экономикаға ұшырады. Басқа идеялар неоклассикалық талқылаудан жойылды немесе Кейнс революциясы мен неоклассикалық синтезде Кейнсиан экономикасымен алмастырылды. Кейбір классикалық идеялар түрлі балама экономика мектептерінде, атап айтқанда, георгизм және марксистік экономикада – Маркс пен Генри Джордж классикалық экономистердің замандастары болған – және 19 ғасырдың соңында неоклассикалық экономикадан бөлінген австриялық экономикада кездеседі. 20 ғасырдың ортасында классикалық экономикаға қызығушылықтың қайта жандануы неорикардиан мектебінің және оның салаларының пайда болуына себеп болды.

Халықаралық сауданың классикалық экономикасы

Адам Смит ең ықпалды еңбегі – «Халықтардың байлығының сипаты мен себептері туралы зерттеу» арқылы меркантилизмнің теориясын жоққа шығарды. Джон Хикс пен Сэмюэл Холландер, Николас Кальдор, Луиджи Л. Пасинетти және Пол А. Сэмюэлсон классикалық саяси экономиканы түсіндірудің аясында формалды модельдерді ұсынды.

Ақша теориясы

XIX ғасырдағы британдық классикалық экономистерде Банктік және Валюталық мектептер арасындағы пікір талас жақсы дамыған еді. Бұл Николас Кальдор сияқты эндогендік ақша теориясының қолдаушылары мен Милтон Фридман сияқты монетаристер арасындағы қазіргі дебаттарға ұқсас. Монетаристер мен валюталық мектеп өкілдері банктер ақша ұсынымын бақылай алады және бақылауы керек деді. Олардың теорияларына сәйкес, инфляция банктердің артық ақша шығаруынан туындайды. Эндогендік ақша теориясының қолдаушыларының пікірінше, ақша ұсынысы сұранысқа автоматты түрде бейімделеді, ал банктер несиелер берілетін шарттарды (мысалы, пайыздық ставканы) ғана бақылай алады.

Анықтама бойынша пікірталастар

Қазіргі уақытта құндылық теориясы пікірталас тудыратын мәселе болып табылады. Бір мәселе – классикалық экономика неоклассикалық экономиканың алғы күші ме, әлде құндылық, тарату және өсудің ерекше теориясын ұстанған ойлау мектебі ме? 1830–1875 жылдар аралығы маңызды пікірталас жүрген кезең болып табылады. Карл Маркс бастапқыда «классикалық экономика» терминін Дэвид Рикардо мен Джеймс Миллдің экономикасы және олардың алдыңғыларына қатысты қолданған, бірақ кейіннен Рикардоның ізбасарларын қамту үшін қолданылды. Сраффиандар үздіксіздік тезисіне баса назар аударады, классикалық экономиканың 17 ғасырдағы Петтидің еңбектерінен басталып, 1830 жыл шамасындағы Рикардо жүйесінің күйреуіне дейін жалғасқанын көрсетеді. Осылайша, 1830–1870 жылдар аралығындағы кезеңді Карл Маркс сипаттағандай «вульгарлық саяси экономика» билейді. Сраффиандар былай деп аргументтейді: жалақы қоры теориясы; капиталға түсетін табыстың жер мен еңбекке түсетін табыспен бірдей деңгейде қарастыратын Синиордың қанағаттанбау теориясы; жақсы қалыптасқан сұраныс және ұсыныс функциялары арқылы тепе-теңдік бағаларын түсіндіру; және Сэй заңы – бұл құндылық пен таратудың классикалық теориясының қажетті немесе маңызды элементтері емес. Бәлкім, Джон Стюарт Миллдің классикалық және неоклассикалық экономиканың арасындағы аралық нүктені ұсынғаны туралы Шумпетердің пікірі осы көзқарасқа сәйкес келеді. Георгистер және басқа да заманауи классикалық экономистер мен Майкл Хадсон сияқты тарихшылар классикалық және неоклассикалық экономика арасындағы маңызды айырмашылық экономикалық рентаны қарау немесе мойындау екенін айтады. Көптеген заманауи экономистер енді жерді/орналасқан жерді өндіріс факторы ретінде танымайды, көбінесе рентаның жоқ екенін мәлімдейді. Георгистер және басқалар экономикалық рента экономикалық өнімнің шамамен үштен бірін құрай береді деп санайды. Сраффиандар Маркстың классикалық экономиканың логикасын қайта ашқан және өз мақсаттары үшін қайта баяндаған деп есептейді. Ал Шумпетер сияқты басқалар Марксты Рикардоның ізбасары деп санайды. Тіпті Сэмюэл Холландер классикалық экономистерде Маркстің түсіндіруіне негіз болатын мәтіндік дәлелдер бар екенін мойындайды, бірақ бұл мәтіндердің өте шектеулі жиын екенін атап өтеді. Тағы бір ұстаным – неоклассикалық экономика классикалық экономикамен тікелей байланысты. Осы көзқарасты қолдайтындар үшін классикалық және неоклассикалық экономика арасында қатаң шекара жоқ. Ұзақ мерзім мен қысқа мерзім және сұраныс пен ұсыныс арасындағы басымдықтардың өзгеруі болуы мүмкін, бірақ неоклассикалық ұғымдар классикалық экономикада жасырын немесе бастамалық күйде кездеседі. Бұл экономистер үшін құндылық пен таратудың бір ғана теориясы бар. Альфред Маршалл осы көзқарастың белгілі жақтаушысы. Сэмюэл Холландер қазіргі уақытта оның ең жақсы қолдаушысы болып саналады. Тағы бір көзқарас классикалық экономикада екі бағыттың бірдей дамығанын көрсетеді. Осы тұрғыдан алғанда, неоклассикалық экономика Адам Смиттегі белгілі бір экзотерикалық (халыққа арналған) көзқарастардың дамуы болып табылады. Рикардо Адам Смиттегі белгілі бір эзотерикалық (тек таңдалғандар ғана білетін) көзқарастарды дамытқан. Бұл көзқарасты В. Стэнли Джевонста табуға болады, ол Рикардоны «қабілетті, бірақ дұрыс емес ойлы адам» деп атап, экономиканы «бұрыс жолға» салғанын айтқан. Бұл көзқарас Морис Доббтың «Адам Смиттен бері құн мен тарату теориясы: идеология және экономикалық теория» (1973) және Карл Маркстің «Қосымша құн теориялары» еңбектерінде де кездеседі. Жоғарыда айтылғандар мүмкіндіктерді толығымен қамтымайды. Джон Мейнард Кейнс классикалық экономиканың Рикардодан басталып, өзінің «Жұмыспен қамту, пайыздық мөлшерлеме және ақшаның жалпы теориясы» атты еңбегін жариялаумен аяқталғанын ойлады. Бұл көзқарас бойынша классикалық экономиканың анықтамалық критерийі – Кейнс экономикасы дау тудырған Сэй заңы. Алайда Кейнс өзінің «классикалық» терминін қалыпты емес деп мойындады. кейбір ғалымдар классикалық экономиканы көне қызығушылық нысаны ретінде қарастырады.