Кіріспе

Адамның қарым-қатынасын түсінуді зерттеу

Адамның қарым-қатынасы, немесе антропосемиотика – адамдардың қарым-қатынасын түсінуге арналған ғылым саласы. Адамдардың бір-бірімен қарым-қатынас жасауы, олар нені біліп тұрғанын немесе нені ойлап отырғанын түсінбесе мүмкін емес. Адамдар бір-бірінің көзқарасын толыққанды түсіне алмайтындықтан, ортақ сана немесе тұжырымдама арқылы ортақтық құру қажет. Қарым-қатынас – көбінесе ортақ назарды сақтау қабілетіне байланысты болатын бірлескен қызмет. Біз ақпарат алмасудың мазмұны мен дәйектілігін қамтамасыз ету үшін қажетті алдыңғы біліммен және ортақ тәжірибемен бөлісеміз. Адам қарым-қатынасының эволюциясы ұзақ мерзімді процесте жүрді. Адамдар қарапайым қол қимылдарынан бастап сөйлеу тіліне дейін дамыды. Көптеген тікелей қарым-қатынастарда қарсы әріпті визуалды түрде оқу және оның сөзіне ілесу, жауап ретінде қимыл-қозғалыс жасау және әрекеттесу барысында көзбен байланыс ұстау қажет. Риториканың бастапқы кезеңдерінде, ол қарапайым адамдарға сотта өздерінің талаптарын дәлелдеуге көмектесу үшін жасалды; бұл осы қарым-қатынас түріндегі ықпалдастырудың маңыздылығын көрсетеді. Аристотель тиімді риториканың негізі – дәлелдеуге құрылғанын айтқан. Мәтінде түсіндірілгендей, риторикада үстемдік танытатын және оған бағынатын тараптар болады немесе ең үстем тарапқа мойынсұнатын тараптар кездеседі. Риторикалық көзқарас Батыс қоғамдарынан туындаса, қарым-қатынастық көзқарас Шығыс қоғамдарынан бастау алады. Шығыс қоғамдары ынтымақтастыққа жоғары мән береді, сондықтан олар осы мәселеге қарым-қатынастық тұрғысынан қарауға бейім. "Бағалы қарым-қатынастарды сақтау, басқаларды ықпал етуден және оларды бақылаудан гөрі маңыздырақ деп есептеледі". "Қазіргі таңда адам қарым-қатынасын зерттеу тарихындағы ең әртүрлі кезеңін басынан өткеруде".

Анықтама

Адамдық қарым-қатынас – ортақ символдық өзара әрекеттесу ретінде анықталуы мүмкін. Ортақ, себебі кез келген қарым-қатынас процесіне мағынаны білдіру жүйесі (код) қажетті шарт ретінде керек, және егер кодтау қарым-қатынас процесіне қатысушылардың барлығына белгілі болмаса, түсінік болмайды, демек, хабар тарату сәтсіз аяқталады. Символдық, өйткені хабарды жеткізуге мүмкіндік беретін белгі немесе символ қажет. Өзара әрекеттесу, себебі ол екі немесе одан көп адамды қамтиды, нәтижесінде барлық қатысушылардың білімі артады.

Тұлғалық қарым-қатынас

Бетпе-бет қарым-қатынас – ешқандай делдалдық технологиясыз басқа адамдармен тікелей жүзеге асырылатын әлеуметтік байланыс. Ол адамдардың дене тілі мен сөз арқылы тікелей физикалық қатысу арқылы бір-біріне әсер етуі ретінде анықталады. Бұл – әлеуметтік жүйенің негізгі құрауышы, адамның өмірі бойындағы әлеуметтену және тәжірибесінің маңызды бөлігін құрайды. Сондай-ақ, ол осы адамдардан құралған топтар мен ұйымдардың қалыптасуында да маңызды рөл атқарады. Бетпе-бет қарым-қатынас адамдарға тікелей байланыс жасауға ғана мүмкіндік бермейді, сонымен қатар психикалық денсаулықты жақсартады және депрессия мен мазасыздық сияқты әртүрлі психикалық ауруларды азайтуға көмектеседі.

Тұлғалық қарым-қатынас туралы зерттеулер

Тұлғалық қарым-қатынас туралы зерттеулердің көпшілігі тікелей байқау арқылы жүргізіледі; мақсат – осы өзара әрекеттесулерде байқалатын әрекеттердің заңдылықтарын түсіндіру. Бетпе-бет қарым-қатынасты зерттеу оның ұйымдастырылуын, ережелерін және стратегиясын қарастырады. Бұл мәселе ғалымдарды кемінде 20 ғасырдың басынан бері қызықтырып келеді. Осы типтегі өзара әрекеттесуді талдаған ең алғашқы әлеуметтік ғылымдардың бірі – социолог Георг Симмель. Ол қоғамды әртүрлі өзара әрекеттесулермен байланысқан жеке тұлғалардың жиынтығы ретінде анықтады. 1908 жылы жарық көрген кітабында ол сезім мүшелерінің өзара әрекеттесуде маңызды рөл атқаратынын айтты, мысалы, көзбен байланыс сияқты адамның мінез-құлқының мысалдарына тоқталды. Символикалық интеракционистер объективті құрылымға қарағанда субъективті мағынаға көбірек мән береді. Олар адамдардың субъективті мағынаны қалай түсіндіретініне назар аударады, бұл оларды әлемді қалай қабылдайтынын, сондай-ақ жеке тұлғалар арасындағы мағыналы өзара әрекеттесулердің қайталануы қоғамның қалыптасуының негізі екенін түсінуге жетелейді. 20 ғасырдың ортасына қарай бетпе-бет қарым-қатынастың әртүрлі аспектілеріне арналған кең ауқымды ғылыми әдебиеттер пайда болды. Адамдар мыңдаған жылдар бойы кеңістік пен уақыт аралығында байланыс құру технологиясына ие болғанымен (мысалы, жазу), әлем халқының көпшілігі оларды қолдану үшін қажетті дағдыларға, мысалы, сауаттылыққа ие болмады. Компьютерлік топтарда қатысудың теңдігі жоғарырақ, бірақ сонымен қатар шексіз мінез-құлықтың деңгейі де жоғары, себебі компьютерлік топтар өзіне-өзі сыналмауға ынталандырады. Компьютерлік топтарда әдетте әлеуметтік қысым сезімі төмендейді, бірақ бетпе-бет топтарда түсіну және өзіндік сезім күшейеді.

Тұлғалық қарым-қатынас пен әлеуметтік желілер

Адаммен бетпе-бет сөйлесу адамға күлімсіреу, дене қимылдары және дене күйі сияқты сөзсіз белгілерді береді, бұл адамдардың қарым-қатынас жасауына көмектеседі. Дегенмен, әлеуметтік желілерде бетпе-бет қарым-қатынас болмағандықтан, кейбір адамдар онлайн сөйлескенде, мәтінмен хабарласу, пікір жазу және хабарламалар жіберу/қабылдау арқылы «көрінбей» қарым-қатынас жасауға бейімделді. Адамдар табиғатынан әлеуметтік жандар. Әлеуметтік өзара әрекеттесу тіршілік үшін маңызды. Интернет, жылдам хабар алмасу және смартфондар сияқты технологияның соңғы жетістіктері басқалармен қарым-қатынас жасаудың көптеген арналары мен жолдарын ұсынады. Алайда, адам миы осы үлкен коммуникация ағынына бейімделіп, одан қалыспау үшін дамыды. Бетпе-бет қарым-қатынас өмір сапасын жақсартуға көмектеседі деп күтілгенімен, Интернет және әлеуметтік желілер арқылы қарым-қатынас солай болған жоқ. Интернет бүкіл әлемдегі адамдармен байланыс орнатудың жаңа мүмкіндіктерін ашады, бірақ онлайн қарым-қатынастың өзіне тән факторлары дәстүрлі бетпе-бет қарым-қатынас сияқты әлеуметтік қанағат алу деңгейін қамтамасыз ету мүмкіндігін шектейді. Онлайн және бетпе-бет қарым-қатынас арасында маңызды айырмашылықтар бар, бұл онлайн қарым-қатынасты эмоционалды тұрғыдан азырақ қанағаттандырады және толықтырмайды. Интернеттегі және әлеуметтік желілер арқылы жасалатын әлеуметтік өзара әрекеттесуде сөзсіз белгілерді ажырату қиынға түседі. Бетпе-бет қарым-қатынас транзитивті есте сақтау дамуына көмектеседі, бұл онлайн қарым-қатынасқа қарағанда тиімдірек. Технологиялар қоғамды және адамдарды жақындастыра алғанымен, адамдар осы байланыстарды дамытуға және оларды дәстүрлі бетпе-бет қарым-қатынас арқылы күтуге жауапкершілігі бар. Адамзат ретінде, электрондық экрандардың артына жасырынуды тоқтатып, басқалармен байланыс орнатуды жалғастыру өте маңызды.

Көп мәдениеттілік

Интернеттің дамуына байланысты ірі трансұлттық компанияларда виртуалды байланыс кеңінен тарағанмен, қызметкерлер мен персонал арасындағы қарым-қатынаста бетпе-бет әрекеттесу әлі де маңызды құрал болып табылады. Бетпе-бет әрекеттесу эмоция мен дене тілі арқылы білдірілетін шындықты түсінуге көмектеседі, әсіресе адамдар арасында тілдік және мәдени айырмашылықтар болғанда. Көпмәдени командадағы ынтымақтастық білімді бөлісуді қажет етеді. Көпмәдени командада жиі туындайтын түсініксіз білім, әртүрлі тілдік ерекшеліктерге байланысты туындайды. Түсініксіз ақпаратты жеткізу үшін басқа виртуалды байланыс түрлеріне қарағанда бетпе-бет байланыс тиімдірек. Себебі, бетпе-бет әрекеттесуде әрекет-қозғалыс, көзбен байланыс, сезіну және дене тілі сияқты сөзсіз хабарлар жіберіледі. Ал электрондық пошта сияқты виртуалды байланыс тек ауызша ақпаратты қамтиды, бұл команда мүшелерінің бір сөзді әртүрлі түсінуіне байланысты білімді дұрыс түсінбеуіне әкелуі мүмкін. Дегенмен, кәсіби стандарттарды түсінуде бетпе-бет және виртуалды байланыс арасында ешқандай айырмашылық жоқ. Ван дер Зваард пен Баннинк (2014) ағылшын тілінде еркін сөйлейтін және ағылшын тілін екінші тіл ретінде қолданатындар арасындағы мағынаны келісуде бейне байланыстың бетпе-бет әрекеттесумен салыстырғандағы әсерін зерттеді. Бетпе-бет әрекеттесу ағылшын тілін екінші тіл ретінде қолданатын адамдарға ағылшын тіліндегі әңгімені түсінуге көмектесетін қасақана және қасақана емес әрекеттерді ұсынады. Видео байланыс кезінде туындауы мүмкін беделдік мәселелерге байланысты, ағылшын тілін екінші тіл ретінде қолданатын адамдар бетпе-бет әрекеттесуде ашық пікір білдіруге бейім. Нәтижесінде, бетпе-бет әрекеттесу бейне байланыс сияқты виртуалды байланыс түрлеріне қарағанда мағынаны келісуге оң әсер етеді.